/img0001_0001.djvu

			ORT RAFJA 
LC
		

/img0003_0001.djvu

			Wacław Gąsiorowski 


ORTOGRAF JA POLSKA 


PODRĘCZNIK DO NAUKI 
PISOWNI POLSKIEJ 


opracowany. według głównych podstaw, 
uchwalonych przez 


AKADEMJĘ UMIEJĘTNO
CI W KRAKOWIE 


CENA $1.00 


Nakład iSklad GI6wny 
DZ I EN N IV<: Z w I Ą ZKO w y -Z GO D A 
1406-08 W. Division 51.. Chicago, III. 
1924 ROKU 

"7
		

/img0004_0001.djvu

			aG ....sP 
11\\1'111\\11'111 '1'11 1\\\\ 111'\ 'III 1\\\ 
184735 


COPYRIGHT 1924 
by 
POLISH DAIL y & WEEKL y ZGODA 


2
,
		

/img0005_0001.djvu

			PRZEDMO\V A 


Podręcznik niniejszy ma na celu ułatwienie nauki ortografji 
polskiej, przyjście z pomocą wszystkim tym, którzy, nie mając 
czasu na gruntowne studja, na dociekania językowe, szukają 
prawidła, szukają odpowiedzi krótkiej, szybkiej. 
Oparty na głównych zasadach, uchwalonych przez Akade- 
mję Umiejętności w Krakowie, na badaniach tak wielkich znaw- 
ców języka polskiego, jak Linde, Zdanowicz, Małecki, Km-łowicz, 
Kryński, Niedźwiedzki, podręcznik ten zbiera, łączy to, co, jako 
prav,ridło pisowni, jest rozproszone, rozrzucone, czego trudno 
nieraz odszukać, a co na:jczęstsze powoduje błędy. Unika więc ten 
podręcznik rozmyślnie wszelkich, daleko sięgających, wywodów, 
stara się, w możliwie naj prostszy sposób, utrwalić reguły, dać 
możliwie najprzystępniejszy wykład. 
Podręcznik ten pragnie dowieść, że pisownia polska, w po- 
równaniu z pisowniami innych języków, jest niesłychanie łatwa, 
że, bez wysiłku, można jej i samemu się nauczyć i nauczyć jej 
innych. 
Podręcznik ten przeznaczony jest dla szkół początkowych 
i dla tych wszystkich, którym ortografj a polska przyczynia trud- 
ności. 


Autor.
		

/img0007_0001.djvu

			KRZEVvICIELOJ\;l I KRZEWICIELKOM 
Języka Polskiego na Wychodźtwie 
pracę tę poświęcam 


w. G.
		

/img0009_0001.djvu

			Zasady Ogólne 


Paragraf 1- 
Po polsku pisze się tak, jak się wymawia, pamiętając wszak- 
że na: 
a) pochodzenie wyrazu, 
b) przyjęty zwyczaj, który pisownię niektórych wyrazów 
bądź uprościł, bądź zmienił. 


Paragraf 2- 
Aby uniknąć błędów, będących następstwem nieznajomości 
pochodzenia wyrazu, należy, od początku nauki ortografji pol- 
skiej, przyzwyczaić się do odnaj dywania pierwiastków (osnowy 
czyli źródłosłowu) wyrazów i do szukania wyrazów pochodnych 
lub pokrewnych. 
Jeżeli zapamiętamy, naprzykład, dobrze wyraz "żer" (po- 
karm zwierząt) i nauczymy się z tego wyrazu tworzyć wyrazy 
pochodne, to nigdy nie popełnimy błędu w pisowni tych wyra- 
zów: 
żer,-żerować, żerowisko, nażerać się, wyżeracz, wyżerka. 


Paragraf 3- 
Aby uniknąć błędów, uchybiających przyjętemu obycza- 
jowi, który zmienił lub uprościł pisownię, należy nauczyć się pra- 
wideł, dotyczących tych zmian i uproszczeń. 


Paragraf 4- 
Jeżeli, wskutek niewyraźnego brzmienia poszczególnych 
liter, zachodzi wątpliwość, jak dany wyraz pisać należy,-trzeba 
dany wyraz zmienić tak, aby litera, co do której zachodzi wąt- 
pliwość, zabrzmiała wyraźnie. 
Wymawiając, naprzykład, wyrazy: 


St'róż, kurz, mysz, kosz, nóż, 
słyszymy zawsze tylko mocne "sz", jeżeli przecież zmienimy koń- 
cówki tych wyrazów, osiągniemy natychmiast dokładny podział 


. 
.
		

/img0010_0001.djvu

			-8- 


na właściwe litery, bo brzmieć one będą już zupełnie wyraźnie: 
Stróża, kurzu, myszy, kosze, noże. 
Albo, naprzykład, gdy nie wiemy, czy pisać "t" czy też "el'" 
w wyrazach: 
Miód, kot, plot, brud, śrut, 
ponieważ, przy szybkiem zwłaszcza wymawianiu tych wyrazów, 
słychać tylko końcowe "t",- 
zmieńmy końcówki tych wyrazów, postawmy je w innym przy- 
padku, a litery "d" i "t" wyodrębnią się natychmiast: 
Miodu, kota, plota, brudu, śrutu. 
Toż samo prawidło usuwa wątpliwości co do pisania wyra- 
zów 


przez "b" lub przez "p" 
przez "g" lub przez "k" 
przez "z" lub przez us" 
przez "w" lub przez "f" 


Paragraf 5- 
Jeżeli, wskutek zmiękczania się spółgłosek lub zmieniania 
samogłosek, pisownia danego wyrazu przedstawia trudność,- 
to dla pokonania tej trudności, również należy szukać innej 
formy danego wyrazu. 
Ta zmieniona forma naprowadzi nas odrazu na właściwą 
odpowiedź. 
Naprzykład, pisownia wyrazu "móżdżek", wydać się nam 
może bardzo skomplikowaną, ale gdy przypomnimy sobie, że to 
jest wyraz zdrobniały od "mózg" i przypomnimy sobie prawidło: 
"litery "zg" zmiękczają się w "żdż"," odraz u wątpliwość ustanie. 
Nawet, kiedy nie wiemy, czy wyraz dany trzeba pisać przez 
"ó" czy przez "u",-przez "ż" czy przez "rz",-toż samo poszu- 
kiwanie innej formy tego samego wyrazu, udzieli nam najczę- 
ściej dokładnej wskazówki. 
Mamy, naprzykład, trudność, co do pisowni wyrazów: 
Stól, ogród, wóz, mróz, róg, rój, but, duch, rów, kruk i trud, 
tymczasem już drugi przypadek tych samych wyrazów daje nam 
niezawodną odpowiedź, słyszymy bowiem wyraźne "o" lub "u",
		

/img0011_0001.djvu

			-9- 


a więc tam, gdzie jest "o" piszemy "ó", a gdzie słyszymy "u" po- 
zostawiamy "u": 


Stołu, ogrodu, wozu. mrozu, rogu, roju, buta, ducha, rowu, 
kruka, trudu. 


Gdy znów nie wiemy, czy pisać H Ż " czy "rz" w wyrazach: 
Wiążę, grożę, zakażę, służę, nóżka lub bierze, pierze, starzec, 
to również łatwo dojdziemy że: 
pierwsze pięć wyrazów należy pisać przez H Ż ", bo wiążę, 
grożę, zakażę pochodzą od wiązać, grozić, zakazać a znów wyrazy 
służę i nóżka pochodzą od wyrazów sługa i noga,-bo wiemy, iż 
litera HZ" może tylko przejść w "ż" a litera Hg" zmiękcza się 
w "ż" również; 
natomiast trzy ostatnie wyrazy mają w osnowie literę "r", 
bo bierze, pierze, starzec, pochodzą od brać, prać i stary,-więc 
piszą się przez "rz". 


Paragraf 6- 
O ile powyżej przytoczone sposoby zmieniania formy wy- 
razu nie dają nam odpowiedzi, jak dany wyraz pisać należy, 
wówczas przychodzą nam z pomocą prawidła. 
.. 
Przypuśćmy, że nie wiemy, jak pisać wyrazy: 
Chrzan, trzeba, brzoza lub grzyb, 
prawidło przecież powie nam że: 
po literach b, p, d, t, g, k, ch, pisze się Hrz". 


Paragraf 7- 
Kiedy nakoniec ani podstawowe sposoby, ani prawidła nie 
zdolne są rozstrzygnąć wątpliwości, wówczas należy sięgnąć do 
wyjątków. 
Wyjątków, a więc wyrazów, mających pisownię "wyjąt- 
kową", czyli odbiegającą od prawidła, jest, stosunkowo, w języku 
polskim, bardzo mało. 
Temi "wyjątkami" są właściwie wyrazy, które, pochodząc 
z języków obcych, zachowały ślady swej własnej, obcej nam, pi- 
sowni,-a dalej "wyjątkami" są i te wyrazy, które, choć rdzennie 
polskie, rdzennie słowiańskie, można objaśnić za pomocą porów-
		

/img0012_0001.djvu

			-10 - 


nawczych badań z odnośnemi wyrazami innych języków słowiań- 
skich lub za pomocą przypominania wyrazów staropolskich, wy- 
szłych z użycia. 
A ponieważ niepodobieństwem jest tłumaczyć nieznającym 
języków, a nadewszystko języka staro-słowiańskiego, że, na- 
przykład, wyraz "rzeka" dlatego się pisze przez "rz", ponieważ 
osnowa tego wyrazu ma starosłowiańskie "r" (rieka) lub że wy- 
raz "wr'óbel" dlatego się pisze przez "ó", ponieważ w osnowie 
znajduje się "o" (worobiej),-przeto należy te wyrazy uznać za 
"/cyiątki" i tych wyjątków, czyli trudnych do wytłumaczenia wy- 
razów, się nauczyć. 
Dla tych samych racji, kiedy idzie o ułatwienie nauki piso- 
wni polskiej, o jej uproszczenie, niepodobna jest przypominać 
tak szczero-polskich a nie używanych wcale wyrazów jak: 
"Cząć" (pochodne: począć, zacząć, wypocząć) 
"Zdżąć" (pochodne: zżymać, wyżymać). 
Szukającym uproszczonego sposobu nauczenia się ortografji 
polskiej niechaj wystarczy zapamiętanie tej prawdy, że dla uczo- 
nego, dla badacza wyjątki nie istnieją. Pisownię każdego wyrazu 
można wytłumaczyć i objaśnić, bo najbardziej zawiły wyraz ma 
dla pisowni swej logiczny rodowód.
		

/img0013_0001.djvu

			-11- 


"\Vielkie Litery 


Paragraf 8- 
Pisać należy wielką literą: 
1) Wyrazy początkowe każdego okresu oraz zdania, nastę- 
puj ące po kropce. 
2) Wyrazy początkowe po dwukropku, jeżeli po nim nastę- 
puje przytoczenie cudzych wyrazów, lub jeżeli następuje wyli- 
czenie kategoryczne, jak naprzykład, w tym właśnie ustępie. 
3) Imiona własne bogów, ludzi, narodów, zwierząt, miejsco- 
wości (miast i wsi), krajów, rzek, gór, świąt, ulic i t. d. 
4) Tytuły dzieł i utworów literackich. 
5) Tytuły urzędników i dygnitarzy. 
6) Tytuły i nazwy urzędowe władz i instytucji. 
7) Tytuły osób, którym należy się lub którym chcemyoka- 
zać uszanowanie. 
8) Tytuły i zaimki, odnoszące się do osoby, do której pi- 
szemy. 
9) W poezji, wyrazy, rozpoczynające każdy nowy wiersz. 


Przyklady : 
1. 2. Książę Józef Poniatowski, rzucając się w fale EIstery, 
zawołał: "Bóg mi powierzył honor Polaków, Bogu go tylko od- 
dam". 


3. Jowisz, Goplana, Brahma,-J an Kochanowski, Mikołaj 
Kopernik,-Polak, Amerykanin, Francuz, Turek,-pies Kruczek, 
wyżlica Sójka, kasztanka Białonóżka,-Poznań, Kielce, Wilno, 
wieś Mokotów, Czarny Dwór, Powązki,-Wisła, Pilica, Czarna 
Przemsza,-Karpaty, Pireneje, Alpy,-Wielkanoc, Boże Naro- 
dzenie, Wniebowstąpienie, Popielec,-ulica Senatorska, Krakow- 
skie- Przedmieście, ulica Lincolna. 
4. Stara Baśń Kraszewskiego,-Pan Tadeusz,-Kordjan 
Słowackiego,-Halka Moniuszki,-Bitwa pod Grunwaldem Ma- 
tejki.
		

/img0014_0001.djvu

			- 12- 


5. Prezydent Stanów Zjednoczonych,-Wódz Legjonów, 
Henryk Dąbrowski,-Ksiądz Stablewski, Arcybiskup Gnieźnień- 
ski,-Książę Czartoryski, Generał Ziem Podolskich. 
6. Bank N arodowy.-Związek Narodowy Polski.-Akade- 
mja Umiejętności w Krakowie.-Sejm Rzeczypospolitej.-Sąd 
Apelacyjny.-Główny Urząd Podatkowy.-Ministerjum Spra- 
wiedliwości. 
7. Pod Twoją obronę uciekamy się, święta Boża Rodziciel- 
ko.-Bóg, Pan Wszechmogący, Stwórca Wszechświata.-Jego 
Eminencja, Ks. Kardynał, Dalbor, przybył do Warszawy.-Pan 
Wojewoda dał swoje zezwolenie.-Król Jegomość bardzo się na 
to rozgniewał. 
8. Dawno do Ciebie nie pisałem, Drogi Przyjacielu.-Niech 
Szanowny Pan będzie łaskaw przychylić się do mej prośby.- 
Niech Pan Prezes zaraz wyda polecenie a, ufam, że przy Jego 
współdziałaniu, sprawa będzie pomyślnie załatwiona.-Zasyłam 
Kochanemu Ojcu i Drogiej Mamie wyrazy szczerego synowskiego 
przywiązania. 
9. Uciekła mi przepióreczka w proso, 
A ja za nią, nieboraczek, boso, 
Trzeba by się pani matki spytać, 
Czy pozwoli przepióreczkę schwytać.
		

/img0015_0001.djvu

			-13 - 


Małe Li tery 


Paragraf 9- 
Małą literą początkową pisać należy: 
1) Nazwy dni w tygodniu. 
2) Nazwy miesięcy. 
3) Nazwy ras ludzkich, mieszkańców wsi i miast. 
4) Przymiotniki, urobione od imienia własnego miejscowo- 
ści lub osoby, nazwy zakonów i zakonników. 


Przykłady: 
1. poniedziałek, wtorek, środa, czwartek. 
2. styczeń, marzec, lipiec, październik, grudzień. 
3. murzyni, semici, indjanie, malajczycy, warszawianka. 
4. Rzeki amerykańskie. Dzwon zygmuntowski. Kraszewski 
był warszawianinem.-Piotr Skarga był jezuitą.-Matka jej była 
krakowianką.-Kordecki był przeorem paulinów w Częstocho- 
wie.
		

/img0016_0001.djvu

			- 14- 


'\Vyrazy Obce 


Paragraf 10-- 
Według prawideł pisowni polskiei pźsać należy: 
1) Imiona własne ze świata starożytnego, które nasz język 
przez tradycję sobie przyswoił. 
Pisze się więc według brzmienia: Ateny, Wergiljusz, Fidjasz, 
Cyrus, Krezus, Maraton, J uno na, Afrodyta, Neptun, Menelaus 
Hektor, Cezar, Katon, Solon, Platon i t. d. 
2) Imiona własne słowiańskie oraz imiona, wzięte z języ. 
ków nie używających alfabetu łacińskiego. 
Pisze się mianowicie: Wyszehrad, Murawiew, Cankow, \Ve. 
nizelos, Kemal Pasza, wilajet, Tukum-Kale, Mahomet, Harun-al- 
Raszyd, Konfuncj usz, i t. d. 
3) Nazwy geograficzne oraz imiona własne osób ze świata 
nowożytnego, imiona już przyswojone a więc te, które przybrały 
brzmienie odmienne od oryginalnego. 
Pisze się więc: Paryż, Rzym, Madryt, Kopenhaga, Lugdun, 
Medjolan, Nowy-York, Piza, Florencja, Burgundja, Marsylja, 
Filadelfj a, Sabaudj a i t. d. 
Pisze się nadto: Szekspir (zamiast Shakespeare), Kalderon 
(zamiast Calderon) , Rafael, Tycjan, Kondeusz, Gwizjusz, 
Krzysztof Kolumb, Michał Anioł i t. d. 
4) Wyrazy utworzone z imion własnych obcych, a więc: baj- 
ronizm, szekspirowski, szopenowski, platonizm i t. d. 


5) Według pisowni oryginalnej pisze się imiona własne, 
wzięte z języków nowożytnych, które używają alfabetu łaciń- 
skiego: 


Goethe, Rousseau, Byron, Michelet, New-Jersey, Pasteur, 
Foch, Bacon, Harding, Hoover, Grey, Kipling, Dumas, Leonardo 
da Vinci, Van Dyck i t. d.
		

/img0017_0001.djvu

			- 15- 


Przy deklinacji tych imion własnych, można używać apo- 
strofu, o ile jest on potrzebny dla zachowania oryginalnej pi- 
sowni. 


Pisze się więc: 
Rousseau'a, Poincare'mu. 
Tam przecież, gdzie oryginalna pisownia przy deklinacj i 
ucierpieć nie może, dodaje się wprost właściwe końcówki: 
Prezydent Wilson: prezydenta Wilsona. 
Marszałek Foch: Marszałkowi Fochowi. 
Bacona, Hooverowi, Goethem. 


"Ge" (je), "gie" i "gi" 
w wyrazach przyswojonych 


Paragraf 11- 


"Ge" pisać należy: 


1) W wyrazach przyswojonych wprost lub pośrednio z ję- 
zyków: łacińskiego, greckiego i arabskiego: 


algebra 
ewangelj a 
geografj a 
geólogj a 


Przykłady: 
geometrja genJusz 
genealogj a gest 
generał gestykulacja 
geneza hegemonja 


2) w imionach własnych przyswojonych: 


Genewa 
Genua 
Genowefa 


Przykłady: 


Gerard 
Gerwazy 
Germanj a 


Gertruda 
Georgja 
Gedeon 


legenda 
regent 
regencja 
tragedj a 


Gehenna 
Eugenj a 
Ifigenja
		

/img0018_0001.djvu

			- 16- 


Wyjątek stanowią imiona własne, pochodzące z języka litew- 
skiego. 


Pisać i mówić należy: 


Jagiełło, Olgierd, Giedymin, Skirgiełło, i t. d. 


Uwaga. W wyrazach przyswojonych, w których "ge" prze- 
szło w "je", pisze się także "je". 


Przykłady: 


jenerał (mówi się i pisze bowiem "generał" i "jenerał") 
rejestr (albo regestr) 
rejent (w znaczeniu notarjusz)-ale- 
regent (w znaczeni u dostoj nika, pan uj ącego w zastępstwie 
monarchy) . 


"G/E" pisze się we wszystkich wyrazach, nie p(1dlegających 
wskazanym wyżej prawidłom. 


Przyklady: 


Angielka, giermek, giełda, giez, gietry. 


"Gl" pisze się w wyrazach, pochodzących z języków łaciń- 
skiego i greckiego zarówno tam, gdzie w wymowie się utrzymało 
całkowicie, jak i tam, gdzie w wymowie zaciera się i zdaje się 
przechodzić w samo "i". 


Przyklady: 


gimnastyka 
magistrat 
registratura 
imaginacja 


logika 
ginekologj a 
oryginalność 
magister.
		

/img0019_0001.djvu

			-17 - 


"I" lub "y" 
w wyrazach przyswojonych 


Paragraf 12- 


Litery "i" lub "y" w wyrazach przyswojonych, gdzie w ję- 
zykach klasycznych są litery "v" lub "y" pisze się, stosownie do 
wymawiania, przez i lub y. 


hi poteka 
hiperbola 
hiperprodukcj a 
hi podrom 
hi popotam 
hipoteza 


mitologja 
mineralogj a 
mistyfikacj a 
pirotechnik 
higj ena 


Hybrydy 
hymn 
hydra 
hydrat 
Hymen 


"X", "ks" i "gz" 


w wyrazach przyswojonych 


Paragraf 13- 


Litera "X". 


Głoska "X" w języku polskim wyszła zupełnie z użycia. 
Pisze ją się wyjątkowo w imionach własnych, obcych, 
i tylko wówczas, gdy się chce zachować obcą pisownię. 


Przykłady: 
Xeres (wymawiaj: Cheres) , miasto w Hiszpanji, gatunek 
WIlla.
		

/img0020_0001.djvu

			"Kg" i "Gz". 


-18 - 


We wszystkich wyrazach, w których brzmi głoska "x", pisać 
według dźwięku "kg" lub "gz". 


egzamin 
egzemplarz 
egzekucj a 
egzema 
egzotyczny 
egzekwie 
egzystencj a 
egzystować 


Przykłady: 
ekscentryczny Ksantypa 
ekskomunika Ksenofont 
ekspert Kserkses 
ekspres Aleksander 
eksplozj a ksiądz 
ekstaza książę 
ekspedycj a ksieni 
ekspens księżyc 


tekst 
kodeks 
taksa 
taksator 
aksamit 
oksydować 
aksjomat 
akselbanty 


Litery "ą" i "ę" jako końcówki imion 


Paragraf 14- 


Zakończenie na "ę" mają: 


1) W IV. przypadku liczby pojedynczej: 
rzeczowniki rodzaju żeńskiego, kończące się na "a", "i" 
rzeczowniki rodzaju męskiego, kończące się na "a" 


Naprzykład: 
matka 
panna 
lampa 
księżna 
dama 
czara 
gospodyni 
mistrzyni 


matkę 
pannę 
-- lampę 
-- księżnę 
-- damę 
- czarę 
-- gospodynię 
-- mistrzynię 


wojewoda -- wojewodę 
radzca -- radzcę 
starosta starostę 
sędzia -- sędzię 
poeta -- poetę 
wierszokleta -- wierszokletę 
kameduła -- kamedułę 
kaznodzieja -- kaznodzieję 


Wyjątek. "Pani" ma w czwartym przypadku liczby pojedyn- 
czej "panią". .
		

/img0021_0001.djvu

			-19 - 


2) Rzeczowniki 1"odzaju nijakiego, w przypadkach I, IV 
i V liczby pojedynczej, mające w II przypadku liczby pojedyn- 
czej o jedną sylabę więcej. 


Napnykład: 
imię 
cielę 
prosię 


imienia 
cielęcia 
prosięcia 


dziecię 
chłopię 
dziewczę 


dziecięcia 
chłopięcia 
dziewczęcia 


3) Zaimki osobowe mię i cię,-zaimek zwrotny: "się" i za- 
imek wskazujqcy rodzaju żeńskiego, w IV przyp. liczby pojedyn- 
czej "tę". 


Zakończenie na "ą" mają: 
1) Rzeczowniki 1"odzaju żeńskiego, wszystkie 1'zeczowniki 
męskie, kończące się na "a", i niektóre inne, mają, w VI przy- 
padku liczby pojedynczej, końcówkę "ą". 


N ap1"ZY kład: 
Kobietą, matką, szatą, dratwą, igłą, lVIarj ą, Joanną, ziemią, 
starostą, wojewodą, rządzcą, sędzią, kamedułą 
a także: Moniuszką, Jagiełłą, Kościuszką. 
2) Pnymiotniki, zaimki, liczebniki i imiesłowy odmienne 
1"odzaju żeńskiego w IV i VI przypadku liczby pojedynczej. 


Napnykład: 
głęboką 
wysoką 
daleką 
ładną 


swoją 
tamtą 
moją 
waszą 


drugą 
trzecią 
dziesiątą 
piętnastą 


lecąc!! 
płaczącą 
tęskniącą 
wzdychającą 


Uwaga. Zakończenia na "ą" i "ę" w czasownikach, pabz 
rozdział p. t. "Czasowniki", Paragrafy 46, 48, 51.
		

/img0022_0001.djvu

			- 20- 


"fi" -"ę", "on" -"om", "en" -"ern" 


Paragraf 15- 


Jeżeli w wyrazie słyszymy dźwięki nosowe "ą" lub "ę" albo 
nawet dźwięk, przypominający "on", "om", "en" lub "em", to 
wyraz taki pisać należy zawsze przez "ą" albo przez "ę". 


ząbki 
rąbię 
pięta 


Przykłady: 


ręka 
gołębnik 
chomąta . 


mięta 
wędka 
giętki 


trąba 
gąbka 
tysiączny 


Jeżeli wyraz jest pochodzenia obcego, to pisze go się zawsze 
stosownie do brzmienia, przez "on", "om", "en", lub przez "em". 


Agent 
atrament 
benzyna 
blond 
bomba 
bronz 
cement 
centnar 
centymetr 
cenzor 
dependent 
dywidenda 
element 
emblemat 
elementarz 
frendzla 
...,-..'lło "łl,,
 undament 
:"t- 
 

 BIBUOUU i 
Gl. .. 
&. 
......łH\ę\
 


Pnykłady: 


gondola 
gonty 
gremplować 
kalendarz 
klomb 
komfort 
kompanja 
kompas 
komplet 
kompot 
komput 
komplement 
koncert 
koncept 
koncha 
konfitury 
konfiskować 


konkurs 
konsola 
konspirować 
kontent 
kontusz 
kontynent 
konwalja 
legenda 
lombard 
lont 
mendel 
mongoł 
patent 
pendent 
pendzel 
plomba 
pompa 


poncz 
pons 
rekomendacja 
rondel 
rondo 
ront 
sakrament 
sonda 
student 
szezlong 
talent 
temblak 
temperatura 
temperować 
tempo 
terpentyna 
tombak
		

/img0023_0001.djvu

			- 21- 


Wyjątek: 
Imiona własne spolszczone zachowują zawsze pisownię przez 
"en". 


Przy kłady: 
Walenty, Jacenty, Gaudenty, Wincenty. 


'Końcówki "ami" , "mi", "ym" , 
"em" , "ymi" , "emi" 


Paragraf 16- 


1) Rzeczowniki u'szystkich 1'odzajów w VI przypadku liczby 
mnogiej mają końcówkę "ami" albo "mi". 


domami 
kobietami 
stworzeniami 


Przykłady: 
ludźmi 
końmi 
dziećmi 


dłońmi 
sprawami 
córkami 


2) Przymiotniki, zaimki, liczebniki p1'zymiotnikowe, imie- 
słowy odmienne 


w VI i VII przypadku liczby pojedynczej: 
w 1'odzaju męskim kończą się na "ym", albo "im". 
w 1'odzaju nijakim kończą się na "em". 


dobrym człowiekiem 
tym panem 
drugim zeszytem 
drżącym liściem 
dobrem dzieckiem 
tern piórem 
czwartem zadaniem 
starzejącem się winem 


w dobrym człowieku 
w tym panu 
w drugim zeszycie 
w drżącym liściu 
w dobrem dziecku 
w tern piórze 
w czwartem zadani u 
w starzejącem się winie
		

/img0024_0001.djvu

			- 22- 


3) W III przypadku liczby 'mnogiej też same i'miona przybie- 
rają końcówkę "Y'm" lub "i'm", bez względu na rodzaj. 


Przykłady: 
dobrym panom, dobrym kobietom, dobrym dzieciom, wiel- 
kim ludziom, wielkim zmartwieniom, wielkim lustrom. 


4) Zawsze też sa'me imiona (w punktach 2 i 3 wymienione) 
w VI przypadku liczby 'mnogiej, w formie osobowej 'męskiej 
przybierają końcówkę "Y'mi" lub "i'mi" w formie zaś rzeczowej 
'męskiej i w 1"odzajach żeński'm i nijaki'm "e'mi". 


dobrymi panami 
wielkimi ludźmi 
pilnymi studentami 
dzielnymi młodzieńcarp.i 
odważnymi oficerami 
silnymi mężczyznami 
silnemi drzewami 


P1"zykłady: 
dobremi kobietami 
wysokiemi żądaniami 
pilnemi dziećmi 
dzielnemi końmi 
odważnemi dziewczętami 
silnemi wołami 
silnemi linami 


Ułatwienie 
W razie wątpliwości czyli w VI przypadka liczby mnogiej 
naieży pisać końcówkę "Y'mi", "i'mi" lub "e'mi"-wystarczy za- 
pamiętać ostatnią literę pierwszego przypadku liczby mnogiej. 
Jeżeli w pierwszym przypadku liczby mnogiej znajduje się 
na końcu litera "i" lub "y" to należy w VI przypadku liczby mno- 
giej pisać zawsze "i'mi" lub "Y'mi". . 
Jeżeli zaś znajduje się litera "e" to należy w VI przypadku 
liczby mnogiej pisać "e'mi". 


/' 


dobre dzieci 
dobre konie 
dobrzy ludzie 
dobre matki 


Przykłady: 
dobremi dziećmi 
dobremi końmi 
dobrymi ludźmi 
dobremi matkami 


/
		

/img0025_0001.djvu

			Paragraf 17- 


- 23- 


Litery "ó"-"u" 


1) Jeżeli w osnowie wyrazu znajduje się "o" a w pochodnym 
słychać"u" to wyraz taki pisze się zawsze przez "ó", lub też, gdy 
dźwięk "u" zmienia się w pochodnym w "o" to znaczy, że w osno- 
wie jest "ó". 


wschodzić 
głodny 
chodzić 
powrotny 
smrodzić 
rodzić 
stoły 


wschód 
głód 
chód 
powrót 
smród 
ród 
stół 


Przykłady: 


mróz 
p'Jkój 
naród 
rów 
ogród 
sól 
bór 


mrozy 
pokoje 
narody 
rowy 
ogrody 
sole 
bory 


Ułatwienie 
Jeżeli dany wyraz można tak zmienić, żeby, zamiast brzmie- 
nia "u" słychać w nim było "o", w takim razie pisać go trzeba 
przez "o kreskowane" czyli "ó". 
Jeżeli zaś dźwięk "u" nie daje się zmienić, lecz brzmi ciągle 
jako "u", w takim razie, należy pisać "u". 


Przykłady: 


;;.... mur-muru, mury, murować, murowanie 
tu wszędzie pozostaje dźwięk "u" 
nóż-noża, nożem, noże 
tu dźwięk "u" zmienia się w "o" więc pisze się "ó" 
dla tej samej zasady pisać należy: 


.... 


wóz 
 wozy buda budy 
wór - wory kura kury 
miód - miody but buty 
I 
hłód chłody duch duchy 
lód - lody lud ludy
		

/img0026_0001.djvu

			- 24- 


2) W drugim przypadku liczby mnogiej neczowników mę- 
skich końcówkę brzmiącą "uw" pisze się zawsze przez "ów". 


Przyklady: 
ojcóvv--dachóvv--Iasóvv--czasóvv
tudentóvv 
panów--krzaków--grzechów--środków--stołów. 


3) Przez "ó" piszą się zawsze przyrostki końcowe "ówna" 
i "ówka". 


Piekarzówna 
aptekarzówna 
mularzówna 
Radziwiłłówna 
bednarzówna 


podkówka 
gwintówka 
skówka 
wiwatówka 
mrówka 


Wyjątek: 


Pisać jednakże za wsze: Z asów ka. 


4) Wyrazy, mające w osnowie "ó", któ1"e nie daje się łatwo 
odnaleźć, jako pochodzące z dawnego "o" i "e". 


Wyrazy te należy zapamiętać, jako "wyjątki i pisać je, za- 
równo, jak i wszystkie pochodne od nich, przez "ó". 


Brózda ;t który równy wójt 
chór mózg-\- róża wróbel 
chróst ogół różny wróż ba 
córa ogórek rózga wskróś 
czółno ożóg skóra żółć 
dłóto pióro stróż żółw 
dziób płókać szczegół żóraw 
góra płótno siódmy źródło 
jaskółka pół, półka szósty 
Józef póki, póty tchórz 
kłótnia późny wiewiórka 
król .... próchno wiór 
krótki próżny włóka 


.
		

/img0027_0001.djvu

			Paragraf 18- 


-25 - 


5) Czasowniki, kończące się na "ować", "iwać", "ywać", 
w pochodnych odmianach, mają zawsze "u". 


gotować 
rachować 
zwiasiować 
częstować 
dziękować 
pracować 


Paragraf 19- 


Pnyklady: 


gotuj esz 
rachuje 
zwiastuję 
częstujecie 
dziękuj emy 
pracują 


pisywać 
siadywać 
widywać 
oczekiwać 
wykrzykiwać - 
zasługiwać 


pisuj ecie 
siad uj esz 
widuję 
oczekuj emy 
wykrzykują 
zasługuj esz 


6) Wszystkie rzeczowniki, kończące się na "un", "unek", 
"unka" w końcówkach tych zachowują zawsze literę "'u'. 


Paragraf 20- 


opiekun 
zwiastun 
piastun 


Przyklady: 
obrachunek 
poczęstunek 
ładunek 


opiekunka 
piastunka 
zwiastunka 


7) Wszystkie rzeczowniki, kończące się na: 


"ul", "ula", "ulka" 
"ulek", "ulka", "unio", "uś", "usia", "uszek", "uszko" 
"ut ki" , "utka", "uchny", "uchna" 
"um", "urnent", Hura", "uar" 
w końcówkach tych zachowują zawsze literę "u". 


artykuł 
czambuł 
muskuł 
wehikuł 


Pnyklady: 
kapituła formułka 
gaduła jarmułka 
reguła szypułka 
infuła bibułka 


Julek 
chłopulek
		

/img0028_0001.djvu

			matulka 
cybulka 
dziadunio 
ptasi unio 
tatunio 
Stefunio 
lVIiluś 
chłopuś 
kotuś 
Jędruś 


Maniusia 
milusia 


fartuszek 
kożuszek 
serduszko 
jabłuszko 


malutki 
świeżutki 


-26 - 


drobniutka 
słodziutka 


miluchna 
zgrabniuchna 
muzeum 
liceum 
kolegj um 


dokument 


postument 
argument 


cenzura 
politura 
in westytura 


rezerwuar 
trotuar 
repertuar 


Wyjątek: protokół, protokólarny, protokólista. 


Paragraf 21- 


"Ja"--"j"-"i" . 


W e wszystkich wyrazach spolszczonych, kończących się na: 
ja, jal, jon, jum, jer, jusz 
oraz we wszystkich pochodnych od tych wyrazów, jak i w wyra- 
zach złożonych należy pisać zawsze "j". 


Anglja 
Arabja 
Azja 
Bastj a 
Belgj a 
Leokadja 
Marja 
Serbja 
Zofja 


komisj a 
konwalja 
kolacj a 
stacj a 
partj a 
pensja 
promocja 
prowincj a 
wakacje 


Pnyklady: 
ceremonjał kolegjum 
kordjał dominjum 
memorjał wadjum 
specjał archiwarjusz 
bataljon genjusz 
centurjon notarjusz 
milj on palj usz 
tryljon kasjer 
pocztyljon kurjer 


furjer 
fryzj er 
lVIarjan 
marjański 
azjatycki 
fryzjerstwo 
bibljografja 
ortograf ja 
geologja
		

/img0029_0001.djvu

			-27- 


W ś1"odku wymzów zawsze należy pisać "j", jeżeli słychać 
dźwięk "ja". 


Pnykłady: 


partj ota 
marj acki 
karj atyda 


warjat 
antykwarjat 
idjota 


marjonetka 
heljotrop 
entuzjazm 


adjutant 
misj onarz 
brewjarz 


W zgłoskach początkowych wyrazów należy pisać zawsze "i", 


Dionizy 
Hieronim 
diament 
dialekt 


Pnykłady: 
hieroglif 
hierarchj a 
hiacynt 
fiołek 


hiena 
diadem 
diagnoza 


Wyjątki: 
Tryjest, tryumf i djabeł 
Ch1"ześcijanin, ch1"ześcijaństwo.
		

/img0030_0001.djvu

			- 28- 


Odmiana rzeczowników kończących 
się na "ja" 


Paragraf 22- 


Liczba pojedyncza. 
Wszystkie rzeczowniki, kończące się na "ja", w drugim 
pnypadku liczby pojedynczej, mają końcówkę "ji". 
Przy kłady: 
Konstancja - Konstancji 
Anastazja - Anastazji 
lewkonja - lewkonji 
geograf ja geografji 
lilj a lilj i 
chemja chemji 
oranżerj a oranżerj i 
biologja - biologji 
Liczba mnoga. 
Wszystkie rzeczowniki, kończące się na "ja", mają w dru- 
gim przypadku liczby mnogiej, 
po spółgłoskach c, d, 1", S, t, z, końcówkę "yj" 
po wszystkich innych końcówkę "ij" 


racja 
kolacj a 
stacja 
komedja 
oranżerja 
baterja 
ka walerj a 
lilja 
Amelja 
kaligrafj a 
religj a 


Pnykłady: 


racyj 
kolacyj 
stacyj 
komedyj 
oranżeryj 
bateryj 
kawaleryj 
lilij 
- Amelij 
- kaligrafij 
- religij 


pensja 
fuksja 
zakrystja 
partj a 
fantazja 
małmazja 
inwazja 
linj a 
szałwj a 
akademja 
symfonja 


pensyj 
fuksyj 
zakrystyj 
partyj 
fantazyj 
małmazyj 
inwazyj 
linij 
szałwij 
akademij 
symfonij
		

/img0031_0001.djvu

			- 29- 


Ch-h 


Paragraf 23- 


Kiedy słyszymy w wyrazie dźwięk "ha", to najczęściej na- 
leży pisać go przez mocne "ch". 
Im pochodzenie danego wyrazu i jego brzmienie jest bardziej 
polskiem, tern większa pewność, że tylko przez "ch" wyraz ten 
pisać trzeba. 
Tam przecież, gdz
e wyraz jest z pochodzenia cudzoziemski, 
gdzie jest tylko spolszczony, tam, przeciwnie, bardzo rzadko 
dźwięk "ha" pisze się przez "ch",-a najczęściej przez samo, 
słabe "h". 
Znajomość pochodzenia danego wyrazu znakomicie ułatwia 
naukę pisowni. 
Wiemy, naprzykład, że litera "g" przechodzi w literę "h", 
a więc bardzo łatwo możemy sami dojść, że: 
Wyrazy "wahadło", "wahać się" należy pisać przez samo 
"h", bo wyrazy te pochodzą od wyrazu "waga". 
"Hrab'ia" pisać trzeba przez samo "h", bo wyraz ten pocho- 
dzi od niemieckiego "graf". 
"Hreczka", "hreczkosiej" pochodzą od "gryka". 
"Hardy", boć to zmienione "gardy", "gardzić". 
"Hołysz", boć to pochodny wyraz od "goły", tak samo jak 
wyraz "hołota" czyli "gołota". 
Znający, dalej, bodaj początki języka niemieckiego mogą 
odrazu przypomnieć sobie cały szereg wyrazów, wziętych z ję- 
zyka niemieckiego, wyrazów, które utrzymały swoją niemiecką 
pisownię przez samo "h". 


Nap1'zykład: 
Hacel, haft, hak, hala, halabarda, hamulec, handel, harcap, 
harfa, hart, hebel, heca, hełm, herb, herold, herszt, hetman, ho- 
lownik i t. d.
		

/img0032_0001.djvu

			- 30- 


W ten sam sposób może rozstrzygnąć wątpliwości ten, który 
zna język francuski, grecki, turecki, węgierski, arabski, bo i 
z tych języków pewna liczba wyrazów przeszła do języka pol- 
skiego, zatrzymując pisownię przez "h". 


Ponieważ jednak dla nieznających obcych języków,-tego 
rodzaju poszukiwania byłyby niemożliwe do prowadzenia,-na- 
leży przeto, dla nauczenia się pisowni wyrazów przez "ch" i 
"h",-trzymać się zasady, że wszystkie wyrazy, w których sły- 
chać dźwięk "ha", piszą się przez "ch",-a następnie zapamiętać 
"wyjątki", czyli wyrazy, piszące się przez samo "h". 


Pisać należy zawsze następujące wyrazy pochodzące od 
nich: 
Chaber chluba cholewa chrzest chytry 
chałupa chłop chorągiew chrzęst chyży 
chart chłód choroba chuchać pachnąć 
chata chmiel chów chudy pachołek 
chcieć chmura chrap chwała pachwina 
chci wy chochla chronić chwila pchać 
chełpić się chochlik chróst chwiejny pchła 
chędogi chociaż chrupać chwytać pęcherz 
chla pać chodnik chrypka chyba puch 
chleb chodzić chrzan chybić i t. d. 
chlew choina chrząstka chylić 


Dob'i'ze zapamiętać poniższe wyrazy obcego pochodzenia 
a jednak takie, które przez "ch" pisać zawsze należy: 


Chaos Chiny archiwum klechda Psyche 
Chan chirurgj a blichtr kuchnia schab 
charakter Chiwa buchalter ochmistrz schemat 
chemj a chlor cherubin ochra schizma 
chimera chór jucht pacht scholastyka 
chinina chroniczny katecheta pachciarz ,wachmistrz 
chryj a katechizm wachlarz
		

/img0033_0001.djvu

			- 31- 


Pisać zawsze p'rzez samo "h" następujące wyrazy i wszyst- 
kie od nich pochodne: 


Habit Ihajduk hala hamak hańba 
haft I hak halabarda hamulec haracz 
hajdamaka hakatysta hałastra handel harap 
harcerz helikopter hołota humerał czy hai5 
hardy hełm hołubiec humor uruh 
harfa herbata homar huragan druhna 
harmonja herb honor hurt Ghetto 
harować heretyk horda husarz Jehowa 
harpuna heroizm horoskop husyta kahał 
hart herszt horyzont huśtać kurhan 
hartować het hospodar huta mahoń 
hasać petman hostj a huzar nahajka 
hasło .higj ena hotel hycel ohyda 
ha welok hipokryta hoży Hydra pohaniec 
hazard hipoteka hrabia hydrat porohy 
heban histerj a hreczka Hymen puhacz 
hebel historj a - hupka Hymn 'puhar 
heca hierarchj a hufiec alkohol wahać 
hejnał hieroglif huk błahy wahanie 
hektar .hodowla hulać bohater wahadło 
hektograf holować hultaj bohomaz 
hektolitr hołd humanista buhaj 


Ułatwienie: Wszystkie imiona własne, żeńskie i męskie, za- 
czynające się od dźwięku "ha" piszą się przez samo "h". 
Przykłady: Helena, Hanna, Henryk, Hieronim ,Horacy. 
Wyjątki stanowią imiona: Chrystjan, Chryzostom, Chry- 
zant, Chlebosław, Chocisław, Chwalibóg, Chwalimir. 
Wobec tak małej liczby imion własnych, rozpoczynających 
się na "ch", powyższe "ułatwienie" należy dobrze zapamiętać. 
Ułatwienie: Jeżeli wyraz polski brzmi podobnie do angiel- 
skiego i jeżeli w języku angielskim pisze się przez samo "h" to 
i w polskim pisać go należy przez samo "h", wyrazy te pochodzą 
od tego samego greckiego, łacińskiego źródłosłowu.
		

/img0034_0001.djvu

			- 32- 


Wyrazy przez "rz" i "sz" 


Paragraf 24- 


1) Jeżeli w osnowie (w pierwiastku) wyrazu znajduje się 
litera "r", to wszystkie pochodne wyrazy, w których słychać 
dźwięk "żet", piszą się przez "rz". 


Przykłady: 
mara-marzenie, rozmarzony, marzycielski 
góra-górzysty, wzgórze, płaskowzgórze 
wiara-wierze, wierzyć, powierzać, zawierzać 
pokora-pokorze, upokorzenie, upokarzający 
2) Po spółgłoskach b, p, d, t, g, k, ch pisze się zawsze "rz" 
i to bez względu na to, czy słyszymy wyraźne "żet" czyli nawet 
dźwięk zbliżony do "sz". 


brzeg 
brzemię 
brzuch 
przed 
przybyć 
przód 


Przykłady: 
drzewo grzech 
drzazgi grzmot 
drzemka grzyb 
trzon zgrzyt 
trzask zgrzebło 
trzeba krzak 


krzyk 
krztusić się 
krzywy 
krzesać 
chrzan 
chrzest 


Po spółgłosce "w", jeżeli słyszymy wyraźne "żet" to piszemy 
"rz", jeżeli zaś słyszymy dźwięk "sz" to piszemy "sz". 


Przykłady: 


W1.Z0S, wrzesień, wrZ{Lwa, wrzód, wrzeciono 
ale zawsze pisać należy: 
wszy, wszędzie, wszystko, wszak, wszerz, wszywać. 


Wyjątki: 
a) Następujące wyrazy, oraz wszystkie pochodne od nich, 
od prawideł powyższych odstępują: 
bukszpan, kształt, kszyk (gatunek ptaka), oksza (herb)
		

/img0035_0001.djvu

			-33 - 


piegża, pszczoła, pszenica 
dżokej, budżet, dżuma, drożdże, gżegżółka 
oraz wszystkie wyrazy mające "żdż" od "zd" i "zg", jak: 
jeżdżę, gnieżdżę, móżdżek, różdżka, miażdżę, bróżdżę. 
b) W stopniu wyższym przymiotników dodajemy zawsze 
przyrostek "szy", końcówka ta pozostaje bez względu na poprze- 
dzającą spółgłoskę "b", "d", "t" i tak dalej. 
Przykłady: 
grubszy głupszy twardszy 
młodszy lepszy suchszy 
c) Wyrazy, zaczynające się od "ż" i "sz" z przedrostkami 
"od", "pod", "nad", "w" zatrzymują zawsze "ż" i "sz", bez 
względu na poprzedzającą samogłoskę. 
Przykłady: 
nadsztukować 
odżywiać 


wżerać się 
podszepnąć 


odżałować 
podżyły 


Paragraf 25- 


Ułatwienie: 
Wszystkie rzeczowniki rodzaju męskiego, kończące się na 
dźwięk "aż" a nadewszystko oznaczające rzemieślników, zawo- 
dowców, przypisujące pewne czynności specjalne, piszą się na 
końcu przez "arz". 


Przykłady: 
kuglarz malarz rymarz dekarz puszkarz 
kucharz lekarz grabarz pieczętarz kramarz 
stolarz aptekarz bednarz drukarz kominiarz 
ślusarz arendarz piekarz rzeźbiarz kamieniarz 
blacharz włodarz mleczarz gazeciarz gospodarz 
nudziarz pieśniarz plotkarz baj arz figlarz 
bakałarz sitarz druciarz kotlarz paskudziarz 


prócz powyższych zawsze pisze się: 
cmentarz wachlarz korytarz 
elementarz kałamarz komentarz 
ołtarz relikwj arz refektarz 


wirydarz 
jazgarz 
inwentarz
		

/img0036_0001.djvu

			-34 - 


Wyjątki 
Wszystkie wyrazy rodzaju męskiego, pochodzące z języka 
francuskiego, a które zachowały w języku polskim oryginalne, 
francuskie brzmienie,-a mające końcówkę "aż", "iż" piszą się 
zawsze przez "aż" lub "iż". 


Przyklady: 
Aljaż, ekwipaż, marjaż, garaż, pasaż, bagaż, kuraż, sztafaż, 
miraż, bandaż, pejzaż, negliż, paraliż, szantaż. 


Paragraf 26- 


Ulatwienie: 
Wszystkie rzeczowniki rodzaju męskiego, mające końcówkę 
na dźwięk "eż" piszą się na końcu przez "erz". 


Przykłady: 


Rycerz 
pancerz 
puklerz 
snycerz 
pacierz 
śpichlerz 


nietoperz 
harcerz 
perz 
kołnierz 
talerz 
płatnerz 


balwierz 
kacerz 
moździerz 
szermierz 
pasterz 
kanclerz 


więcierz 
masztalerz 
żołnierz 
wolunterz 
psałterz 
kuśnierz 


Wyjątki 


Papież, łupież, jeż.
		

/img0037_0001.djvu

			- 35- 


"Rz" trudne do wytłumaczenia 


Paragraf 27- 


W niektórych wY1"azach trudno jest wytłumaczyć, dlaczego 
piszą się przez litery "rz". 
Takie wyrazy należy zapamiętać i pisać je przez "rz" za- 
równo jak i wszystkie wymzy od nich pochodzące. 


Rzadki 
Rząd 


Rzec 


Rzecz 
Rzeka 
RzellLień 
Rzemieślnik 
Rzepa 
Rzępolić 
Rzęsa 
Rzesza 
Rzeszoto 
Rzetelny 
Rzewny 
,Rzeź 
Rzeźwy 
Rzeżucha 
Rznąć 
Rzodkiew 
Rzut 
Rzyć 
Bierzmo 
Burza 
Jarzębina 
Kor
eń 


rzadko, rzadkość, rzadziej. 
rządzić, rządzca, porządny, urząd, urzędnik, wy- 
rządzać, sporządzać, przyrząd, narzędzie 
przyrzekł, wyrzekł, narzekać, narzeczony, narze- 
czeństwo, odrzekać się, przyrzeczenie 
rzeczownik, rzeczywisty, rzeczywistość 
rzeczka, porzecze, rzeczułka, rzeczny, porzeczki. 
rzemyk, rzemienny 
rzemiosło, rzemieślniczy 
rzepka, rzepak, Rzepicha 
rzępoła, rzępolenie 
rzęsy, rzęsisty, rzęsiście 
rzesze 
rzeszota, rzeszotnik 
rzetelność, rzetelnie 
Tzewnie, rozrzewnienie 
rzeźnik, rzeźnia rzezać, rzeźbiarz, rzeźba 
orzeźwiać, rzeźwo, rześki 
rzeżuchy 
porznąć, wyrznąć, oderznąć 
rzodkiewki 
rzucać, porzucić, podrzutek, wyrzuty, rzutny 
pasorzyt, pasorzytnictwo 
bierzmowanie, bierzmowany 
burzliwy, zburzyć, wzburzony 
jarzębino
, jarząbek 
korzenie, korzenny, wykorzenić, korzonki, zako- 
rzenić
		

/img0038_0001.djvu

			Korzyść 
Kun 
Murzyn 
Orzech 
Pierzchać 
Spichrz 
świerzba 
Tchórz 
Towarzysz 
Uderzyć 


Wierzch 


Wrzos 
Zorza 
Zrzędzić 
Zwierz 
Zrzeć 


- 36- 


korzystać, skorzystać, korzystny 
kurzawa, zakurzony, odkurzać, kurzyć 
murzyni, murzyński, murzynka 
orzechowy, orzeszki, orzeszyna 
rozpierzchać się, rozpierzchły 
śpichrze, w śpichrzu, śpichlerz 
świerzbienie, świerzbić 
tchórzostwo, tchórzliwy, stchórzyć 
towarzystwo, towarzyski, towarzyszyć 
uderzenie, uderzony, wydarzenie, zdarzyć, zdarze- 
nie, wydarzyć się, nadarzyć 
na wierzchu, wierzchołek, powierzchnia, powierz- 
chowny 
wrzosy, wrzosowisko 
zorzy, zorze 
zrzędny, zrzędność 
zwierzyna, zwierzęcy, zwierzęta, zwierzyniec 
wyraz przestarzały, lecz stanowiący wyraz zasad- 
niczy, od którego pochodzą: ujrzeć, spojrzenie, 
wyjrzeć, dojrzeć, dojrzewać, dojrzały;, obejrzeć, 
zajrzeć, przejrzeć się w lustrze, przejrzały, wej- 
rzenie i t. d.
		

/img0039_0001.djvu

			Paragraf 28- 


Dzier-żawa 
Skar-żyć 
R-żeć 
Dr-żeć 
R-żysko 
R-żany 


Paragraf 29- 


Mar-znąć 
Mier-zić 


- 37- 


"R-ż" rozdzielone 


dzierżawca, dzierżawcy, dzierżyć 
oskarżenie, oskarżony 
rżenie konia 
drżenie, zadrżeć 
rżyska 
rżanka 


"R --Z" rozdzielone 


zmarznięty, marzniecie, zamarzanie 
obmierzły
		

/img0040_0001.djvu

			- 38- 


"Dz" przed przyrostkami "ka", "ki", 
"two" i "ca" 


"C" przed przyrostkami "ki", "twa" 


Paragraf 30- 


l) Pisać należy "dz" przed przyrostkami końcowemi Hka", 
Hki", "lwo" i "ea" w wyrazach, których osnowa kończy się 
na Hd". 


Przykłady: 


Przechadzka 
schadzka 
przeprowadzka 
ludzki 


sąsiedzki 
szwedzki 
dowództwo 
wychodźtwo 


śledztwo 
radzca 
dowódzca 
wychodźca 


władzca 
rządzca 
sąsiedztwo 
zasadzka 


2) W wyrazach, w których osnowa kończy się nie na "d", 
należy przed przyrostkami "ki", i "two" pisać "e". 


świecki 
szkocki 
kozacki 
chwacki 
junacki 


próżniactwo 
bractwo 
kozactwo 
junactwo 
żebractwo 


łaj dactwo 
pieniactwo 
matactwo 
biedactwo 
przemytnictwo
		

/img0041_0001.djvu

			Paragraf 31- 


- 39- 


"Zd" i "zg" 


Jeżeli w osnowie (w pierwiastku) wyrazu znajduje się "zd" 
lub "zg" to litery te zmiękczają się w sposób następujący: 
zd zmiękcza się na źdź lub na żdż 
zg zmiękcza się tylko na żdż 


brózda 
gniazdo 
gwizdać 
jazda 
miazga 
mózg 
rózga 
drzazga 


Przykłady: 
bróździć, nie bróźdź 
gnieździć, gnieżdżą 
gwiżdżę, gwiżdżemy 
jeździć, nie jeźdź, jeżdżę, ujeżdżalnia 
miażdżyć, zmiażdżyć 
móżdżek 
różdżka 
drzadżka
		

/img0042_0001.djvu

			- 40- 


Litera "z" przez "ka", "c" lub "ca" 


Paragraf 32- 


Przed literami "k", "c" lub "ca", w zakończeniu wyrazów, 
wówczas pisze się "z", gdy osnowa wyrazu kończy się na li- 
terę "z". 


Zwycięzca 
wynalazca 
grabieżca 


Przykłady: 
wazka 
Francuzka 
obrazki 


zarazki 
obowiązki 
na gałązce 


Przymiotniki i przysłów ki na "ski", 
"sko", "ki", "ko" 


Rzeczowniki na "skość" , "kość" l "stwo" 


Paragraf 33- 


1) Rzeczowniki, przymiotniki i przysłówki z przyrostkami 
końcowemi "ski", "sko", "skość" i "stwo",-pisać należy zawsze 
przez "s". 


Przykłady: 
Mąż męski męsko męstwo 
Bóg boski 
 bosko boskość 
rycerz rycerski rycersko rycerskość 


i tak samo za wsze: 


ubóstwo 
praski 


wiedeński 
niedołęstwo 


rześkość 
rycerstwo 


ochędóstwo 
bóstwo
		

/img0043_0001.djvu

			" 


- 41- 


"""' 


2) Rzeczowniki, przymiotniki i przysłówki, mające w os- 
nowie końcowe "z" przez przyrostkami "ki", "ko" i "kość", piszą 
się także, zawsze przez "s". 


Przykłady: 
Niski nisko niskość papieski sueski 
bliski blisko bliskość kaukaski rześki 
śliski ślisko śliskość francuski łupieski 
wąski wąsko wąskość zwycięski grząski 


"Sk" i "s t" 


Paragraf 34- 


Jeżeli w osnowie ( w pierwiastku) wyrazu znajduje się "sk" 
albo "st", to litery te zmiękczają się w pochodnych wyrazach, 
w sposób następujący: 
sk zmiękcza się tylko na szcz 
st zmiękcza się na na ść lub na szcz 
Przykłady: 
troska, troszczę się, nie troszcz się 
błysk, błyszczeć, błyszczysz 
deska, deszczułka 
pysk, pyszczek 
pisk, piszczysz, piszczy 
łuska, łuszczy się 
trzask, trzeszczy 
głaskać, głaszcze 
miasto, w mieście, mieszczanin 
pusty, puszcza, puścizna 
szelest, w szeleście 
ciasto, w cieście 
gęsty, gąszcz, gęściej 
U waga.-Deszcz, drugi przypadek deszczu albo dżdżu, dalej 
deszcze albo dżdże.
		

/img0044_0001.djvu

			- 42- 


Litery "Ś", "SZ" i "sch" 


Paragraf 35- 


1) Wszystkie wyrazy swojskie mają początkowe "ś". 


śląsk 
ślub 
ślad 
śpiewka 
śnić 
śmietana 


śmierć 
ślina 
ślę 
ślepy 
śledź 
śledziona 


Przykłady: 
śliczny 
wiśnia 
śmiech 
pośpiech 
ślaz 
śpiew 


świstak 
świński 
świt 
święty 
świergot 
śwjeży 

 
2) Wszystkie wyrazy przyswojone z obcych języków piszą 
się przez "BZ". 


świekra 
świadek 


świecić 
świetny 
koślawy 
kośba 


Przykłady: 
Szal szpi tal szpik szprycha szranki 
szlachta szlak szpilka szpon sztandar 
szlam szlafrok szpinak sztab sztolnia 
szpieg sztufada sztuka sztylet szuflada 
sztucer szyba szwank szych szwoleżer 
szuler szyldwach szynel szychta szyk 
szychta szmalec szprycka szwaczka szkoła 
Wyjątki 
śruba śpiżarnia 
ślusarz śpichlerz 
śpiż śrut 


3) W wyrazach pochodzenia greckiego i łacińskiego należy 
pisać "Bch". 


Schizma 


Przykłady: 
scholastyk schemat 


scheda
		

/img0045_0001.djvu

			Paragraf 36- 


- 43- 


Litery "ż" i "że" 


1) Jeżeli w osnowie (w pierwiastku) wyrazu znajduje się 
litera "ż" lub litera "z", to wszystkie pochodne wyrazy, w któ- 
rych słychać dźwięk "żet", piszą się przez "ż". 


żar 
pożar 
żarliwy 
pożarnictwo 
żarzyć 


W Qzić 
Razić 
Obraza 
Mróz 
Grozić 


żądać 
pożądać 
żądza 
żądanie 
żądny 


Przykłady: 
żyć 
życie 
żywy 
żywność 
żywot 


żal 
żałować 
żałoba 
żałosny 
żałobny 


życzyć 
życzliwy 
pożyczka 
życzenia 
pożyczać 


wożę, nawożenie, przywożenie 
- rażę, narażać, porażka, zrażać 
- obrażać, obrażam, wyobrażenie 
- mrożenie, zamrażać, odmrożenie 
- pogróżka, grożę 


2) Jeżeli w pierwiastku (w osnowie) wyrazu znajduje się 
litera "g" albo "h", a w wyrazie pochodnym słychać dźwięk "żet", 
to dźwięk ten pisze się zawsze przed literę "ż" dlatego, że litery 
"g" i "h" zmiękczają się zawsze w "ż". 


Droga 
Sługa 
Waga 
Mnogi 
śnieg 
Trwoga 
Druh 
Porohy 
Sapieha 


Przykłady: 
dróżka, drożyna, podróż, dróżnik 
- służyć, służba, służebna, służbista 
- ważyć, uważny, poważny, poważać, zważać 
- mnożyć, pomnażać, mnożenie 
- śnieżny, śnieżyca, zaśnieżony 
- zatrwożony, trwożliwie 
- drużyna, drużba, drużynowy 
- Zaporoże 
- Sapieżyna, Sapieżanka
		

/img0046_0001.djvu

			- 44- 


Paragraf 37- 


3) Jeżeli w osnowie (w pierwiastku) wyrazu znajduje się 
"dz" a w wyrazie pochodnym słychać dźwięk "żet", to dźwięk ten 
pisze się zawsze przez literę "ż". 


Przykłady: 
Mosiądz - mosiężny 
Pieniądz - pieniężny 
Ksiądz - księża, księżowski, księży 


4) Dźwięk "żet" jako przyrostek na końcu wyrazów pisze 
się zawsze przez "ż" lub "że". 


aż 
już 
cóż 
któż 
otóż 
także 


gdyż 
iż 
niż 
czemuż 
jakżeż 
jakiż 


Przykłady: 
też 
toż 
przecież 
również 
ależ 
któryż 


uczże się 
spójrzże 
weźże 
napiszże 
zróbże 
chodźże 


pijże 
daj że 
wyj dźże 
przyjdźże 
jedźże 
spij że 


Paragraf 38- 


Ułatwienie: 
Wszystkie wyrazy rodzaju żeńskiego, kończące się na dźwięk 
"żet" piszą się zawsze na końcu przez "ż". 


kradzież 
odzież 
sprzedaż 


Wyjątki: Twarz, Macierz i Potwarz 
Przykłady: 
młodzież 
straż 
rubież 


trzebież 
grabież 
uprząż
		

/img0047_0001.djvu

			- 45- 


Litera "ż" trudna do wytłumaczenia 


Paragraf 39- 
W niektórych wyrazach trudno jest wytłumaczyć, dlaczego 
pisze się literę "ż". 
Takie wyrazy należy zapamiętać i pisać literę "ż" w tych 
wyrazach, jak i we wszystkich tych, które od nich pochodzą. 


Anyż 
Ciężar 
Ciżba 
Ciżmy 
Dążyć 
Duży 
Dzieża 
Jarmuż 
Jeż 
Każdy 
Krzyż 
Książę 
Łupież 
Małż 
Mąż 
Nużyć 
Oręż 
Papież 
Pożytek 
Prażucha 
Próżnia 
żebrak 
żegnać 
żelazo 
Żer 
żłób 
żmija 
żołądź 
żołądek 


- anyżówka, anyżowy 
- ciężarny, ciężki 
- (tłum, pospólstwo) 
- ciżemki (rodzaj obuwia) 
- dążność, dążenie 
- dużo 
- dzieżka, dzieżny 
- (rodzaj kapusty) 
- jeżyć, najeżyć, jeżyna, jeżowiec 
- każda, każdorazowy 
- krzyżowy, ukrzyżowany 
księżna, księżniczka, książęcy 
łupieżca, łupieżyć 
(mięczak) 
mężczyzna, mężny 
- znużony, znużenie 
- orężny, orężnie 
- papieża, papieżem 
- pożyteczny, użyteczny, użytek 
- prażmo, prażyć, prażony 
- próżność, próżniak, próżniactwo, próżny, napróżno 
- żebranina, żebrać, żebraczy 
- pożegnanie, pożegnalny, żegnać się 
- żelazny, żelazko, żelastwo, żelazisty 
- żerować, pożerać 
- żłoby, żłobek, żłobkowaty, wyżłobić 
- żmijka, żmijowaty, żmijowiec 
żołędzie, żołędziowy 
- żołądka, żołądki, żołądkowy
		

/img0048_0001.djvu

			żółć 
żołnierz 
żółw 
żona 
żóraw 
żubr 
żuć 
żuk 
żupa 
żur 
żużel 
żyć 


życzyć 
żyd 
żyto 
żyzny 
Róża 
Różny 


Ryż 


Rżysko 
Smażyć 
Spiż 
Starożytny - 
Straż 
Stróż 
świeży 
Wąż 
Wieża 
Wróżyć 
Wyżeł 
Zżymać 
żaba 
żąć 
żachnąć 
żądać 
żaden 


- 46- 


żółciowy, żółtaczka, żółty 
żołnierze, żołnierski, żołnierka 
żółwia, żółwie, żółwi 
żeński, żonaty, małżonek, małżeństwo, żenić się 
żórawie, żórawi, żórawiec 
żubra, żubry 
żują, przeżuwać, przeżuwające 
żuki, żuczki 
żupny, żupnik 
żuru, żurek 
żużle, żużlowaty, żużlować 
- życie, żywy, żywot, żywica, żywotny, żywność, po- 
żywienie, spożywać 
życzenie, życzliwy, pożyczać, pożyczka, pożyczany 
żyda, żydzi, żydowski, żydówka 
żyta, żytni, żytniowy, żytniówka 
użyźniać, żyzność. 
różowy, różany, różańcowy 
różnica, różniczkowy, różnić, różnorodny, poróż- 
nić, odróżnić 
- ryżany, ryżowy a także (rudy) ryży, ryżo1;>rody, 
ryżawy 
rżanka, rżany (żytni) 
przysmażać, podsmażać, wysmażony 
spiżowy, ze spiżu 
starożytność 
strażak, strażnik, strażnica 
stróżowa, stróżka, stróżować 
odświeżać, nieś wieży, wyświeżony 
węże, wężowy, wążownica, Wężyk 
wieżowy, wieżyczka, na wieży 
wróżba, wróżka, wróżbita 
wyżlica 
wyżymać, wyżymaczka 
żaby, żabka 
żęty, żniwo, żniwiarz, dożynki, żeńcy, żniwiarka 
żachnął się 
żądanie, pożądanie, pożądliwy, pożądany, żądza 
żadnego, żadna, żadnej
		

/img0049_0001.djvu

			żądło 
żagiel 
żal 
żar 
żart 
żbik 
żebro 


Paragraf 40- 


- 47- 


- żądła, żądłem, żądłowaty 
- żaglowy, żaglowiec 
- żalić się, żałować, żałoba, żałosny, żałować 
- pożar, żarzy się, żarówka 
- żartować, żartowniś" żartobliwy 
- żbika, żbiki 
- żebra, żebrowaty, żeberka 


Podwajanie spółgłosek 


Podwajamy litery tylko wówczas, gdy je obie wyraźnie i od- 
dzielnie wymawiamy. 
To podwojenie wynika samo przez się ze schodzenia się ta- 
kich samych liter. 
Wyraz "oddawać" ma podwójne "d" nie wskutek podwoje- 
nia, lecz wskutek tego, że pochodzi od dwu wyrazów "od" i "da- 
wać" . 


Wyraz "niemieccy" pochodzi od wyrazu "niemiec" i koń- 
cówki "cy". 
Jeżeli piszemy "lećcie", świećcie" to w wyrazach tych nie 
podwajamy litery, lecz wyrazy te formujemy taksamo, jak wy- 
razy "mów-de", "rób-ci e", "daj-cie", to znaczy, że do pierwiastku 
(osnowy) "leć" lub "świeć" dodajemy końcówkę "de". 


Przykłady: 


cc kupieccy, świeccy, lećcie, świećcie, greccy, wróćcie, skróćcie 
dd poddasze, oddech, oddawać, poddany 
dżdż dżdżysty, dżdżownica 
kk miękki, lekki 
łł mełła (meł) , pełła (pel) 
mm karmmy, łammy, kłammy 
nn panny, czynny, korzenny
		

/img0050_0001.djvu

			- 48- 


ss ssać, ssanie 
ww wwozić, wwiewać 
zz zziębnięty, zzuwać. 
W wyrazach obcych, spolszczonych pisze się zawsze głoski 
pojedyncze, bez względu na pochodzenie wyrazu. 


Pisze się więc: 


iluminacja 
ilustracja 
kaligrafj a 
gramatyka 
akwarela 


bilet 
milj on 
gama 
gazeta 
galerja 


komisj a 
mapa 
klasa 
kasa 
alegorja 


prasa 
masa 
bufet 
afekt 
korekta 


profesor 
kolacja 
kolega 
kolekcj a 
pesymizm 


W imionach wlasnych obcych, niespolszczonych, i w niektó- 
rych pospolitych niespolszczonych zachowują się podwójne gło- 
ski. 


Przykłady: 
Apollo Budda wanna mirra brutto manna 
Gallowie Rawenna fontanna madonna Odessa bulla 
Mekka Anna mennica willa Saragossa stalla 
Otto Joanna flotylla netto J assy stampilla 


Paragraf 41- 


Ułatwienie: 
Przymiotniki wówczas tylko piszą się przez dwa "n", jeżeli 
osnowa (pierwiastek) przymiotnika kończy się na literę "n". 
Przykłady: 


ściana 
strona 
kamień 
jesień 
wapień 
woń 
poranek 
ranek 


ścienny 
stronny 
kamienny 
jesienny 
wapienny 
wonny 
poranny 
ranny 


słoma 
blacha 
szkło 
len 
drewno 
róża 
wełna 
masło 


słomiany 
blaszany 
szklany 
lniany 
drewniany 
różany 
wełniany 
maślany
		

/img0051_0001.djvu

			- 49- 


rana - ranny żelazo - żelazny 
koń - konny drut - druciany 
Uwaga.-"Płócienny" albo "płótniany", pierwszy z tych wy- 
razów nie jest wyjątkiem, bo pochodzi od płócienko, płóciennik, 
płóciennictwo,-drugi od płótno. Ten drugi, jako przestarzały, 
nie jest używany. 


Liczebniki 


Paragraf 42- 
1) Dwaj, dwa-dwie-dwa, w drugim przypadku mają dwu 
albo dwóch (nigdy dwuch) . 
2) Stuletni, dwuletni,-natomiast: kilkoletni, wieloletni, 
trzynastoletni, kilkonastoletni. 
3) Liczebniki "jeden", "dwa", "trzy" i "cztery" mają zna- 
czenie przymiotników, wszystkie inne zaś, od pięciu począwszy, 
są właściwie rzeczownikami. 
Dlatego to pisać i mówić należy: 
dwa, trzy, cztery - konie, wozy, drzewa 
pięć, sześć, siedem - koni, wozów, drzew 
dwie, trzy, cztery - kobiety, praczki, kucharki 
ośm, dziewięć, dziesięć - kobiet, praczek, kucharek 
4) Wszystkie liczebniki dla oznaczenia rodzaju męskiego, 
mają formy: osobową i rzeczową: 
dwaj, trzej, piętnastu, stu, czterystu pięćdziesięciu.... ludzi, 
żołnierzy, panów, kapitanów 
i dwa, trzy, piętnaście, sto, czterysta pięćdziesiąt.... psów, 
piorunów, domów, kijów, dukatów. 
5) Liczebniki główne, o ile są położone z rzeczownikami, od- 
mieniają się w ten sposób, że pierwszy przypadek mają taki 
sam, jak czwarty i piąty (wołacz), a we wszystkich innych przy- 
bierają końcówkę "u".
		

/img0052_0001.djvu

			- 50- 


Przykłady: 
pięć palców, pięciu palców, pięciu palcom, pięć palców, pięć 
palców, pięciu palcami, w pięciu palcach, 
ten sam przecież liczebnik, bez rzeczownika, odmieniać na- 
leży: 
pięć, pięciu, pięciom, pięć, pięć, pięcioma, w pięciu. 


Czasowniki 


Paragraf 43- 


Zakończenie trybu bezokolicznego. 
l) Zgodnie z utartym od wieków zwyczajem pisać "dz" a nie 
"c" w bezokolicznikach, mających w osnowie "g". 


Przykłady: 
Biedz, ledz, módz, zaprządz, strzedz, strzydz, przysiądz, 
uJedz, wybiedz i t. p. 


Paragraf 44-- 


2) Tryb bezokoliczny ma końcówkę "źć" wówczas, gdy 
w dalszej odmianie znajdujemy "z". 


Przykłady: 
Wieźć, bo wiozłem,-leźć, bo lazłem,-znaleźć, bo znalazłem. 


Paragraf 45-- 


8) Tryb bezokoliczny ma końcówkę "ść" wówczas, gdy 
w dalszej odmianie znajdujemy spółgłoskę "s", "d", lub "t". 


Przykłady: 
Nieść, bo niosłeś,-zjeść, bo zjadłem,-pleść, bo plotłem.
		

/img0053_0001.djvu

			- 51- 


Paragraf 46- 


4) Zakończenie na "ę". 
Końcówkę "ę" pisze się w pierwszej osobie liczby pojedyn- 
czej czasu teraźniej szego i czasu przyszłego. 
Przykłady: 
Piszę, robię, napiszę, idę, pójdę, biorę, wezmę, odjadę. 


Paragraf 47- 


5) Zakończenie na "e". 
Końcówkę "e" pisze się w trzeciej osobie liczby pojedynczej 
czasów teraźniej szego' i przyszłego. 


Przykłady: 
On, ona: może, bije, pluje, całuje, dotrzymuje, widuje, czy- 
tuje. 
Paragraf 48- 
6) Zakończenie na "ą". 
Końcówkę "ą" pisze się w trzeciej osobie liczby mnogiej 
czasów teraźniejszego i przyszłego. 


Przykłady: 
Proszą, robią, czynią, idą, pój dą, zrobią, wyj adą, uczynią. 


Paragraf 49- 


7) Zakończenie na "emy", "imy", "ymy". 
Kiedy w pierwszej osobie liczby mnogiej czasu teraźniej- 
szego należy pisać "emy", "imy" lub "ymy" ? Czy pisać "lubimy" 
czy "lubiemy" -"piszymy" czy "piszemy"? 
Poznać to można po końcówce trzeciej osoby liczby pojedyn- 
czej. Jeżeli końcówka ta jest "e" to w pierwszej osobie liczby 
mnogiej musi być "e", więc "emi" i t. p. 


gasić 
lubić 


Przykłady: 
on gasi 
on lubi 


my gasimy 
my lubimy
		

/img0054_0001.djvu

			-52- 


pisać 
czesać 
słyszeć 
uczyć 


ona pisze 
on czesze 
on słyszy 
ona uczy 


my piszemy 
my czeszemy 
my słyszymy 
my uczymy 


Paragraf 50- 
8) Imieslów czasu zaprzeszlego. 
Imiesłów zaprzeszły ma zawsze literę Hl" przed przyrost- 
kiem "szy". 
Jeżeli jednak literę Hl" poprzedza "w" to Hl" wypada, czyli 
zamiast "w-l-szy", pisać należy tylko "wszy". 


Przyklady: 
Spostrzegłszy, uklęknąwszy, zgiąwszy, nalawszy, starłszy, 
zjadłszy, zwiódłszy, zgryzłszy, zgniótłszy, dopadłszy. 
Uwaga. Należy zapamiętać podwójne zakończenia bezoko- 
liczników: patrzeć, i napatrzyć się,-myśleć i domyślić się. 


Paragraf 51- 


9) Zakończenie na "ąl" i "ęla". 
Czasowniki, mające w bezokoliczniku zakończenie na "ąć" 
mają w czasie przeszłym Hąl" i "ęla". 


Przyklady: 
zdjąć, zdjął, zdjęła,-kopnąć, kopnął, kopnęła 
przyjąć, przyjął, przyjęła-tupnąć, tupnął, tupnęła.
		

/img0055_0001.djvu

			- 63- 


Przyimki 


Paragraf 52- 
l) Przyimki złożone piszą się zawsze razem. 


Naprzyklad: 
Naprzeciw, pomiędzy, naokoło, oprócz, zamiast, pośród, 
poza, ponad, pozatem. 
Wyjątek stanowi przyimek "z", który, w przyimkach złożo- 
nych, pisze się zawsze oddzielnie. 
Naprzyklad: 
z pośród, z popod, z poza, z za, z ponad. 


Paragraf 53- 


2) Przyimki przed rzeczownikami, przymiotnikami, zaim- 
kami i liczebnikami piszą się zawsze osobno. 


Naprzykład: 
Do matki. Ku rzece. Przed domem. O siostrze. Zamiast 
mięsa. Dla pięknych oczu. Poza wielkim dębem. W śród gęstego 
lasu. Do ciebie. Ode mnie. Przeze mnie. Przed nimi. Około nich. 
Za trzecią rzeką. Z pięciu ludźmi. Do ośmnastu dziewcząt. 


Paragraf 54- 


3) Przyimki: na, po, przy, od, do, o, nad, pod, przed, u, z, za, 
w, ob, roz, wez, (wz), prze, wy,-przed czasownikami piszą się 
zawsze razem. 


Naprzykład: 
Chodzić: nadchodzić, przychodzić, odchodzić dochodzić. 
Sadzić: posadzić, osadzić, podsadzić, usadzić. 
Łożyć: przedłożyć, założyć, obłożyć, rozłożyć. 
Cisnąć: zcisnąć, przecisnąć, wycisnąć, nacisnąć. 
Niecić: wzniecić, rozniecić, naniecić.
		

/img0056_0001.djvu

			- 54- 


Paragraf 55- 
4) Przyimki (jako przedrostki wyrazów) ulegają przy łą- 
czeniu się z wyrazami prawu asymilacji, czyli prawu zlewania 
się dźwięków. 
A mianowicie: przyimki, z, 1OZ, wez, przed spółgłoskami 
mocnemi p, k, ch, t, f, zmieniają się na: s, 1OS, wes. 
przyimek z przed c, Ć, cz, zmienia się na s. 
tenże sam przyimek z przed s, Ś, sz nie zmienia się, zostaje 
zawsze z. 
'przyimki 1"OZ i bez nie zmieniają nigdy pisowni. 


N aprzy klad: 
Pisać należy: 
kraść skraść 
pleść - spleść 
chodzić - schodzić 
Pisać należy: 
cedzić scedzić 
czernieć sczernieć 


sypać 
siąść 


zsypać 
zsiąść 


toczyć 
fałdować 
stawiać 


krzyżować 
sunąć 
szarzeć 
siekać 


- stoczyć 
- sfałdować 
- wstawiać 


rozkrzyżować 
rozsunąć 
zszarzeć 
zsiekać 


Pisać należy przed wf:zystkiemi innemi spółgłoskami (sła- 
bemi) : 
zgoda 
zbawić 
zdjąć 
zzuć 


zmiąć 
zmieść 
znieść 
wzbić się 


wezbrać 
zhańbić 
zheblować 
zburzyć 


wezwać 
wzdymać 
wzrywać 
zhardzieć
		

/img0057_0001.djvu

			- 55- 


Spójniki i przyrostki 


Paragraf 56- 
1) Spójniki złożone piszą się zawsze razem. 
Naprzyklad: Zatem, dlatego, atoli, jeżeli. 


Paragraf 57- 
2) Przyrostek by pisze się jedynie wówczas osobno, jezeli za- 
czyna się zdanie, to jest, gdy znaczy "aby" lub "żeby". 
Naprzyklad: By poznać kraj. Wyjechał, by zobaczyć się 
z przyjacielem. Pracował, by zarobić na chleb. 


We wszystkich innych razach "by" pisze się zawsze razem. 
Naprzyklad: aby, oby, żeby, gdyby, jakby, chociażby, jeże- 
liby, chciałbym, radzibyśmy, człowiekby sobie podjadł, zaśpiewał- 
byś, pragnąłby, odpocząłbyś. 


Paragraf 58- 
3) Spójniki i przyrostki li, no, że, ż piszą się razem z wyra- 
zami, na końcu których się znajdują. 
Naprzyklad: natoż, dlaczegoż, gdzież, pokażże, weźże, czyli, 
alboż, ażali, wieszli, daj że, chceszli, byłżeś, weźno, chodźno, 
przyjdźno, spójrzno. 


Paragraf 59- 
4) Spójnik zaimkowy to pisze się oddzielnie. 
Naprzyklad: jest to, ileż to razy, czemuż to, któż to, tyżeś to, 
dlatego to, bądź to. 
Wyjątek stanowi przeto.
		

/img0058_0001.djvu

			- 56- 


Przysłówki 


Paragraf 60-- 
Razem się piszą przysłówki: 
1) Przysłówki, złożone z przyimka i takiego wyrazu, który 
oddzielnie nie jest już używany. 
Naprzyklad: skąd, wszerz, wobec, stamtąd, skądinąd. 
2) Przysłówki, złożone z przyimka i takiego wyrazu, który, 
wzięty oddzielnie, znaczy co innego. 
Naprzyklad: Nakoniec, (a na koniec noża), nazad, (na zad 
konia), napowrót, (a na powrót studenta do szkoły), naprzód, 
(a na przód okrętu). 
3) Kiedy przysłówek ulega stopniowaniu, to w stopniu naj- 
wyższym, kiedy dodaje się do niego przybrankę "naj", zawsze 
pisze się razem. 
Naprzyklad: najdalej, najprędzej, najmocniej, najlepiej. 
4) Przysłówki, zakończone przyrostkami: to, że, kol'Wiek, 
bądź, kroć, piszą się zawsze razem. 
Naprzyklad: jakto, jużto, skądże, ktokolwiek, jakbądź, ile- 
kroć, kiedybądź, gdziebądź, gdziekolwiek, częstokroć. 
5 ) Wszystkie przysłówki, zaczynaj ące się od "nie" piszą się 
razem. 
Naprzyklad: niedawno, niechętnie, niechcący. 
Przysłówek "nie" przed innym przysłówkiem tylko wówczas 
należy pisać osobno, jeżeli ten przysłówek odnosi się właściwie 
do czasownika, a nie do przysłówka, przed którym stoi. 
Naprzyklad: Nie chętnie, lecz z przymusu pracuję. To zna- 
czy, że nie pracuję chętnie, lecz z przymusu. Przysłówek tu od- 
nosi się do czasownika. 
Nie raz mu powtarzałem, żeby tego nie czynił. Czyli powta- 
rzałem mu nie jeden raz, lecz wiele razy, a nie "nieraz" czyli 
cZłJ.sami.
		

/img0059_0001.djvu

			- 57- 


W myśl powyższych prawideł, należy pisać razem następu- 
jące przysłówki: 


coraz 
dotąd 
dokąd 
dopóty 
dopóki 
dlaczego 
dlatego 
dosyć 
nazad 
nadal 
nazbyt 
naprzód 
nasamprzód 
naj przód 
nareszcie 
nakoniec 


naraz 
napozór 
nieraz 
niedobrze 
napo wrót 
odkąd 
odtąd 
niebawem 
odraz u 
potem 
pokryjomu 
pojutrze 
przeto 
przedewszystkiem 
przedwczoraj 
przenigdy 


pomału 
pośród 
stamtąd 
stąd 
skąd 
skądinąd 
tamtędy 
wcale 
wobec 
wkońcu 
wkrótce 
wogóle 
wtem 
wraz 
wówczas 
wprzód 


Paragraf 61- 
Następujące przysłówki piszą się oddzielnie: 


wskutek 
wszerz 
wzdłuż 
wreszcie 
zbliska 
zanadto 
zaprawdę 
zatem 
zaiste 
zapewne 
zdaleka 
zewsząd 
zwolna 
zowąd 
zgoła 


1) Przysłówki, poprzedzane wyrazami: "co" i "jak" piszą 
się zawsze osobno. 
Naprzyklad: co prędzej, jak najlepiej, co rychlej, jak naj- 
chętniej, j ak naj prędzej. 


2) Przysłówki złożone z przysłówka i przyimka, odrębność 
których jest w mowie odczuwana. 
Naprzyklad: za mało, za wiele, z chłopska, po ludzku, po 
czemu, od dziś, o ile. 


W myśl powyższych prawideł, następujące przysłówki zło- 
żone pisać należy w kilku wyrazach: 


o mało 
o wiele 
do niedawna 


jak najlepiej 
jak najszybciej 
jak zawsze 


co prędzej 
co rychlej 
na zawsze 


od kiedy 
od jutra 
nie tak
		

/img0060_0001.djvu

			-68 - 


po francusku 
po czemu 
po ludzku 
po dziś dzień 
po prostu 
raz po raz 
po części 
tylko co 
kiedy niekiedy 


po cichu na zawsze 
po pijanemu na pewno 
po kryjomu od wczoraj 
bez liku od dziś 
z brzega po SWOjemu 
z polska nie tu 
z pewnością o ile 
z cudzoziemska o tyle 
na teraz za długo 


Przysłówek "nie" 


Paragraf 62- 


za późno 
za wiele 
za bardzo 
za mało 
za młodu 
nie tam 
nie tędy 
bez porównania 
ni stąd ni zowąd 


"Nie" przed czasownikami pisze się oddzielnie. 
Naprzyklad: Nie lubię, nie pracuję, nie mam, nie piszę, nie 
czytaliśmy, nie będziemy orali. 


"Nie" tylko wówczas pisze się razem z czasownikami, jeżeli 
dany czasownik bez przeczenia "Nie" albo jest nie używany, albo 
używany jest w innem znaczeniu. 
Naprzykład, czasowniki nie używane bez "Nie": 
Niedomagać, niedołężnieć, nienawidzieć, niepokoić, niecier- 
pliwić się, niedowidzić. 
Naprzykład, czasowniki używane w innem znaczeniu: 
Niecierpieć czyli nie znosić, nie lubić ;-tymczasem wyraz 
cierpieć, znaczy doznawać bólu, przykrości. 
Niedomawiać czyli niewypowiadać wyrazów całych albo 
wymawiać niewyraźnie końcowe sylaby,-tymczasem wyraz do- 
mawiać znaczy kończyć mowę, dopowiadać. 
"Nie" przed innemi częściami mowy, a w szczególności przed 
rzeczownikami, przymiotnikami, zaimkami i przysłówkami pi- 
sze się:
		

/img0061_0001.djvu

			- 59- 


1) Zawsze razem, jeżeli nadaje danemu wyrazowi Prze- 
ciwne znaczenie. 


Szczęście 
zgoda 
uwaga 
smak 


każdy 
którzy 
wszyscy 


Naprzykład: 
- nieszczęście trwały 
- niezgoda Jasny 
- nieuwaga miły 
- niesmak dobry 


- nietrwały 
- niej asny 
- niemiły 
- niedobry 
- niewiele 
- niedługo 
- nieposłusznie 


- niekażdy 
- niektórzy 
- niewszyscy 


wiele 
długo 
posłusznie 


2) Zawsze oddzielnie, jeżeli "Nie", postawione przed rzeczo- 
wnikiem, przymiotnikiem, zaimkiem lub przysłówkiem odnosi 
się do czasownika a nie do tych wyrazów, przed któremi stoi. 
Naprzykład: 
Nie chęci mu brakło, ale odwagi, (nie brakło mu chęci, ale 
odwagi) . 
Nie miłym był człowiekiem, lecz odrażającym (nie był czło- 
wiekiem miłym, lecz odrażającym). 
Nie wszyscy tak myśleli (tak nie myśleli wszyscy). 
Nie długo, lecz zwięźle trzeba pisać. (Nie trzeba pisać długo, 
lecz zwięźle. 


Paragraf 63- 


Niema. 
"Niema" pisze się 1"aZem zawsze wówczas, jeżeli oznacza 
brak istnienia czegoś. 
Naprzykład: 
Niema państwa w domu.-W bibljotece niema dobrych dzieł. 
Niema Polski bez Kaszub. Niema siły, która by zdolna była poko- 
nać jego złe nałogi.-Niema go na liście rekrutów.. 


"Nie ma" pisze się osobno wówczas, gdy oznacza brak posia- 
dania czegoś. 
N aprzy kład: 
Stanisław nie ma pieniędzy.-Kto nie ma talentu, ten ar-
		

/img0062_0001.djvu

			- 60- 


tystą zostać nie może.-On nie ma cierpliwości.-Ta dzieweczka 
nie ma ani ojca ani matki. 
Uwaga: Pisownia przysłówków, kończących się na "sko" 
i "ko" podana jest w paragrafie 33. 


Wyrazy brzmiące podobnie 


Paragraf 64- 


Poniżej wyszczególnione są wyrazy, brzmiące podobnie, 
które zazwyczaj najwięcej nastręczają trudności. 
Bóg, Bug, Buk 
Bóg Stwórca wszechświata 
pochodne wyrazy: 
bóstwo, ubóstwiać, boski, boży, nabożny, nabożeń- 
stwo, bożek, bożyszcze, bożyć się. 
rzeka w Polsce 
pochodne wyrazy: 
nadbużański. 
gatunek drzewa 
pochodne wyrazy: 
bukowy, bukiew, buczyna. 
Bród, Brud 
Bród 


Bug 


Buk 


Brud 


miejsce niegłębokie w rzece, którędy przejść 
można 
pochodne wyrazy: 
brodzić, wbród ( obficie), brodzące ptaki, bro- 
dziec. 
nieczystość 
pochodne wyrazy: 
brudny, brudzić, brudas, zabrudzony, wybrudzony 
Chart, Hart 
Chart gatunek psa 
pochodne wyrazy:
		

/img0063_0001.djvu

			- 61- 


charcica, charcik, charci, charciarz. 
Hart trwardość, moc nadana metalowi przez harto- 
wanie 
pochodne wyrazy: 
hartować, hartowny, zahartowany. 
Chów, Hodowla 
Chów pielęgnowanie, wychów zwierząt domowych 
pochodne wyrazy: 
chowanie, chowany, wychów, wychowanie, do- 
chowanie, zachować, przechować, odchować. 
Hodowla chów roślin, ryb, bakterj i, zwierząt 
pochodne wyrazy: 
hodować, hodowca, wyhodować. 
Gmd, Grat 
Grad deszcz w formie zlodowaciałych bryłek 
pochodne wyrazy: 
gradowy, gradobicie, gradochron. 
Grat stary sprzęt domowy 
pochodne wyrazy: 
graty, graciarnia. 
Jarzyna, Jeżyna 
Jarzyna roślina ogrodowa, warzywo, zboże jare, czyli za- 
siane na wiosnę 
pochodne tego samego pierwiastku: 
jarzynka, jarzynowy, jarzysty (obfity w jary). 
Jeżyna gatunek jagody 
pochodne od tego samego pierwiastku: 
jeżynowy, jeżynka. 
Karzę, Każę 
Karzę od wyrazu "karać", czas teraźniejszy, 
pochodne tego samego pierwiastku: 
ukarać, ukarzemy, karny, karcić. 
Każę od wyrazu "kazać", czas teraźniejszy 
pochodne od tego samego pierwiastku: 
każemy, nakażemy, wykazać, pokazać, zakaz, roz- 
kaz, rozkażemy, przekaz, okaz, okazać.
		

/img0064_0001.djvu

			- 62- 


Lód, Lud 
Lód 


woda zmarznięta, w stanie stałym 
pochodne wyrazy: 
lody, lodowy, lodowaty, lodownia, lodowiec, zlo- 
dowaciały. 
tłum, naród, pospólstwo, gmin 
pochodne wyrazy: 
ludzie, ludzki, ludowy, ludny, ludowiec, ludożerca, 
nadludzki, wszechludzki, ludzkość. 
Masaż, Masarz 
Masaż nacieranie, ugniatanie ciała 
pochodne wyrazy: 
masażystka, masować kogo. 
Masarz człowiek, wyrabiający wędliny 
pochodne wyrazy: 
masarnia, masarski. 


Lud 


Masz, 
Masz 
Maż 
Marz 


Maż, Marz 
"ty masz", czas teraźniejszy od "mieć". 
tryb rozkazujący od czasownika "mazać". 
tryb rozkazujący od czasownika "marzyć". 


Młódź, Młóć 
Młódź młodzież, młode drzewka. 
Młóć tryb rozkazujący od czasownika "młócić". 
Morze, Może 
M orze wielki obszar wód 
pochodne od tego samego pierwiastku: 
morza, morski, nadmorski, zamorski, podmorski. 
Może "on może" czas teraźniej szy od czasownika 
"módz" 
pochodne od tego samego pierwiastku: 
możemy, możliwy, możebność, możność, możny, 
zamożny, przemożny. 
Mrzeć, Mżyć 
Mrzeć umierać, czas teraźniejszy "mrę" 
pochodne od tego samego pierwiastku:
		

/img0065_0001.djvu

			- 63- 


umarły, zamarły, wymierać, zamierać, pomór, mo- 
rzyć, zmorzyć. 
Mżyć "mży", pada drobny deszcz, opada "mgła" jako 
drobny deszcz 
pochodne od tego samego pierwiastku: 
mgła, mgławica, mglisty, zamglony, mglić, (od- 
różniać od mdlić, czyli wywoływać mdłości). 
Nurzać, Nużyć 
Nurzać pogrążać w płynie 
pochodne od tego samego pierwiastku: 
nur, nurek, nurkować, nurzaniec, zanurzać, wynu- 
rzać się, zanurzenie. 
Nużyć trudzić, męczyć, osłabiać 
pochodne od tego samego pierwiastku: 
nużąco, znużyć się, znużony, znużenie. 
Porzeczka, Pożyczka 
Porzeczka krzew owocowy 
pochodne od tego samego pierwiastku: 
porzeczkowy, porzeczniak, porzeczkowaty 
Pożyczka zaciągnięcie długu, pożyczenie czegoś 
pochodne od tego samego pierwiastku: 
pożyczanie, pożyczany, życzyć, życzliwy, życzli- 
wość. 
Rządzić, żądać 
Rządzić sprawować rządy 
pochodne od tego samego pierwiastku: 
rząd, drugi przypadek rządu, i rząd, drugi przy- 
padek rzędu (szereg, ciąg, pasmo) ; rządzca, urzę- 
dnik, porządek, porządny, rządny czyli dobrze się 
rządzący, wyrządzić. 
żądać wymagać, dopominać się 
pochodne od tego samego pierwiastku: 
żądny (chciwy), żądanie, pożądany, pożądliwy, 
żądza, żądliwy. 


Rat, Rad 


Rat 
Rad 


drugi przypadek liczby mnogo od "rata". 
drugi przypadek liczby mnogo od "rada".
		

/img0066_0001.djvu

			- 64- 


Wahać, Wachlować 
Wahać od "wagać", chwiać się, miarowo kołysać 
pochodne od tego samego pierwiastku: 
wahadło, wahadłowy, wahanie. 
Wachlować chłodzić, poruszając wachlarzem 
pochodne od tego samego pierwiastku: 
wachlarz, wachlarzowy, wachlarzowaty. 
Warzyć, Ważyć 
Warzyć gotować, doprowadzać do temperatury gotowania 
pochodne od tego samego pierwiastku: 
warza, warzelnia, warzywo, warząchwa, zwarzyć 
się, zwarzony, nawarzyć, wywar, obwarzanek. 
Ważyć za pomocą wagi sprawdzać czy określać ciężar 
pochodne od tego samego pierwiastku: 
ważny, ważki, odważny, poważny, przeważnie, 
zważyć, zważony, odważony, powaga, odwaga, po- 
ważanie. 
Wiesz, Wież, Wierz 
Wiesz "ty wiesz", czas teraźniejszy od "wiedzieć". 
Wież drugi przyp. liczb. mnogo od "wieża". 
Wierz tryb rozkazujący od czasowo "wierzyć". 
żąć, Rznąć 
żąć ścinać zboże 
pochodne od tego samego pierwiastku: 
zżęty, żniwo, żniwiarka, żniwiarze, aożynki. 
Rznąć krajać ostrem narzędziem, przecinać 
pochodne od tego samego pierwiastku: 
rznięcie, rznięty, wyrznąć, porznąć, oderznąć. 
żuć, Rzucać 
Żuć gryźć powoli pokarm 
pochodne od tego samego pierwiastku: 
żucie, żuchwa, przeżuwanie. 
Rzucać ciskać, miotać czem 
pochodne od tego samego pierwiastku: 
rzutny, porzucać, rozrzutny, wyrzuty, podrzut, 
odrzucać, wyrzucać, podrzutek, rozrzutny, roz- 
rzutność.
		

/img0067_0001.djvu

			- 65- 


Rozdzielanie wyrazó\v 


Paragraf 65- 


Przy przenoszeniu wyrazów należy trzymać się następują- 
cych prawideł dzielenia wyrazów na sylaby. 
1) Wyrazów jednosylabowych, pod żadnym warunkiem, 
rozdzielać nie można. 
Przykład: takich wyrazów więc, jak: las, kot, dom, wszedł, 
miał, pod, nad, u, most,-przenosić nie można. 
2) Przyimków "w" i "z" nie zostawia się nigdy na końcu 
wiersza, gdyż przy wymawianiu łączą się z następującą sylabą. 
Przykład: nigdy nie dzielić wyrazów "z-Poznania" lub "w- 
Paryżu". Wyrazy te można przenosić "z Po-znania", "z Pa-ryża", 
alb
 "z Pozna-ni a" lub "z Pary-ża". 
3) Wyrazy wielosylabowe o prostym układzie dźwięków, 
dzieli się na samogłosce. 
Przykład: du-ży, bia-ły, ma-li-ny, na-u-ka, do-mo-wy, wia-ra. 
4) Przy zbiegu spółgłosek należy zwracać uwagę na budowę 
wyrazu, to znaczy: 
a) oddzielać przedrostek od pierwiastku; 
Przykłady: od-mo-wa, bez-kształt, roz-kaz, nad-miar, bez- 
ro-bocie, pod-ło-ga. 
Wyjątek stanowią wyrazy pochodne od "iść", "imać", "uj- 
1'zeć". Takie wyrazy dzieli się: 
odej-dzie, przyj-dzie, po-dejść, przyj-mie, zaj-mie, uj-rzeć, 
spoj-rzeć. 
b) oddzielać przyrostek od pierwiastku (osnowy) : 
Pnykłady: pol-ski, jabł-ko, cięż-ki, czar-ny, dłuż-szy, koł- 
kiem, ciast-ko, ku-piec-ki, mar-twy. 
c) oddzielać końcówki odmieniające się od pierwiastku czyli 
osnowy wyrazu. 
Przykłady: mów-my, mów-cie, śpiewali-śmy, ,brać-mi, ludź- 
mi, bierz-cie.
		

/img0068_0001.djvu

			- 66- 


d) gdy budowa wyrazu nie jest dość jasna, dzielić na samo- 
głosce: 
Przykłady: chy-try, ka-żdy, sre-bro, zy-skać, go-dny, szczę- 
ście, gwia-zda. 
4) W wyrazach, kończących się na "ja" przenosi się na linję 
następną całą sylabę. 
Przykłady: Ma-rja, Fran-cja, li-lja, histo-rja. 


Znaki pisarskie 


Paragraf 66- 


PRZECINEK. 
Przecinek oznacza naj krótszy przestanek. 
Znakiem tym należy oddzielać: 
1) Zdanie główne od pobocznego. 
2) Krótkie zdania współrzędne. 
3) Jednorodne części zdania. 
4) Skróty zdań i dopowiedzenia. 
5) Wołacz i wykrzyknik. 
Ułatwienie. 
Przecinki za wsze stawiać należy przed: 
"który" ,-"jaki" ,-"lecz" ,-"żeby" ,-"że" ,-"gdyby" ,- 
"aby" ,_u kiedy" ,-"gdy". 
Jeżeli zdania są połączone spójnikami "i", "a", "lub", uall JO ", 
"ani", "ni", "czy", "czyli", 
tylko w tym przypadku rozdzielamy je przecinkami, jeżeli 
posiadają oddzielne podmioty i orzeczenia, albo, jeżeli ten sam 
spójnik jest użyty wielokrotnie. 


śREDNIK. 
Średnik oznacza przestanek dłuższy, niż przecinek. 
Znakiem tym należy oddzielać. 
1) Dłuższe zdania współrzędne.
		

/img0069_0001.djvu

			- 67- 


2) Zdania, należące do różnych zdań głównych, ale należące 
do jednego okresu. 


DWUKROPEK. 
Dwukropek mocniej, niż średnik, oddziela od siebie zdania. 
Znakiem tym należy oddzielać. 
1) Przed wyliczaniem szczegółów i przed przytoczeniem. 
2) Przed każdem zdaniem, które stanowi wyj aśnienie zda- 
nia poprzedzającego. 
3) W dłuższych okresach, przed poprzednikiem a następni- 
kiem. 


KROPKA. 
Kropka oznacza koniec zdania. 
Znakiem tym należy oddzielać: 
1) Koniec każdego zdania zamkniętego. 
2) Cyfry, oznaczające liczby porządkowe. 
3) Jako skrócenie po wyrazach nie wypisanych w całości. 
Naprzy. "i t. p." zamiast i tym podobnie, "etc." zamiast et cae- 
tera, "i t. d.", zamiast i tak dalej. 


1I1YśLNIK. 
Jest to znak posiłkowy. 
Znakiem tym należy posługiwać się: 
1) Dla zaznaczenia opuszczonego rozmyślnie wyrazu. 
2) Zamiast nawiasu lub cudzysłowu. 
3) Kiedy chcemy zwrócić uwagę czytelnika na następne 
zdanie. 
4) Przed przeciwstawieniem. 
5) Na początku zdań dla zaznaczenia djalogu. 


ZNAK ZAPYTANIA. 
.Jest znakiem podkreśla.i:,!,cym pytając
! formę danego zdania 
lub danych wyrazów. 
Znakiem tym należy się posługiwać: 
Po wszystkich zwrotach i zdaniach pytaj ących. 
Uwaga. Po znaku zapytania najczęściej zdanie następne, jak 
po kropce, pisać należy przez wielką literę.
		

/img0070_0001.djvu

			- 68- 


WYKRZYKNIK. 
Wykrzyknik oznacza rozkaz lub wybuch żywszego uczucia. 
Znakiem tym należy się posługiwać: 
1) Po wydanym okrzyku. 
2) Po wołaczu, jeżeli wołacz znajduje się na kOl1cU zdania. 
3) Po zdaniach czy wyrazach wyrażaj ących żal, oburzenie, 
rozkaz i t. p. 
CUDZYSŁóW. 
Jest znakiem, odgradzającym od treści cudze myśli, cudze 
wyrazy. 
Znakiem tym należy się posługiwać: 
1) Kiedy przytaczamy cudze słowa. 
2) Kiedy przytaczamy pojedyncze wyrazy lub pojedyncze 
litery. 
NAWIAS. 
Jest to znak, odgradzający od właściwej treści zdania ubo- 
czne. 
Znakiem tym należy się posługiwać: 
Kiedy przytaczamy w zdaniu coś takiego, co dodatkowo 
tylko objaśnia lub dopełnia myśL 
DOMYśLNIK. 
Jest to znak, oznaczaj ący niedopowiedzianą myśl, wyraz, 
którego należy się domyśleć. 
Znakiem tym należy się posługiwać: 
Kiedy przez niedopowiedzenie chcemy wrażenie spotęgować 
lub przez zamaskowanie wyrazu właściwego kropkami domyśl- 
nika, chcemy bądź złagodzić jego ostrość lub też, gdy chcemy od- 
tworzyć wzruszenie, które nam słowa więzi w gardle. 


ŁĄ.CZNIK. 
Jest to znak przenoszenia wyrazów, łączenia ze sobą roz- 
dzielonych sylab, albo też łączenia wyrazów złożonych. 
Znakiem tym należy się posługiwać: 
1) Przy przenoszeniu części wyrazu do następnego wiersza. 
2) Przy rozdzielaniu wyrazu na sylaby. 
3) Przy łączeniu w jeden kilku wyrazów.
		

/img0071_0001.djvu

			t;!ł - 


Skoro'.vidz do sprawdzania pisowni 


Pamgmf 
Ami ..................... .16 
arz ........................25 
aż ........................ ..25 
ą ..............14, 15, 48 
ął ..........................51 
b........................... 4 
by .........................57 
c ...............30, 32, 55 
ca ..................30, 32, 
cc .......................... 40 
ch .........................23 
cz ..........................55 
d ................4, 30, 45 
dd .........................40 
dz .............30, 37, 43 
dżdż ......................40 
e ...........................47 
ero ..................15, 16 
eroi ............ ...... .....16 
emy ......................49 
en ................... ......15 
erz ........................26 
eż ..........................26 
ę ..............14, 15, 46 
c;ła . ....... ......... .......51 
f........................... 4 
go ................ 4, 36, 43 
ge ............ ......... ....11 
gi ..........................11 
gie ........... ...... ..... ..11 
gz .........................13 
h .....................23, 36 
i.................... 12, 21 


Pamgr'af 


lJ ..........................22 
imi ..... ............ ......16 
imy .......................49 
iwać .....................18 
iż ..........................25 
j ............................21 
ja ...................21, 22 
jał.........................21 
je ..........................11 
jer ................. .... ...21 
ji ..........................22 
jon ........................21 
jum ......................21 
jusz .......................21 
k ......................4, 32 
ka ...................... ...30 
ki ....................30, 33 
kk ..................... ....40 
ko . .................... ....33 
kość ... .................33 
ks. ..... ............... ....13 
li ....... ...................58 
II . ............ ............ ..40 
Ił .......................... .4J 
łszy ................. .... ..50 
mi .........................16 
mm ......................40 
nic ...................... ..62 
niema ...................63 
nn ..................40, 41 
no ........... ..... ........ .58 
ny .........................41 
om ........................15 


Paragraf 
on .........................15 
ować .....................18 
ó .......................5, 17 
Ó\v.........................17 
ówka ....................17 
ówna ....................17 
p........................... 4 
r-z, rozdz. .............29 
r-ż, rozdz. .............28 
rz 4, 5, 24, 25, 26, 
27,38 
s ..........4, 33, 45, 55 
ś ...........................35 
sch ...................:...35 
ŚĆ ....................34, 45 
sk .................. .......34 
ski .........................33 
sko .......................33 
skość ........ ........... .33 
ss ........................40 
st ...... .................. ..34 
st\VO .....................33 
sz ......13, 24, 35, 55 
szcz ......................34 
t............................ 4 
to ....................... ..58 
t\VO .......................30 
u .......................1), 17 
uar .......................20 
u
hny ...................20 
uchna ...................20 
ulek ......................20 
ulka ......................20
		

/img0072_0001.djvu

			Paragraf 
ul ..........................20 
ula ........................20 
ulka ......................20 
un ......... ............. ...19 
unek .....................19 
unio ......................20 
unka .....................19 
ura .......................20 
uś .........................20 
usia ......................20 
uszek ....................20 
uszka ...................20 
utki ......................20 


-70 - 


Paragraf 
utka .....................20 
w.......................... 4 
wes .......................55 
wez .......................55 
ws .........................55 
ww .......................40 
wz .........................55 
x................. ........ ..13 
y................. ..........12 
yj .........................22 
ym ........................16 
ymi .......................16 
ymy .....................49 


Paragraf 
ywać ....................18 
z 4, 32, 33, 44, 52, 55 
zd .........................31 
zg .........................31 
zz ..........................40 
źć ..........................44 
źdź ........................31 
ż 4,5,25,36,37,38, 
58 
żdż ........................31 
że ............36, 58, 60
		

/img0073_0001.djvu

			- .1- 


Skorowidz wyjątków 


Pamgmf 
1. "gie" w wyrazach pochodzenia litewskiego............................ll 
2. Wyraz "pani" w IV przyp. liczby pojedynczej ....................14 
3. Hen" w imionach własnych spolszczonych............................15 
4. Wyrazy przez "ó", trudne do wytłumaczenia......................17 
5. Wyjątkowa pisownia "uwka" zamiast "ówka"....................18 
6. Wyjątkowa pisownia końcówki "ól" zamiast "ul"..............19 
7. .Wyjątki "y" i "j" początkowe i "ij" w środku wyrazu........21 
8. Wyrazy obcego pochodzenia na "ch" i przez "ch"..............23 
9. Wyrazy, piszące się przez samo "h"......................................23 
10. Wyjątki, piszące się przez "sz" i "ż" zamiast .'rz"................24 
11. Rzeczowniki rodzaju męskiego, pochodzące z francuskiego 25 
12. Rzeczowniki rodz. męskiego, mające na końcu "eż"............26 
13. "rz" trudne do wytłumaczenia..............................................27 
14. "ś" i H sch" zamiast H sz".. ............................... ................. ...... ..35 
15. Rzeczowniki rodzaju żeńskiego, mające na końcu "un" 
i " e?'z" ........................................................................................ .38 
16. "ż" trudne do wytłumaczenia..................................................39 
17. Przyimek "z" w przyimkach złożonych..................................52 
18. Spójnik zaimkowy "to".......................................................... ..59 
19. Wyrazy, brzmiące podobnie...................... ........ .................. ....64 
20. Wyjątki, dotyczące rozdzielania wyrazów............................65
		

/img0074_0001.djvu

			SPIS 


-72 - 


RZECZ)
 


Strona 
Przedmowa............ .................................................................................................... 3 
Zasady Ogólne........ .... .............. ..... ............. .................... ............ .............................. 7 
'Vielkie litery.............. ...... ...... ...... ........ ...... ...... .............. ..... ........... ............ ...... ...... ..11 
Małe litery............ ............ ...... ....:..... ......... ........ .......... ...... ........................ ................13 
'V yrazy obce.... ............ ..... .. .......... .............. ...... ............ ...... ............ ...... ................ ....14 
"Ge", ("Je"), "Gie" i "Gi" w wyrazach przyswojonych..................................15 
"i" lub "y", w wyrazach przyswojonych..............................................................17 
"X", "Ks" i "Gz", w wyrazach przyswojol1ych..................................................17 
Litery "ą" i "ę", jako końcówki imion................................................................18 
'tą"
, 'tę"
, "on", "om", "en", "em"a.........................................................................20 
Końcówki "an1i", "mi", "ym", "em", "ymi", "emi"..................................u......21 
Litery "ó" , "u"...... ............ .................. ...... ................. .............. ...... ............ .... ..........23 
" J a", "j", "i"...... .................. .................. ........ ............ ............ ..................................26 
Odmiana rzeczowników, kończących się na "ja"................................................28 
"Ch", "h"............ ...... ............ ...... ...... ...... ...... ............ .............. .......... .............. ...... ....29 
'Vyrazy przez "rz" i "sz"..........................-.............................................................32 
"Rz", trudne do wytłómaczenia............................................................................35 
"R-ż", rozdzielone.. ...... ...... ............ ...... ...... ....... ...... ....... ............ .......... ... ... ..............37 
"R-z", rozdzielone........ ...................... ................ ........................... .... ...... ........ ..........37 
"Dz" przed przyrostkami "ka", "ki", "two" i "ca"; - c przed przyrost- 
kami "ki", "two" ................ ...... ............ .................. ...... ...... ............ ......................38 
"Zd" i "zg"............................................................................................................... .39 
Litera "z" przed "k", "c" lub "ca"... ..................................................................40 
Przymiotniki i przysłówki na 'ski". "sko", "ki", "ko", rzeczowniki na 
"skość", "kość" i "stwo" .................. ...... ............ ...................... ...... ...... ...... ...... ..40 
"Sk" i "st" ................................................................................................................ 41 
Litery "ś", "sz" i "sch" _....................... ...............................................................42 
Litery "ż" i "że"........ ................................ ........................ ............ ............ ..............43 
Litera "ż", trudna do wytłumaczenia..................................................................45 
Podwaj anie spółgłosek...... .......... ............ ............ ........ ...........- ...... ...................... ....47 
Liczebniki...... ...... ............ ........ .... ........ ...... .... ............................... ..............................49 
Czasowniki...... .................. ...... ...................... ................ .................. .......... ...... ......... ..50 
Przyimki...... ...... ............ ............ ...... ............ .......................... .................... ................53 
Spój niki i przyrostki...... ...... ...... ........ ...... ...... ...... ........... ............ .............. ..............55 
Przysłówki...... ........ ...... ............ ...... ...... ............................... ........................ ..............56 
Przysłówek "nie".. .......... ........ ........................ .......... .................................... .........-...58 
'V yrazy, brzmiące podobnie....... ..... .................. ............ ..........................................60 
Rozdzielanie wyrazów............ ........ .......... ...... .............. ............ ................. ..............65 
Znaki pisarskie...... ............ ...... ............ ..................... ..................... ...........................66 
Skorowidz do sprawdzania pisowni....... ..... .......................... ............ ....................69 
Skorowidz wyj ątków.. ......... ... ...... ............ ...... ...... .......... ............ .............................71 
. 
 
 . 
" 
- ... 
"'Id
 " 
"¥. 
 

]o ...
 


'"
		

/img0077_0001.djvu

			BG WSP 
111111111111111111111111111 1111111111111 
184735
		

/img0078_0001.djvu

			BIBLIOTEKA GŁÓWNA 
WybzeJ Szkoly Pedagogicznej 
w Częstochowie 


n:
 


;J