/p0001.djvu

			8ibljoteka S
Jmu Śląskiego 


.' 
Ie ołyC%a 14 

K TECHNICZNV 
ł p o p u l a r n o-n a u k o w ę 


I / tv. 
. 10 r 


" 


N
 

P/ . 
 

 5 R O ę-
 

_
L ,

 


¥ 
T G 


Przyrząd do mechanicznego prze- 
rysowywania rysunk6w 
Z 22 rysunkami w tekście 
Nr. 67 
Opracował Jan Olszewski 


CIESZYN 
NAKŁADEM KSIĘ:GARNI B. KOTULI
		

/p0002.djvu

			SAMOUCZEK TECHNICZNY. 
WVDAWNICTWO POPULARNO-NAUKOWE 


Nr. 67 


PANTOGRAF 


CPrzyrzl!d do mechanicznego przerysowy- 
wania rvsunk6w) 


Z 22 rysunkami w tekście 


Opracował Jan Olszewski 



 
!!R 


CIESZYN 
N A K ł.. A D E M K S I Ę G A R N I B. K O T U LI
		

/p0003.djvu

			20rQ8 
'r 


I Odbito czcionkoml 
D.ukmni 
I PAWłA MITRĘGI 
w Cieszvnie. Polsko. 


>< 
 5J.,12.4 
cWSgg 


r{tf Q 1- 


\..
		

/p0004.djvu

			Wiadomości ogólne. 


Pantograf jest to przyrząd służący dl> me- 
chanicznego przerysowywania rysunków, map 
i t. d. Rysuje on, albo rysunki przystające, do 
rysunku danego, lub też rysunki padohne; ta 
znaczy albo rysunek dany pokrywa się zupeł- 
nie z rysunkiem nakreślonym przez pantograf, 
i wtedy nazywa się przystającym. alba też ry- 
sunek otrzymany jest w pewnym stosunku 
zwiększony, lub też zmniejszony, i taki nazy- 
wa się podobnym. Częściej używa się panto- 
grafu do zmniejlSzania, a bardzo rzadko do po- 
większania rysunków; pawiększając bowiem 
rysunek, powiększamy również znacznie błędy 
i niedokładności danego rysunku. 
Za wynalazcę pantografu uważany jest je- 
huita Krzysztof Schreiner, który w roku 1635 
w swoim dziek: "Pantographia sen ars deline- 
andi res Quadlibet", pierwszy opisał szczegóło- 
wo pantograf. _ 
Zasada działania pantografu polega na tern, 
że pewne punkty równoległoboku. osadzonego 

tale na jednym tylko wierzchołku. a mogące- 
go dowolnie zmieniać kąty przy wierzchołkach, 
opi:suj(\ podobne figury, podczas zmiany poło- 
żenia równoległoboku. 
Pantograf przedstawiony szematycznie na 
rys. 1, składa się z czterech części: RA, UC, 
CD, AG, które stanowią boki równoległoboku
		

/p0005.djvu

			4 - 


ABCD. Boki RA i OA są tak w punkcie A złą- 
czone, że mog.\ dowolnie kąt zmieniać, zaś bo- 
ki I3C i DC złąqone podobnie w punkcie C, 
dołączone są da boków RA i OA, w punktach 
B i D również swabodnie. Osic obrotu w punk- 
tach ABC D są prostopadłe do płaszczyzny ry- 
sunku. 


R B A 
. . C? _ o-- o ..../1 
... :.... , '1 I 
a. 
 
.... O,. \....' I I 
':.
. '. \ « I 
.......' '.... I I I 
,..... , I 
. o ',/'<, I I 1 
':. / "I , I 

.... , ...J I 
bO:"'......... ,I DL, -} I D 
,(:t


 r .... I j P 
...... ....:1-.../ " 

r,
" I 
(} " 
bD 


Rvs. 1. 


Jeżeli zatem na bokach tego równoległo- 
boku wybierzemy takie punkty OCR, któreby 
lcżały na jedncj linii prostej. to przy jakiejkol- 
wiek zmianie położenia i wielkości kątów 
wier,zchołkowych tego równo1cgłaboku, a przy 
stałej wielkości boków, punkty te zawsze będą 
leżały m linji pr,ostej (rys. 1) i wskutek tego 
przy ruchu równoległoboku osadzonego na osi 
przechodzącej przez jeden z tych punktów, a 
przymocowanej trwale do rysawnicy; będą
		

/p0006.djvu

			5 


zawszc ()ozoslałclI1i dwoma punktami zakreśla- 
ły fi
ury podobnc. 
Ody np. w punkcic O przymocujemy, za po- 
średnictwcm osi, ró\vnoległobok do rysowillicy, 
zaś w punkcic C umicścimy ()ołówek, a w punk- 
cic R sztyft, do p-osuwania po konturach ry- 
sunku danego, bacz:.\c przy tcm na to, aby oś, 
ołówek i sztyft 7I1alazły siG w położeniu pro- 
stopadłem do rysownicy; to jeżeli posuniemy 
sztyftem R po Ikonturach dane
o trójk<\ta R' a b, 
to ołó\\ek C wykona\vszy podobne ruchy do 
ruchów sztyfta R, nakrcśli trójkąt podobny C al 
b 1 . 
Położenie równoległoboku podczas zakrc-. 
sIani:! wier zchołków tr()jkata. oznaczonc jest 
II:! rys. l--szym linjami kreskowancmi. Figury 
lIakreslone szfyftem l
 i ołówkiem C będą po- 
dobnc, zaś stosunek ich wielkości będzie siG 
miał tak, jak sto<;unek odcinków AB: AR. To 
znaczy figura zakrcślana sztyftem R, tna siG 
tak do fi
ury narysa\\anej ołówkicm C, jak siG 
ma odcinek AR do AB. Jeżeli pierwszą figurę 
oLnaczyrny litcrą Q, drugą litcrą Q, to powyż- 
sza pmpon;je możemy napisać Q:q = AR:AB. 
Wielkość figury rysowanej ołówkiem C, 
możcmy zmieniać przcz zmianę wielkości od- 
cillków AR i AR. co uskutcc711iamy prze
 prze-o 
sL!wanie osi O (przymocowanej do rysawnicy) 
ołówka C i sztyftu R, po bokach równoległo- 
boku, w ten sposób, aby punkty O, C. R, za- 
wsze leżały na linji prostej. Zmicnia się wtedy 
stosunek AR:AS, a zatem także i stosunek 
wielkości figury Q zakreślonej sztyftem, do fi- 
gury q nakreślonej przez ołówek.
		

/p0007.djvu

			- 6 - 


Rysunek 2-gi przedstawia pantograf, które- 
go punkty rysujące P i Q (dla ołówków) zosta- 
ły wybrane na bokach równaległoboku. Stosu- 
Ilek fjgury p:r równa się stosunkowi AP:BR, 
zaś stosunek figury Q:r równa się stosunkowi 
BC:BR. Ołówek osadza się, albo w P, albo 
w Q; oś staJą (przytwierdzoną do rysownicy) 
B C R.. 


/ 


/ 


,/ 


T: 


...... 


- .
 


() 


-r- - 


Rv s . 2 . 


w U, sztyft w R. Jeżeli zatem sztyftem R bę- 
dziemy pr,lCsuwać po konturach rysunku da- 
nego, to ołówek w 	
			

/p0008.djvu

			- 7 - 


pewnym dowolnym stosunku; nie możemy zaś 
otrzymać rysunków przystających, to znaczy 
równych co do wielkości rysunkowi danemu. 
Na rysunku 4-tYIl1 przedstawiony jest szemat 
pantografu, którym można atrzymywać rysun- 
ki przystaj<1ce do rysunku danego. 
Składa siG on z równoległoboKu ABCD 
przedzielanego poprzeczką EF, równoległą do 
boków BC i AD. Na bokach jego i na pop rzecz- 


B 


./ 
"A ° 
O 


"" 


R 


/

.
.r ...... 


'. . 
-".". 


D 


Rv s . 3 . 


ce znajdują się trzy punkty AOC leżące na linii 
prostej, z których A i C leżą na wierzchołkach 
równoległoboku, zaś O na poprzeczce. 
Przez otwór w punkcie O, przechadzi oś. 
przymocowana prostopadle do rysownicy, w 
punktach A C przymocowane są sztyft i ołó- 
wek. Stosunek figury a:c równa się stosunko\\ i 
AE:EB (DF:FC). Jeżeli AE=EB (DF=FC) 
to figura a równa się figurze c, czyli, że figury 
a i c są przystające. 
Stosunek AE:EB (DF:FC) możemy dowol- 
nie zmieniać przez przesuwanie poprzeczki EF, 
po bokach AU i DC, tak aby była równoległą 
do BC i AD. Naturalnie musimy również prze-
		

/p0009.djvu

			- 8 - 


sun 4 ć oś O na poprzeczl,:C Ef, aby punkty AOC 
leżały na jednej linji prostej. 
Pantograf prudstawiony na rys. 4-tym s.zc- 
matycznie, służy zatem i do otrzymywania ry- 
sunków prwstaj<1cych i podobnych. Gdyby 
sztyft znajdował się w IJunkcie A lub 0, albo 
wreszcie \\' C, a ołówek i oś stała w pozosta- 
łych dwó.::h punktach. IJantografhy równipż 
działał. 


...... 


c 


,. 


Rv s . 4 . 


Można zatem oś stałą O przymocowan4 do 
rysawnicy umieścić we wierzchołku O równo- 
1cgłaboku (rys. 6), ołÓwek w punkcie R na po- 
przeczce fI:, zaś sztyft w punkcic S. Pantograf 
taki będzie rysował rysunki mnicjsze od ry- 

l1nku danego. Jcżeli rysunck dany zakryj...: 
_IJf?estrzcJ1. otoczon4 linjami ki eskowanemi i 0- 
znaczou<\ litcr:l P" to rysunek otrl:ymany zaj- 
mie mieIsce otoczone r(Jwllież linjami krcsko- 
wanemi i oznaczone litcr<\ p". 
Pantografy narysowane na rys. 6 i 7-mym, 
znalazły naj..;zersze zastosowanie; pierwszy,
		

/p0010.djvu

			-- 9 - 


z,właszcza do otrzymywania rysunków przy- 
stających (może również rysować i podobne), 
"R 


" 


": 
,,! 
/;/ :' 

: 
,/ :\ 


-./" 


Rvs. 5. 


/ 


/; 


"
1. 


"\., 


O,. 


Rvs. 6. 


drugi da otrzymywania rysunków podobnych. 
Wszystkie ruchy równoległoboku pantogra-
		

/p0011.djvu

			- 10 -- 


fu odbywają się w płaszczyźnie równoległej do 
płaszczyzny rysunku, naokoło 'Osi przymoc'O- 
wanej prostopadle do. rysownicy. Tylko ta je- 
dna oś stała nie zmienia swojego położenia pod- 
czas użycia pantografu. 


,- - - 
I 
I 


------, 
I 
I 
I 
I 
1\.1 
-,- 
I 
I 
I 
ĘI 
- - - - __I 


--1 


:_
- ---- 


Rv s . 7 . 


Pantografy służą jak już wyzeJ zaznaczy- 
liśmy, do. mcchanicznegu przerysowywania ry- 
sunków'. Oprócz tego znajdują zastusuwanie w 
lUzmaitych maszynach do wytwarzania ru- 
chów podobnych. Istnieją również pantografy 
służ<\ce do puwiększania lub pomniejszania 
'Obrazów plastycznych, rzeźb i t. d. Pierwszy 
pantograf tego rodzaju zbuduwał CalIos. 
NiemożIiwem jest zająć się \V tym Samoucz- 
ku wszystkiemi pantografami jakie znalazły za- 
stosowanie praktyczne, zajmiemy. się więc tyl- 
ko takiemi, które wykonane amatorskiemi środ- 
kami mogą być dla amatora użyteczne.
		

/p0012.djvu

			11 


Budowa pantografu. 
Istnieją najrozmaitsze konstrukcje panto- 
grafów. Są pantografy proste i tanie, wykona- 
ne z drzewa (rys. 8) nadające się do robót nie 
w.ymagających zbytniej dokładności, są z me- 
talu precyzyjne (rys. 9), zaopatrzone w rozmai- 
te dodatki umożliwiające wygodne i zupełnie 
wierne przerysowywanie rysunkÓw. 


::. 


RV'. B. Pro.tv pantograf z drzewa. 


Prosty pantograf bardzo łatwy do zbudo- 
\\ ania, przcdsta wiony jest na rys. 8. Składa się 
on z pięciu drewnianych szyn tworzących boki 
i poprzeczkę r<"Jwnoległoboku. Trzy szyny zao- 
patrzone w otwory dla kołkÓw K służących: 
do przymocowania poprzec/,ki, przesuwanej 
\\ zdłuż boków AB i CD, oraz do umieszczenia 
ołÓwka na poprzeczce tak, aby punkty ARO 
leżały za wsze na linii prostej. W punkcie A 
jcst pl LymocowallY pantograf. zapomocą pro- 
stopadte.i osi, do rysownicy na której umie- 
szczamy rysunek dany i papier na rysunek,
		

/p0013.djvu

			Il - 


który mamy otrzymać. VV punkcie D przymo- 
cowany jest sztyft do posuwania po rysunku 
danym, zaś ołówek w R przcrysowuje ów ry- 
sunek, pomnicjszony w stosunku równym sto- 
sunkowi AB:AK. Jeżeli poprzeczka Kł
K polo- 
\Vi równoIcg;lobok, a zatem i ołÓwek znajduje - 
siG \V środku })oprzeczki, to otrzymamy rysu- 
nek zmniejszony do })ołowy. vVtedy bowiem 
Ał3 = 2 AK. Ody oznaczymy figurG zakreśloną 


Rys. 9. Precyzvinv pontogrDf z me lalu Sprengera. 


przez sztyft D prze], 0, figurę narysowail<\ 
przez ołówek przez q to O:q = AB:AK, a po- 
nieważ AB =-= 2 AK, wit;c: O:q = 2 AK : AK 
czyli, że O:Q =- 2 a wiGc 0=2 lj. Figura O 
jt;:st dwa razy \\ il;ksza od figury Q. 
lstniej<\ również podobne pantografy, sp 0- 
rz.\dzonc z metalu np. szyn lub rurek l1losiGż- 
nych. Położenie poprzeczki na bokach rÓwno- 
lt'głoboku i olówka na poprzeczce, można re- 
g;ulować śruhami mikromełryczJJemi. Ramiona 
po których przesuwa się poprzeczka, zaopa-
		

/p0014.djvu

			13 -- 


trzone są w nodziałkę odnawiadającą newne- 
mil stosunkowi zmniejszcnia rysunku przez 
pantograf. 
Bardzo idobry. wygodny i nrecyzyjny iJan- 
tograf zbudował Sprenger w Berlinic. Panto- 
graf Sprengcra staraliśmy się przedstawić na 
rys. 9-tym. 
Rama tego nantografu, sporządzona z rurek 
mosiężnych, przymocowana swobodnie w O, 
do ciężkiej metalowej nodstawy W, dającej się 
prze'stawiać z miejsca na miejsce, lub też przy- 
kręcić do rysownicy, utrzymywana jest w 
równowadze zapomocą stalowych drutów NK 
i BK, które bynajmniej nie utrudniają jej ruchu. 
Po ramionach NO i SB przesuwa się poprzecz- 
ka PRP z ołówkiem (rysikiem, grafionem) R. 
Za pośrednictwem śrub w N i B można ramI; 
tak nastawić, aby leżała w płaszczyźnie do- 
kładnie równoległej do rysownicy, w płasz,czy- 
źnic poziomej; co można zbadać na libelli L. 
Ramiona NO i SD zaonatrzone są podziałką 
tak nacechowaną, że możemy z niej wprost od- 
czytać w jakim stosunku (ilc razy) otrzymany 
rysunek. będzie mniejszy od danego. Do sztyf- 
tu M przymocowana jest wygodna rączka S. 
Pantograf Sprengera odznacza się swobodą 
ruchÓw idokładnem precyzyjnem przerysowy- 
waniem rysunków. Posiada on jeszcze i tą za- 
letę, żc można go przestawiać z miejsca na 
miejsce na rysownicy bez narażania na zensu- 
cie; ciężka zaś podstawa I)antografu stojąc mo- 
cno na rysownicy, nie nodlega prawie żadnym 
drganiom niepożądanym przy rysowaniu.
		

/p0015.djvu

			- 14 - 


Naturalnie środkami amatorskiemi niemożli- 
wem jest taki pantograf zbudować; zadowoli- 
my się zatem pantografem sporządzonym z 
drzewa. 
Dokładne opisywanie tej roboty uważa- 
my za zbyteczne, budowa bowiem pantografu 
jest nadzw:yczaj prostą i nie przedstawia ża- 
dnej trudności. Ograniczymy się zatem do po- 
dania szeregu wskaz6wek, ktÓrych przy spo- 
rządzaniu pantografu należy się ściśle trzyma(:. 


o 
._,:\


.
 



 
ł 
, 
, 


Rvs. 10. Rzut bocznv ponlogrofu z rys. 7-mego. 


Najdogodniejszemi pantografami. tak pod 
względem sporządzenia i użycia są pantograiy 
przedstawione szematycznie na rys. 6, 7-ym. 
Należy więc przedewszystkiem najpierw do- 
kładnie rozważyć, do jaikiego celu nasz pant0- 
graf służyć będzie. Jeżeli tylko do rysowania 
zmniejszonych rysunków to wybieramy panto- 
graf przedstawiony na rys. 6; jeżeli zaś chcemy 
mieć pantograf, dający również i rysunki przy- 
stające. to sporządzimy sobie według szematu 
na rys. 7. 
Rys. 10 przedstawia rzut bocZJ1y pantografu 
przedstawionego na rys. 7-ym. Rys. 11 przed- 
stawia rzut boczny pantografu przedstawionego 
szematycznie na rys. 6.
		

/p0016.djvu

			- 15 - 


Na rys. 7 i 10 widzimy w środku rysownicy 
n, przymocowaną na stale oś O. na której osa- 
dzono poprzeczkI; (t: r) równoległoboku. 
Poprzeczkę t: r, jak wiemy możemy prze- 
suwać swobodnie po ramionach S B i AR 
i w ten sposób regulujemy stosunek A t: : t: R 
(S F : F 13). 
Na kOlicach poprzecztki t: F przymocowane 
są druty stalowe m (rys. 10), któryoh końce 
przymocowane są do górnego wystającego koil- 
ca osi O. Druty m są napięte i utrzymują ramę 
pantografu w równowadze. W miejscu R przy- 


....
 
--- 


D 


Rv s . 11. Rzut boczny pantografu z rl's. 6-tego. 


mocowujemy ołówek, w S sztyft. zaopatrzony 
rączka, słuŻLlcą do dogodnego pfOwadzeuia 
sztyftu (JO konturach rysunku danego. 
RysllJlki 6 i II-ty przedstawiają pantograf in- 
nego rodzaju. Oś stała O przymocowana do 
podstawy p, przytwierdzonej do rysownicy D, 
przechodzi przez jeden z wierzchołków rÓwno- 
ległoboku. Na poprzeczce E r znajduje się w R 
ołówek. zaś na przeciwległym wierzchołku ró- 
wnoległoboKu S, znajduje się sztyft zaopatrzony 
w rączkę. Równowagę ramy utrzymują tutaj 
również dwa stalowe druty, przyl11ocowane do
		

/p0017.djvu

			16 -- 


tych końców boków równoległoboku. których 
dwa pozostałe kańce złączone są w punkcie O. 
przez który przechodzi oś stała. 
.J aSfiem jest, że aby te druty 111 przy Jakiej- 
kolwiek zmianie położenia równoledoboku 
i zmianie wielkości kąta A () B były stałe na- 


d 


r

-J 


r 


1> 


\ 


a.. 



 
" . 
\ I '_' 
 
. 'z 
I 
I 


'b 



 


J 


.;- 


Rvs. 12. Spojenie romion roml' I. 


pięte, to muszą ich końce być przytwierdzone 
w punkcie leżącym na linii prostopadłej do pła- 
szczyzny. w której równoległobok się porusza 
o przechodzącej przez środek osi stałej, osi 
obrotu równoległoboku. 
Przy sporządzaniu pantografu zwracamy 
przcdęws
ystldem tlwagę pą wykOnapie spojen
		

/p0018.djvu

			- 17 - 


poszczególnych ramion ramy, od tego. bowiem 
głliwnie zależy wierność przerysowanego ry- 
sunku przez pantograf. 
Zadaniem s})ojenia jest umożliwićnie swo- 
body ruchów poszczególnych ramion, ale zara- 
zem muszą być ta!k wykonane, aby ramiona 


b 


a.. 


I 
. 
I 
l D 
! a 
 


Rvs. 13. Spojenie ramion ramv I. 


były ze sob,! poł<\czone pewnie, nie zanadto 
luźnie; mianowicie tak, aby wszelkie najmniej- 
sze ruchy ostrza dokładnie były naśladowane 
przez ołówek. 
Ramiona ramy pantografu powinny się dać 
złożyć zJlpełnię, tak żoby nię byto między niemi
		

/p0019.djvu

			- ]8 - 


kąta' oraz tak rozchylać, aby kąt między niemi 
wynosił 180°. Jest to konieczne ze względu na 
to abyśmy mogli rysikiem jak największą przc- 
strzeń ogarnąć. 
"Wszystkie ruchy ramion zmieniających mię- 
dzy sobą kąty, powinny się odbywać w jedncJ 
lub dwóch płaszczyznach, kt6re mają być "ró- 
\vnolcgłe do płaszczyzn danego i otrzymywa- 
nego rysunku. 
W spojeniach nie może być l,byt wielkiego. 
tarcia, ponieważ rysik musi posuwać się po O<1j- 
delikatnieiszych krzywiznach, co się nie daje 
L\
kutecznić przy użyciu zbyt wirelkiej siły, przy 
\vprawieniu W ruch pantografu. 
Spoje6, którc są niejako stawami ramy pan- 
tografu, mamy dwa rodzaje. " 
Pierwsze z nich n. P. w A i B (rys. 6, 7) po- 
siadają własną oś ohrotu. drugie n. P. w S i O 
(rys. 6) lub R i S (rys. 7), których o{, jest zara- 
zem osią stałą lub też jest zaopatrzona sztyftem 
i rączką. 
Ramiona ramy (ró,wnolcgłohoku) paJltog-rafu 
sporządzamy z drzewa twanleli;o. DłuRo
ć ka- 
żdego ramienia zależy od rozmiarów całt
go 
pantog-rafu. Przewai-nie wszystkie ramiona są 
jednakiej długości. Bardzo dOl-:"odny pantograf 
dla celÓw amatora hył-by o. ramie. ktÓrcj boki - 
miałyhy 500 lub 250 mm długoś'ci. Ramię możc 
posiadać przekrój poprz,eczny. bi\dź kwadrato- 
wy, bąd7 też ,prostokątny. Ramiona o przekroju 
prostokątnym są dogodne ze wzg-lędu na dogo.- 
dne umieszczenie skali "zmniejszenia rysunku": 
Zajmijmy się spoueniami ramion pierwszego 
rodzaju. Rysunki 12 i 13 przedstawiają takie
		

/p0020.djvu

			1!J -- 


spojenia w rozmaitem wykonaniu. Na rys. 12, 
jak widzimy, dwa ramiona a i b, które mamy 
połączyć, ścinamy na końcach i wiercimy otwór 
na oś, s'Porządzoną z nitu n. Aby oś nie wypa- 
dła i aby ramiona a i b dostateczllie ściśle Ja 
siebie przylegały, zaopatrujemy dolny koniec 
osi w ,mbezpieczenie Z, sporządzone z drutu, 
wetknictego w otwór wywiercony w odpowie- 
dniem mieiscu osi. 
N
 rys. ]2, aby lepiej uwidocznić zabezpie- 
czenie Z, narysowaliśmy je w pewnym oddale- 
niu od ramienia b, w rzeczywistości jednak o- 
twór w n
cie powinien być tuż przy powierzchni 
ramienia b, tak aby drut na nim się opierał. 
Podobnemi spojeniami jest połączony pan- 
tograf na rys. 8. Ruchy dwóch stykających sic 
w spojeniu ramion nic odbywają się we wspól- 
nej płaszczyźnie, lecz w dwóch płaszczyzna'C:l 
równoległych do siebie. 
Srednica otlworÓw w ramionaoh a i b pf'- 
winna być nieco większa (bardzo mało n od 
średnicy nitu; ramiona muszą bowicm siG 
swohodnie porus7.ać. 
Na rys. L3-ym uwidocznione Jest spo
enie, 
które umożliwia poruszanie się spojonych ra- 
mion w jednej płasllczyżnie. Snojenie to jest 
trudniejsze do wykonania. Jest ono podobne. 
jak widzimy z rysunku. do zawiasów. 
Z dwóch ramion a i b, !które mamy połączyć 
jedno b ścinamy na kOI-łc.u do jednej trzeciej gru- 
bości. Koniec ramienia a, zaopatrujemy w na- 
cięcie tej grubości, aby ścięty koniec ramienia b 
mógł się w nim zmieścić i po założeniu osi swo- 
bodnie paruszać.
		

/p0021.djvu

			- 20 - 


Sro4ek osi tego spojenia nie leży na przecię- 
ciu się linii bieg-nących środkiem sPOjonych ra.. 
mion (jak przy spoicniu 'Pierwszeg-o rodzaj 1 1), 
lecz jest nieco przesunięty. aby umolliwić zu- 
pełne zwarcie ramion. W tym też celu zakoń- 
czenie ramion wyrabiamy walcowato. 


c 


"b 


e 


Rvs. 14. Oś sioło. 


Oś spojenia możemy sporządzić z nitu, po
 
dobnic ubezpieczonego. jak to opisaliśmy przy 

pojeniu uwidocznionem na rys. 12. 
Spojenia drugiego rodzaju są to spojenia. któ- 
rych oś jest zarazem osią stałą albo sztyftem. 
Obrobienie kOłków ramion spajanych jest takie 
5ame jak przy spojeniach pierwszego rodźaju 
(rys. 12. 13). różnica polega tylko na osi. Rys. 
14 przedstawia rzut boczny o'si. Długość jej wy-
		

/p0022.djvu

			- 21 - 


nosi e + b + a. Znaczymy ją tutaj dlatego sym- 
1)Olami a b e, . bo wielkość dej jest dowolna. 
A mianowicie c rÓWna się nicco mniej niż wy- 
nosi grubość rysownicy lub podstawy W (rys. 9) 
pantografu, wicIkość b obieramy zależnie od 
te,l{o, jakie ma być oddalenie ramy pantografu 
od rysownicy (nie mniej niż 30 przy małych 
a 50 l)rzy wielkich pantografach); wreszcie wici- 
kość a musi być conajmniej o 5 mm większa 
od grubości spojenia ramy pantografu. Na prze- 
strzeni oznaczonej literą a ściętą jest oś, do śre- 
dnicy równej połowie średnicy na przestrzeni 
b i e i równej średnicy innych spojeń ramy pan: 
to.grafu. 
Na przestrzeni e gwintujemy oś. Scięty lw- 
niec osi a zaopatrujemy w otwór c, leżący w 
odpowicdniej odległości od kOlicÓow osi. 
Przy pantografie przedstawionym na rys. 7 
wielkość a, t. zn. długość spiłowanego, kojlCa 
osi. jest bardzo znaczna, co.. zresztą widać na 
rys. 111 O. Ścięty koniec osi służy jako oś spo- 
jcnia. 
Owintowanym kOJ\ccm v.,1kręcamy oś na stale 
dn rysownicy lub IJodstawy pantografu. 
l
ys\lnek 15-ty przedstawia spojenie ramion 
M i N. którego oś B jest zakOliczona sztyftem A 
i rączką l
. Oś tego spojenia stanowi śruba, do 
ktl\rcj po wywierccniu otworu w główce, wbi- 
janlY sztyft A. 
Sztyft sporz'ldzamy ze stalowego drutu ostro 
zakoilCzonego. Długość śruby wynosi (licząc 
z głową) 3 h + e. gdzie 2 b równa się grubości 
spojenia a. wielkość e jest zależna od kształtu 
i wielkości rączki. Długość sztyftu wynosi
		

/p0023.djvu

			- 22 - 


a + 2 b gdzie a + b równa się b, z rys. 14. 
I(ształt rączki R może być taki jak na rys. 1.5 i 
18 lub też taki, jak na rys. 10 S i Il S. 


I 
.A'I 


ćl. 


Rvs. 15. Spojenie ramion ramv H. 


Pantografy .przedstawione na rys. 6 i 7 po- 
siadają poprzeczkę, przesuwaną po ramionach 
A S i O B (rys. 6), oraz li S i R A (rys. 7). Prze- 
suwanie poprzeczki następuje wtedy, jeżeli na-
		

/p0024.djvu

			- 23 - 


le2y zmienić stosunek wielkości rysunku da- 
nego do rysunku rysowanego. Jasnem przeto 
jest, że dojny pantograf powinien być tak zbu- 
dowany. aby poprzeczkę F E można było 
w każdem położeniu umocować. Do tego naHep- 
S7.em jest urządzenie suwakowe, jednak trudne 
do sporządzenia i niezbyt nadające się do pan- 
tOgrafÓ1w sporządzanych z drzewa. 
Bardzo dogodne wyniki mOŻna osiągnąć za- 
pomocą kołków (rys. 8). Mianowicie w ramio- 
nach, po których się ma poprzeczkę przesuwać, 


Rvs. 16. Sposób przvmocowonio poprzeczki B. do ramienio A. 
zapomocą kolka K. 


wiercimy szcrcg otworów, których gęstość za- 
leży od wytrzymałości ramienia, oraz średnicy 
otworów. KO(lce j)O'przpczki zaopatrujemy :-ó- 
wnicż w odpowiednie otwory. Mażemy zatem 
przymocować IWIJrZeczkę w którymkolwiek 
miejscu wspomlliany,ch ramion za pośrednic- 
tWem kołka K (rys. 16), wetkniętego w otwory 
poprzeczki B i otwór w ramieniu A. Do przy- 
mocowania pO,przeczki używamy dwóch koł- 
ków, każdy bowiem koniec poprzeczki przy- 
mocowujemy jednym kołkiem da odpowiednic-
		

/p0025.djvu

			2-1 - 


go ramienia. Wielka liczba otworów wywier- 
conych rZGdem tuż obok siebie w ramiona.:h 
ramy, umożliwia dostatecznie dokładne regulo- 
wanie położpnia poprzeczki. 
O ile koniec kołka powinien silnic tk
.ić 
w ramieniu A (rys. Hi) o tylc poprzeczka n 
musi siG swobodnie naokoło kołka obracać i to 
z jak najmniejszem tarciem, dlatego teL otwÓr 
w pOIJrzeCzce na kołek posiada śrcdnicę nieco 
większą (bardzo mało!) od średnicy kołka. Ko- 


Rv s . 11. Sposób przvmocowonio poprzeczki B. do ramienio A. 
znpomoc'l szlVfłu K. 


lek na przestrzeni tkwiącej w poprzeczce je"t 
dokładnie cylindryczny. Lepszy slJosóh przy- 
mocowania poprzeczki do ramion ramy jest 
IJrzedstawiony na rys. l7-tym. Tutaj kołck za- 
stępuje na stale wkręcony do ramion metalowy 
sztyft K. na :który zakładamy odpnwieduie o- 
twory na kalkach poprzeczki. SztyftÓw K spo- 
rządzamy ze śrub żelaznych większą ilość 
i wkręcamy rzędem do odpowiednich ramion 
pantografu. Na wystające kOlice sztyftów - a. 
opiłowane gładko i cylindrycznie z gwintów, 
nasuwamy otwory na końcach pO,przeczki, kt6..
		

/p0026.djvu

			- 25 


rych śrcdnica jest nieco większa od średnicy 
opiłowanych korków śrub. Aby zabez,pie,czyć 
poprzeczkI; przed wyskoczeniem ze sztyftÓw 
odczas rysowania, możcmy zaopatrzyć każdy 


D 


td 
(ł') 


RV". 18. P,vmilvwnv sposób przVl11ocowonio ołówko E. 
do poprzeczki D. 


ollicc sztyftu w otwór, w kt6ry pO nasunil;Ciu 
Ila sztyft poprzeczki. wsuwamy zabezpieczenil
 
sr()rz
!dz()IIC z drutu. podobnie jak to naznaczy
 
liślł1Y na rys. 12. Poprzeczka musi siG lekko r. 
sztyftach ohracać.
		

/p0027.djvu

			26 - 


Im gęstsze będą otwory na kołki, przy 
pierwszym, lub im gęstsze będą sztyfty przy 
drugim sposobie przymocowania, z tem więk- 
szą dokładnością można . regulować stosunek 
zmniejszenia rysunku. 
Do poprzeczki prz:ym()lcowujemy przyrz
IJ 
pisz<\cy (ołówek, rysik, grafion i t. pJ. Nie mo- 
żemy go przymocawać w jednym miejscu Ha 
stale; przesuwając bowiem poprzeczkę po ra- 


C. 
{D' 
CI. 


r 
l':: I
 
' F R
';,_1:\ D 
R 


F 


R. 'R.

_20. 


Rvs. 19. Urządzenie suwokowe dlo przvrządu piszącego.- 
D poprzeczko; F blocho wózko. 
Rvs. 20. Przekr6j urz9dzenio 8uwokowego. D poprzeczko; 
F blocho wózko; R rurko w6zko. 


mionach musimy też przesuwać olówek (CZy tCL 
rysik lub grafion) po poprzeczce, bacząc na to, 
aby punkt ,podparcia pantografu (oś stała), sztyit 
do prowadzenia po rysunku danym i ołówek. 
leżały zawsze na Iin.ii prostej. Musimy mieć za- 
tem możność regulowania położenia ołówka na 
poprzęczce. 
Rys. 18-ty przedstawia prymitywny spos6b 
przymocowania ołówka E, da poprzeczki D.
		

/p0028.djvu

			-- 27 - 


\v poprzeczce D wiercimy rzędem 
zereg otwo- 
rów, o średnicy równej średnicy ołówka, który 
następnie wsuwamy w te otwory. 
Ten sposób przymocowania ołówka jest 
() tyle niedogoldny, że po nastawieniu poprzeczki 
na ramionach, gdy będziemy chcieli umieścić 
ołówek na Iinji łączącej punkt podparcia ramy 
i sztyft, możemy nie .znaleźć odpowiedniego o- 
tworu. w któryby należało wsunąć ołówek (Iin- 
ja mogłaby przechodzić np. ,pomiędzy dwoma 
otworami', ale już rysunek przerysowany przez 
panto,l!;raf, nie będzie zupełnie wierny do da- 
nego rysunku. Tę wadę można usunąć, uzga- 
dniają,c położenia otworów, czy sztyftów meta- 
lowych na ramionach. z poło.żeniem otworów na 
poprzeczce, przed wywierceniem tych osta- 
tnich; ale to daje się tylkO' wtedy uskutecznić, 
jeżeli mamy cIo czynienia z niewielką ich ilością 
(6 dla panto.l!:rafu o ramieniu 500 mm długiem). 
Rysunki 19 i 20-ty przedstawiają urządzenie 
suwakowe, Służ;lce do dokładnego regulowania 
położenia ołówka na J)oprzeczce. Poprzeczka D 
(rys. 19) posiada wyciętą SZj1arę szerokości 
nieco większej od średnicy ołówka. Wzdłuż kra- 
wędzi a - b i c - d poprzeczki. przesuwa sIę 
wózek, składaj;ICY się ze zgiętej blachy F (rys. 
20) i przymocowanej do niej metalowej rurki l
, 
ośrcdnicy w świetle rÓwnej średnicy tkwiącego 
w nicj ołówka, g-rafionu lub rysika. Zagięcia 
blachy F, przylegając ściśle do zewnętrznych 
krawędzi a - b i c - d poprzeczki, posuwają się 
po niej dość trudno. Wóze'k urzilc1zenia suwa- 
kowego sporządzamy w następujący sposób: 
Wycinamy z mosiężnej blachy prostokątny ka-
		

/p0029.djvu

			--28- 


wałek odpowiedniej wielkości, który zaopatru- 
jemy w otwór. leżący ściśle w środku wspom- 
rianego kawałka. W otwór ten wsadzamy me- 
talową rurkę R (na ołówek, którą dla IJeWności 
przylutowujemy do blachy. Po ukOlkzeniu tej 
lObo t y, wsadziwszy rurkę do szpary po. 


Rvs. 21. Rzul bocznv ponlogrofu z rys. 6 i 11. 


przeczki, zaginamy wyslah\cc końce blachy taj.;, 
że otrzymamy wózek kształtu uwidocznionego 
lIa rys. 20. 
Urządzeniem suwakowem możemy z naj- 
większą dokładnością, ustawić tak ołówek na 
po.prze
zce, aby leżał na linji prostej, łączącej
		

/p0030.djvu

			- 29 - 


- oś stałą ze sztyftem do prowadzenia po rysunku 
danym. 
Pantograf przedstawiony szematycznie na 
rys. 6-tym posiada podstawę W (rys. 9 i 20, do 
której przymocowujemy oś stałą i końce dru- 
tÓw m, padtrzymujących ramę pantografu. Pod- 
stawa ta .może być alba sporządzona z drewnia- 
nego klO'cka. przykręconegO' na stale do ryso- 
wnicy (rys. 21) lulb metalowej płyty; albo też 
odlana z ,żelaza w formie małego żóra wia (rys. 
9). Podstawa drugiego rodzaju naturalnie jest 
dla amatora niewykonalną, zajmiemy się zatem 
tylko podstawą przedstawioną Ha rys. 21. Klo- 
cek podstawy \V (rys. 21) musi być dostate- 
cznie gruby i wysoki. Przykręcamy go od dołu 
śrubą do rysownicy. Obok przykręcamy do ry- 
sownicy oś stał,!. Do górnego końca klocka 
wkręcamy śrubę, zaopatrzoną na wystającym 
końcu w O'twór, przez który przewlekamy drut 
utrzymujący ramę pantografu w równowadze. 
Otw'ór ten musi leżeć na linji. przechodzącej 
przez środek osi stałej a prostopadłej do ryso- 
wnicy. 
Wielkość rysownicy, gruho-ści do 20 mm, za- 
leży od rozmiarów ramy pantografu. 
Po wykOlkzeniu wszystkich poszczególnych 
części 'pantografu przystępujemy do zmontowa- 
nia całości. 
Montaż pantografu z rys. 6-tego przeprowa- 
dzamy w następująCY sposób: 
Do rysownicy D na kraju przykręcamy ,klo- 
cek wraz ze śrubą L, na druty m. Obok klocka 
wkręcamy oś stałą O (rys. 21). bacząc na to, 
aby znalazła się na linii prostopadłej do ryso-
		

/p0031.djvu

			- 30 - 


wnicy, a przechodzącej przez otwór w śrubie L. 
Zmontowawszy ramę pantografu, nasuwamy ją 
odpawiednim otworem na oś stałą i przymoco- 
wujemy drutem do klocka. A więc początek dru- 
tu m doczepiamy do osi w A, a konicc, przecią- 
gnąwszy go przez otwór w śrubic L (rys. 21), 
doczepiamy do osi w B. Druty muszą być na- 
pic;te. 
Montaż pantografu z rys. 7 -go przeprowa- 
dzamy nieco inaczej. '8ś stałą wkręcamy 


Rvs. 22. Spojenie 1\ rodzaju z przvmocowanvm ołówkiem. 
A i B romiono; R rurka; K, K, l	
			

/p0032.djvu

			- 3] 


wania ołów\ka. Oś spo1enia stanowi tuta] rurka 
R, zaopatrzona krąż'kami Kl i K2' zabezpiecza- 
jącemi ją przed wypadnięciem z otworów w ra- 
mionach spajanych. 
Jeden z tych krążków przylutowujemy po 
wsunięciu rurki do wspomnianych otworów. Do 
rurki R wsadzamy ołówek, rysik, lub też gra- 
fion. I 
Na.iIepicj naJaje się na przyrząd piszący o- 
łówek t. zw. "penkala", który mimo spisywania 
się zawszp będzie dzięki sprężynce przylegał 
do papieru. 


Sposób użycia pantografu 
jest bardzo prosty. Przypinamy pluskiewkamI 
rysunek dany i papier na rysunek, w odpowie- 
dniem miejscu na rysownicy. Następnie regulu- 
jemy położenie poprzeczki, zależnie od skali 
w jakiej ma być rysunek przerysowany, oraz 
położenie ołówka (rys. 6), względnie o.si (rys. 7) 
na poprzeczce; pamiętamy bowiem o warunku 
leżenia osi stałeu ołówka i sztyftu na jednej linj! 
prostej. 
Chwytamy rączkę sztyftu do prowadzenia 
po rysunku danym i posuwamy go zwolna i 0- 

troiŻnie po konturach rysunku danego; ołówek 
zaś będzie rysował rysunek podobny. 
Pantograf z rysunku 7 -go jest o tyle niedo- 
godny, że przy każdorazowej zmianie położenia 
osi IW poprzeczce trzeba na nowo napinać 
druty m. 
Wierność rysunku rysowanego !przez panto- 
graf zależy od wykonania pantografu i dokład-
		

/p0033.djvu

			-- 32 -- 


l1ego nastawienia poprzeczki oraz oł6wkJ. wzgl. 
osi. l
ama musi leżeć w płaszczyźnie równole- 
gle do rysownicy, zaś wszystkie osie. sztyft do 
prowadzenia i ołówek" muszą leżeć ściśle pro- 
stopadle do rysownicy; a przedewszystkiem oś 
stała. ołówek i sztyft powinny leżeć mi jednej 
linji prostej (t. zn. punkt przymocowania osi sta- 
łej do rysownicy i punkty dotyku ołÓwka i szty- 
ftu rysownicy, powinny leżeć na jedneu linii 
prostej). 


Koniec. 



 
{$ v 
\.
 
.
		

/p0034.djvu

			NIe PDłyezo się 


Dr. 1<. SIMMA. 
MUZEUM PRZYRODNICZE 
WSKAZOWKI DO SPORZI\DZANIA I KONSER- 
WOWANIA ZBIOROW PRZYRODNICZYCH. 
SPIS RZECZY: 
I. Wst
p. - II. Jak stworzyć własne zbiory.- 
III. Zbiory zoologiczne. 1. Przybory łowieckie i spo- 
soby ich używania. 2. Narzędzia do preparowania 
zwif:rząt. 3. Sporządzanie zbiorów i preparowanie 
zwicrz
t. a) Preparaty formalinowe i spirytusowe. 
b) Wypychanie. c) Zbiór muszli. d) Zbiór robaków 
i innych bezkręgowych zwierząt. e) Zbiór owadów; 
f) Zbiór gąsienic i poczwarek. g) Kilka słów o ho- 
dowli owadów. h) Jak powinien wyglądać zbiór 
owadów. 4. PreP1rowanie szkieletów zwierząt krę- 
gowych. - IV. Zbiory botaniczne. 1. Przybory 
j narzędzia do zbierania roślin. 2. Zielnik: a) Suszenie 
roślin. b) Układanie zielnika. c) Zbiór roślin bez- 
kwiatowych. d) Inne zbiory botaniczne. - V. Zbiory 
szkodników. - VI. Wrogowie zbiorów zoologicznych 
i botanicznych. - VII. Zbiory mineralogiczne 
1. Uwagi ogólne o minerałach i wyposażenie pra- 
cowni. 2. Przybory i narzędzia do zbierania mine- 
rar:,w. - VIII. Zbiory skał (petrograficzne). - 
IX. Zbiory "kamienielin (paleontologiczne). - X. In- 
wentaryzowanie zbiorów. 
Dziełko niniejsze podaie praktyczne wskazówki 
do sporządzenia 'zbiorów przyrodniczych i przezna- 
czone jest przedewszystkiem do użytku młodzieży. 
Jest to pierwsza tego rodzaju książka, omawiająca 
sposoby gromadzenia i konserwowania zbiorów ze 
wszystkich królestw przyrody: zoologji, botaniki, 
mineralji, geologji itp. 
Wskazówki te umożliwiają zarówno młodzieży, 
jak i nauczycielom sporządzanie zbiorów przyrodni- 
czych własnem przemysłem i dlatego dostępne są 
bez wyjątku wszystkim, którzy interesują się bo- 
gactwami naszej przyrody żywej ł martwej. 
Książkę pOWyższą polecamy gorąco naszym 
czytelnikom. "Goniec Narodowy" 
M u z e u m P r z y r o d n i c z e obejmuie 157 stron 
druku z okolo 160 rycinami i tabelką do oznaczania 
owadów. - Cena oprawnego egzemplarza 3 zlote.