/ZU_1_01_0001.djvu

			,¥ydcmie nieo£icjalne. 



 


-!,"!
 t!B 
?>
 Jtt\ f. r 


u.s:a.
.;v
 in
łrukcjl i przepisó
 f$ do.... 
tyczących 'l"w.w;en1.yslu górniczego 
"'\7 b
 
a.Ł)or.ze rosyjsk.!.m", 


Tom IV. 


P h4' 
 e ]j)3. !5 Y 
(:) z3pobiega.niu 'lW'ypa.dkom nieszczę- 

u.'Wym przy robotach ""W" za.k
a.dach 
górniczych.
 


Zebrał i opracował 


FEUKS ANTONI ROGALEWICZ 


iniynier górniczy. 


Dąbrowa Górnicza, T. 19240 
Nakładem autor:!
		

/ZU_1_02_0001.djvu

			l; 


Drukarnia Artystyczna "Górnika" w Dąbrowie, ul. 3-go Maja Nr. 14. 



.
		

/ZU_1_03_0001.djvu

			EPISY 


.o zapobieganiu 'W'ypad.k.orn nieszczęśli
yEn. 
pruy robotach 'W' zak!:!adach gÓFniczych. *) 


Zatwierdzone przez Minima Rolnictwa i D6br 
Państwa dn. 30 września r. 1904 (Zb. pr. i rozp. 
Rządu, r. 1904, Nr. 57, art 736) z p6
niejszemi uzu- 
pełnieniami. 


DZIAŁ L 
Jt Ogólne przepisy ostrożności dla zarządów lakladówu 


I
 POn:U.es3c
enia. za.ld:a.dó'W 0 

 1. Wszystkie zabudowania zakładów powinny odznaczać się 
l1ależytą mocą i trwałością i być utrzymywane W' zupełnym porządku. 
S 2. Place i drogi zakładów, jakoteż wszelkie przejścia 
w pomieszczeniach zakładów powinny być równe, bez dotów i pa- 
górków. Na przestrzeni placów, wyznaczonych do przechodzenia 
i przejeżdżania, jak równiez na drogach nie należy umieszczać 
przedmiotów, mogących tamować ruch, oraz zostawiać jakichkol- 
wiek odpadków, albo też materjałów palących się, gorących lub 
.śUzkich, natomiast wogóle naleŹ)' przędsiębrać wszelkie środki ku 
temu, żeby robotnJcy, zwłaszcza przy przewożeniu przedmiotów 
ciężkich lub wielkich, nie byli narazeni na potknięcie się, poślizg- 
njęcie lub zawadzenie o przed.mioty, lezące na drodze. Podczas 
gołoledzi miejsca, przez które odbywa się stale ruch ludzi, powin- 
ny być posypywane piaskiem lub popiołem. 

 3. Zabudowania zakładów powinny być obszerne. Przej- 
ścia pomiędzy maszynami, wszelkiego rodzaju mechanizmami i obra- 
biarkami winny być szerokie na tyle, żeby robotnicy zarówno tam 
zatrudnieni, jako i przechodzący, nie byli narazeni na niebezpie- 
.czeństwo otrzymania uszkodzeń. od będących w ruchu maszyn, 
mechanizmów i obrabiarek. Przejścia te w każdym razie powin- 
ny mieć szerokość, niemniejszą . od jednego arszyna, a przejścia 



I Przepisy te dn. S czerw"", r. 1907 ZORt.!y p= MinisITa Handlu i Przemys!" r"""i'lg"i
.' 
te .u, wody mine,.I",e (pny. Red.).
		

/ZU_1_04_0001.djvu

			4 


obok pieców (spawalnych, pudlarskich i t. p.) od strony palenisk- 
niemniejszą od 3 arszynów, z wyjątkiem, wypadków, kiedy to by- 
wa nie do wypełnienia wskutek warunków pr.acy. Same jednak 
maszyny i zwłaszcza ich części trące się powinny być należycie' 
vgrodzone. Do przejść nie są zaliczane odstępy pomiędzy ustawi 0- 
nemi w szereg obrabiarkami, przez ktore to odstępy ruch mater
 
-jałów, wyrobów i ludzi nie jest dozwolony, skutkiem czego też 
powinny być w miejscach odpowiednich poustawiane przegrody. 
. 9 4. Mosty, schody, otwory, galerje, platformy ruchome, do- 
ły, wodozbiory, zbiorniki i wogóle wszelkie wgłębienia, zrobione 
w placach i podłogach zabudowań zakładów, powinny być za- 
opatrzone w trwałe poręcze nie nizsze od l if2 arszyna, w razie 
zaś potrzeby powinny być odpowiednio zakryte, o ile nie stoją 
temu na przeszkodzie szczególne warunki pracy (naprzykład doły 
odlewnicze). Poręcze, ogradzające mosty, schody, galerje i t p. 
urządzenia powinny być w dolnej swej części szczelnie założone 
na wysokość najmniej 6 werszków. W tych razach, gdy plac za- 
kładu bywa połozony na kilku poziomach i jedna część tego pla- 
cu oddzielona jest od drugiej kryte mi ustępami, na górnych. 
krawędziach ustępów tych powinny być urządzone trwałe poręcze 
{) wysokości, wskazanej wyzej. 
Uw'aga*). W zakładach nowourządzanych schody przy 
wielkich piecach i t. p. (proste nie zaś ślimakowe) powinny 
być urządzane o pochyłości najwyżej 30 0 . ze stopniami, sze- 
rokiemi najmniej 8 cali czyli 20 centym., zaopatrzonemi w. cał- 
kowite zagrodzenia podstopni owe. . Takie same zagrodzenia 
powinny być urządzone w tegoz rodzaju schodach w zakła- 
dach, znajdujących się w biegu, o ile w zakładach tych scho- 
dy pod względem kąta nachylenia i szerokości stopni odpo- 
wiadają normom, wskazanym wyżej. W przeciwnym razie, 
t. j. w razie bardziej stromych schodów i z węższemi stop- 
niami, powinny być ,pod schodami zawieszone siatki meta- 
lowe, mogące zapobiec spadaniu na dół przedmiotow, zrzu- 
conych na schody. 
9 5. Przejścia i przejazdy przez tory kolejowe zakł.aąów,. 
położone nazewnąfrz placów zakładów, powinny być zaopatrzone 
w barjery. 
9 6. Miejsca wykonywania robót, przy których znajdujący 
się w sąsiedztwie robotnicy mogą otrzymać uszkodzenia wskutek 
rozlatujących się odłamków, wiórów, opił-ek, żużli i większych iskier, 
. powinny być ogrodzone, o ile nie stoją temu na przeszkodzie 


*) Zatwiordzoma przez .Mi",iot.a H....dlu i Pr.
my.łu dn. 29 maja r. 1910 (Zb. 1"" i rozp., 
Rządu, r. 1910, dział I, Nr. 89, ort. 980).
		

/ZU_1_05_0001.djvu

			5 


szczególne warunki pracy, zapomocą stałych lub przenośnych za- 
grodzeń .(tarcz) ochronnych. 

 '1. Miejsca do zwalania różnych przedmiotów, w szcze- 
gólnośsi zaś zwały gorącego p,opiołu, żużli i t. d., powinny być 
oddalone od składów drzewa, węgla i zabudowań zakładów; oprócz 
tego, miejsca takie należy wedle możności ogradzać parkanami. 

 8. We wszystkich miejscach, gdzie, robotnikom może za- 
grażać niebezpieczeństwo, a nie możliwą jest rzeczą zaprowadzenie 
ochronnych urządzeń i ogrodzeń, powinny być mi ścianach lub na 
specjalnych słupach umieszczone wyraźne napisy i zrozumiałe dla 
robotników analfabetów znaki umówione, lJprzedzające o nie- 
,bezpieczeństwie. 

 9. Drogi, płace, przejścia i pomieszczenia dla robotników 
powinny być w czasie roboczym należycie oświetlone, przyciem 
osobliwą należy zwracać uwagę na oświetlenie wszystkich tych 
miejsc niebezpiecznych, które dzięki szczególnym warunkom pra- 
.ey nie mogą być zaopatrzone w stosowne urządzenia, przykrycia 
i ogrodzenia ochronne. W miejscach. w których odbywa się na- 
prawa i zdjęte ogrodzenia trwałe zastąpione zosłały czasowemi 
ogrodzeniami lekkiemi, należy umieszczać wieczorem i w nocy 
czerwone latarnie, o czem zawiadomieni mają być robotnicy dzia- 
łów sąsiednich. Przy wznoszeniu nowych budynków zarządy za- 
kładów obowiązane są' troszczyć się o dostateczne oświetlenie 
dzienne pomieszczeń roboczych. 

 10. Wszystkie pracownie powinny mieć dostateczną obję- 
iość powietrza, stosownie do liczby zatrudnionych w nich robot- 
ników, i być dobrze przewietrzane. 

 U. Szczególną uwagę zwracać należy na przewietrzanie 
kuźni, odlewni, hartowni, szlifierni, lakierni oraz wszelkich pomie- 
szczeń, w których wydzielają się gazy szkodliwe lub trujące, 
w których zależnie od warunków produkcji powstaje dużo kurzu 
i w których robotnicy mają do czynienia z materjałami trującemi. 
Akumulatory elektryczne powinny być ustawiane zawsze w od- 
dzielnych pomieszczeniach, dobrze przewietrzanych. 
9 12. Materjały wybuchowe oraz trujące i szkodliwe dla 
:zorowia powinny być tak przechowywane, żeby nie groziły nię- 
bezpieczeństwem i żeby robotnicy nie mogli otrzymać ich bez 
pozwolenia. 
9 13. W tych razach, kiedy robotnicy mają do czynienia 
z materjałami żrącemi lub trującemi, w zakładach powinny być 
wybudowane specjalne pomieszczenia z urządzeniami w nich, nie- 
zbędnemi do przebierania się i umywania. Prócz tego w podob- 
nych razach powinny być również specjalne pomieszczenia dla 
:spożywania przez robotników posiłku.
		

/ZU_1_06_0001.djvu

			6 


9 14. Nie powinny być dopuszczane: nagromadzanie się 
śniegu na dachach zabudowan zakładów i sopli lodowych na 
krawędziach d.achów, jakotez zmarzanie śniegu i tworzenie się 
lodu w miejscach wypuszczania pary. 
n:
 Środki rrzeci""'W"poi1aro
e
 
9 ts. W budynkach drewnianych, służących za pracownie". 
kominy w celu' zabezpieczenia od pożaru powinny być zbudo- 
wane na własnym fundamencie oddzielnie od pieców. W tymże 
celu pomiędzy piecami,kominami i drewnianemi częściami bud.yn- 
ków zakładów należy robić murowane przedziały grubości naj- 
mniej 6 werszków. 
9 16. We wszystkich zabudowaniach zakładów, w których 
dokonywane są jakiekolwiek bądź roboty, a które składają się 
. z dwuch i więcej pięter lub półpięter, powinna być urządzona do
 
stateczna ilość klatek schodowych łatwo do
tępnych, umieszczo- 
nych w taki sposób, żeby w razie pożaru ludzie; pracujący we 
wszystkich działach, mogli się uratować. O ile wskutek jakich- 
kolwiek przyczyn zrobić tego nie podobna, "IN odpowiednich miej- 
scach powinny być urządzone zewnętrzne lub innego rodzaju 
drabiny ratunkowe, zapomocą których mogły by być połączo- 
ne okna różnych pięter. 
9 11. Wszystkie pracownie, z wyjatkiem jedynie najmniej- 
szych, powinny posiadać conajmniej dwa wyjścia. 

 
8. Wszystkie drzwi wewnętrzne w zabudowaniach za- 
kładów powin:ny otwierać się w kierunku wyjść ogólnych,' drzwi 
zaś wyjść oraz ramy okien - nazewnąfrz. Drźwi, służące do 
jednoczesnego przechodzenia znacznej liczby robotników w obyd- 
wie strony, powinny otwierać się również w obydwie strony. 
9 19. Klatki schodowe w zabudowaniach zakładów, służące 
do wejścia i wyjścia robotników; powinny być robione z mater- 
jałów niepalnych. 

 20. Składy drzewa, węgla drzewnego, węgla kamiennego, 
torfu i innych materjałów palnych w zakładach powinny być urzą- 
dzane, o ile można, w miejscach bezpiecznych pod względem pożaru. 
. S 21. W razie 'przechowywania w zakładach olejów mine.- 
ralnych, ropy naftowej i pędzonych z niej wytworów należy kiero- 
wać się Najvvyżej w dn. 11 czerwca t, 1891 zatwierdzonemi prze- 
pisami w tym przedmiocie wraz z wszystkjemi postanowieniami uw., 
pełniającemi. Zapasy wszelkich materja.łów ,łatyvo zapalnych po- 
winny być przechowywane w specjalnych pomieszczeniach ognia-o 
trwałych, położonych osobno od pracowni, przyczem należy przed- 
sięwziąć środki ku ternu, żeby robotnicy nie mogli brać materja
 
łów pomienionych bez pozwolenia.
		

/ZU_1_07_0001.djvu

			7 


9 22. Gałgany, szmaty,' pakuły, odpadki 1 mne materiały, 
uzywane do wycierania i czyszczenia maszyn i które już były w uży- 
ciu, jakoteż odpadki smarów tłustych powinny być przechowywa- 
ne w specjalnych skrzynkach żelaznych szczelnie zrobionych z wie- 
kami żelaznemi. Prócz tego zarząd zakładu powinien czuwać nad 
tern, żeby wszelkie wogóle cdpadki, zagrażające niebezpieczeń- 
stwem pożaru, były codziennie wynośzone z pracowni i składane 
w wyznaczonych do tego miejscach bezpiecznych. 
9 23. Zarząd zakładu obowiązany jest czuwać nad tern, że- 
by w pomieszczeniach, w 'których znajduje się dużo materjału 
palnego, przestrzegane było w sposób nalezyty ostrożne obcho-. 
dzenie się z ogniem. 

 24. We wszystkich miejscach niebezpiecznych pod wzglę-. 
dem pożaru powinno być wzbronione palenie tytoniu, o czem na- 
leży ogłaszać zapomocą stosownych napisów i znaków umówio- 
nych na śCianach lub słupach. 
9 25. Zarząd zak
adu ma obowiązek troszczyć się, żeby 
przy budynkach zakładu zawsze znajdowały się w ilości dosta- 
tecznej (niemniej jednak dwu ch) pompy i przyrządy pożarowe, 
oraz żeby pewna liczba robotników była nauczona obchodzenia 
się z urządzeniami przedwpozarowemi. Pompy i przyrządy po- 
iarowe powinny być stale utrzymywane w zupełnym porządku i go- 
towości do uzytku; zdatność ich do dźiałania powinna być od. 
czasu do czasu sprawdzana przez osoby, którym powierzony jest 
nadz6r nad niemi. Prócz tego w razie posiadania wody pod ciśnie- 
niem we wszystkich działach powinny znajdować się krany po- 
żarowe w ilości dostatecznej. 


III
 rJa.rzęd.zia", urząd 
e:nia.:I prz: Y l1."ządYe 
S 
6. Wszelkiego rodzaju silnice, obrabiarki; urządzenia, 
przyrządy, narzędzia i przybory czynne powinny być stale utrzy_. 
mywane w zupelnym porządku. Dostrzeżone w nich uszkodze-. 
o.io., mogące szkodliwie wpływać na ich bieg lub zagrażające nie- 
bezpieczeństwem pracującym przy nich, powinny być niezw1ocz- 
nie naprawiane, o He zaś to jest niemoiliwe, to do czasu przy
. 
prowadzenia ich do stanu poprawnego, powinny być wycofane 
z użytku.. . 
9 21. Różne narzędzia, urządzenia i przyrządy pomocnicze 
jako to: sie1
ierj, kołoWToty ręczne, dźwigi, lewary, anszpugi, pod- 
kładki, łańcuchy, liny, wózki i t d., powinny być zupełnie trwałe, 
w należytym stanie i pewne VI użyciu (w tym celu należy zapro
' 
wadzić -perjodyczne oględziny iCh i w miarę potrzeby próby). 
Si 28. Wszelkie' przewody elektryczne powinny być umie- 
szczone i urządzone zgodnie z opracowanemi w tym celu przepi-
		

/ZU_1_08_0001.djvu

			8 


sami w taki sposób, żeby nie zagrażały niebezpieczeństwem ro.. 
botnikom lub pod względem pożaru. 
9 29. Zarząd zakładów obowiązany jest zaprowadzać i utrzy- 
mywać stale w zupełnym porządku wszelkie urządzenia i przy- 
rządy ochronne, wymagane warunkami produkcji. 
9 30. Do prowadzenia takich robót, wypełnianie których 
stojąc na podłodze jest niewygodne, powinny być urządzone spe- 
cjalne trwale ustawione pomosty lub drabiny przystawiane, utrzy- 
mywane stale w należytym porządku. Drabiny te powinny być 
na górnym końcu zaopatrzone w haki. 
9 31. Przy wszelkiego rodzaju przewożeniach nalezy czu- 
wać nad tern, żeby używane do tego wozy, wózki, sanki i t d. od- 
powiadały' pod względem trwałości i urządzenia ładunkom prze- 
wożonym, oraz żeby ładowanie, wyładowywanie i przewóz, osobli- 
wie przedmiotów ciężkich i dużych, dokonywane były zl?- możliwą 
ostrożnością. Osie kół wózków i platform, należących do zakładu, 
do przewożenia ładunków po torach szynowych zakładu nie po- 
winny być umieszczane blizko od środka, ażeby platforma nie 
mogła być przeważoną, nawet wówczas, gdyby naładowaną zo- 
stała na jednym tylko końcu. Konie narowiste, lękliwe i wogóle 
niespokojne nie powinny być dopuszczane do robót w zakładach. 


IV
 B.obotnicY0 
S 32. Robotnicy w stanie nietrzeźwym nie powinni być do- 
puszczani do robót i ulegają niezwłocznemu wyprowadzeniu 
z zakładu. 
9 33. Robotnicy, cierpiący na padaczkę lub na chorobę, 
niebezpieczną dla otoczenia, jakoież na konwulsje i omdlenia, nie 
powinni być dopuszczani do robót w zakładach. 
S 34. Robotnicy, cierpiący na zawroty głowy, nie powinni 
być dopuszczani do robót na rusztowaniach, dachach, kominach, 
wysokich ścianach i tym podobnych miejscach wzniesionych, jak 
również w sąsiedztwie głębokich dołów, studzien i' innych wgłę- 
bień, o He te w czasie pracy . nie mogą być zakryte lub ogrodzo- 
ne ze wszystkich czterech stron. 
S 3
L Nikt bez pozwolenia zarządu zakładu nie powinien 
być wpuszczany do zabudowań roboczych, oprócz pracowników 
zakładu, robotników zatrudnionych i osób urzędowych, którym na 
zasadzie prawa dozwolony jest wstęp do zakładów. Osoby postron- 
ne, przynoszące do zakładu robotnikom pożywienie, nie powinny 
wchodzić do oddziałów roboczych, lecz obowiązane są oczeki- 
wać robotników we wskazanych miejscach, w tym zaś celu za- 
rządy zakładów powinny urządzić kryte pomieszczenia, przytem
		

/ZU_1_09_0001.djvu

			9 


takie, żeby w razie potrzeby mogły służyć za miejsce do spoży- 
wania przez robotników posiłku. 
9 36. Do bardziej niebezpiecznych robót powinni być wy- 
.znaczani jedynie zupełnie cloświadczeni robotnicy: Kobiety i mło- 
dociani (t. j. robotnicy mający mniej, niż 17 lat) nie powinni być 
dopuszczani do takich robót, jakoteż do robót przy mechanizmach 
napędowych będących w ruchu. 
9 31. Do ,przenoszenia, kantowania i przes
w.ania przed- 
miotów ciężkich i dużych należy wyznaczać robbtników w ilości 
dostatecznej dla bezpiecznego wykonania pracy, a roboty takie po- 
winny by
 prowadzone bezwarunkowo pod dozorem i odpowie- 
dzialnością majstra lub osoby, specjalnie do tego mianowanej. 
9 38. Przy wybieraniu zwałów rudy, piasku, gliny, węgla 
i innych materjałów, jakoteż przy prowadzeniu robót ziemnych., 
nie należy dopuszczać podkopywania i wszelkich innych sposo- 
bów pracy, które mogą doprowadzić do zawalenia się zwału lub 
skosów ziemnych. Tegoż rodzaju środki ostrożności powinny być 
przedsiębrane przy wybieraniu' drzewa, ztozonego w sągi, oraz 
różnych przedmiotów, złożonych stosami. . 
9 39. Przy wspólnej pracy kilku robotników należy czu
 
wać nad przestrzeganiem spokoju i porządku, jeden zaś z robot- 
ników powinien być mianowany starszym do ógólnego dawania 
baczenia nad robotą. 
9 40. W wypadkach, kiedy przepisy niniejsze rekomendują 
robotnikom nosić podczas pracy okulary, maski l.ub siatki ochron- 
ne, zarząd zakładu powinien bezpłatnie wydawać robotnikom 
przedmioty wymienione na ich odpowiedzialność. Jednocześnie 
z tern zarząd zakładu obowiązany jest dbać o celowe i dogodne 
urządzenie tego rodzaju okularów, .masek i siatek, jak również 
o uzywaniu ich przez robotników. 
9 41. Zarząd zakładu ma obowiązek czuwania nad te!1), 
żeby wszelkie roboty w studniach, dołach, przewodach gazowych 
i dymowych, zakrytych kanałach i tym podobnych miejscach, 
gdzie mogą wydzielać się duszące, piorunujące lub inne gazy 
szkodliwe przedsiębrane były nie wcześniej, niż po należy tern prze- 
wietrzeniu miejsca pracy i były prowadzone pod dozorem osoby, 
mianowanej do tego przez zarząd zakładu. 
9 42. Należy czuwać nad tern, żeby robotnicy nie spali 
i nie odpoczywali na piecach, w pobliżu rusztów pieców lub otwo- 
rów spustowych dla metali i żużli, na obmurzu kotłów parowych, 
na zwałach popiołu i żużli lub w bliskiem sąsiedztwie z niemi, 
obok miejsc, gdżie mogą wydzielać się gazy duszące i szkodliwe, 
w kanałach i dołach, na pomostach, tudzież w pobliżu silnie 
i wszelkiego rodzaju mechanizmów i obrabiarek, mogących być
		

/ZU_1_10_0001.djvu

			10 


wprowadzonemi w ruch. W tym celu w zakładzie powlmen być 
mial10wany oddzielny dyżurny nocny, który ma obowiązek obcho- 
dzenia wszystkich miejśc tego rodzaju, budzenia ludzi i usuwania 
ich stamtąd. 
9 43. Zarząd zakładu powinien czuwać nad tern, ieby 
wszyscy robotnicy, nowowstępujący do zakładu, byli obznajmiani; 
(przez dozorców działów, monterów i majstrów) z niebezpieczeń- 
stwami, z jakiemi połączona jest powierzona im praca, oraz z obo- 
wiązującemi ich przepisami zapobiegania wypadkom nie-, 
szczęśliwym. 
9 44. Wszystkim robotnikom, zatrudnionym w ,zakładzie,. 
zarząd zakładu powinien wydać po egzemplarzu przepisów ostroż- 
ności ogólnych oraz tych, które winny być przestrzegane przez ro- 
. botnik6wprzy wypełnianiu robót, każdemu z nich powierzonych. 
9 45. We wszystkich pracowniach powinny być wywieszo- 
ne w miejscach widocznych obowiązujące dla robotników ogólne 
przepIsy ostożności, jakoteż specjalne przepisy o zapobieganiu wy- 
padkom nieszczęśliwym, potyczące wykonywanych w danej pra- 
cowni robót . ' 


B. Ogóhu
 przepisy osłroinóści dla robotników. 
J.. Posta.no
ie:nla. og ::>I:n.e.. 
9 1. Każdy robotnik . zakładu powinien znać i obowiązkowo 
wykonywać tak ogólne dla robotników przepisy o zapobieganiu 
wypadkom nieszczęśliwym, jako też i te przepisy specjalne, które 
powinny być zachowywane przy wykonywaniu wyznaczonej mu 
roboty. W tym celu każdy robotnik powinien dostać od zarządu 
zakładu egzemplarz wskazanych powyżej przepisów ogólnych 
i specjalnych, i oprócz tego każdy nowowstępujący'do zakładu ro- 
botnik powinien poprosić najbJizszego zwierzchnika swego, to jest 
majstra, montera lub dozorcę działu, o instrukcję co do wyzna- 
czanej mu roboty i niebezpieczeństw, którym on, ją.ko robotnik, 
może uledz w czasie jej wykonywania. 
9 2. Robotnicy w stanie nietrzeźwym nie są dopuszczani do 
roboty. 
9 3. Robotnicy, wspólnie wykonywujący jakąkolwiek robo- 
tę, obowiązani są zachowywać spokój i porządek i powinni słu- 
chać rozporządzeń starszego robotnika. 
9 4. Zabrania się robotnikom odchodzić samowolnie od miej
. 
sca robót, wtrącać się nie do swoich rzeczy i brać się do cudzej 
roboty, jak również samowolnie oddawać wyznaczoną sobie ro- 
botę innym robotnikom.
		

/ZU_1_11_0001.djvu

			11 


g 5. Każdy robotnik pOWInien zwracać ltwagę pcmocników 
swoich (szczególniej młodocianych i kobiet) na :,niebezpieczeństwa 
poleconej im pracy i czuwać nad tern, żeby przestrzegali oni na
 
leży tą ostrożność i nie brali się do takich robót, które są im 
wzbronione. 
S 6. Wszelkie roboty, które powinny być wykonywane z po... 
mostów lub z drabin przystawianych albo z innych przeznaczo-' 
nych do tego celu przedmiotów, zabrania się wykonywać z podło-' 
gl lub stając na obrabiarkach, silnicach i innych miejscach do te- 
go nie przeznaczonych.. 
9 ?Robotnicy, cierpiący na zawroty głowy, nie powinni 
pracować na rusztowaniach, dachach, kominach, ścianach wyso- 
kich i t p. miejscach wzniesionych. Jeżeli będą oni przeznaczeni 
do roboty we wskazanych powyżej miejscach, to powinni oświad- 
czyć o tern, że cierpią na zawroty głowy. 
9 8. Robotnik powinien przechodzić z miejsca na miejsce 
przez przejścia w tym celu wyznaczone
 lecz w żadnym razie nie 
przeskakiwać i nie przełazić przez silnice, obrabiarki i wszelkie' 
mechanizmy. 
9 9. Zabrania się ruszać silnie, obrabiarek i mechanizmów, 
obsługiwanie których nie jest polecone robotnikowi. 
S 10. Zabrania się przystępować do przenoszenia, kantowa-o 
nia i przesuwania ciężkich i dużych przedmiotów, jeżeli niema 
dostatecznej liczby robotników i odpowiednich przyrządów. Po- 
dobnego rodzaju roboty wykonywują' się ze szczególną ostrożno.- 
śdą według wskazówek osób zawiadujących. 
S 11. Na placach zakładu jazda końmi zarówno z ciężarem- 
jak i bez takowego dozwala się tylko stępa. Z 'końmi należy ob- 
chodzić się łagodnie, spokojnie i rozsądnie. Jeżeli okaże się, że' 
koń posiada wadę (jest lękliwy, narowisty), to o tem trzeba za- 
wiadomić władzę zakładu. 
9 12. Roboty w studniach, dołach, przewodach gazowych 
i dymowych, kanałach zakrytych i tym podobnych miejscach, 
gdzie mogą wydzielać się gazy duszące, piorunujące lub szkodli- 
we, powinny być przedsiębrane nie wcześniej, jak po otrzyman1u 
na to specjalnego pozwolenia i po należytem przewietrzeniu miej- 
sca roboty. 
S 13. Zabrania się odpoczywać i spać na pie.cach, na obmu- 
rzu kotłów parowych, obok wózków z gorącemi żużlami, obok 
stojących wlewnic, w pobliżu miejsc, gdzie mogą wydzielać się du- 
szące i szkodliwe gazy, na zwałach popiołu i żużli j w najbliż- 
szem ich sąsiedztwie, w kanałach i dołach, jak również na po- 
mostach, w pobliżu silnie i wszelkiego rodzaju mechanizmów 
i obrabiarek, mogących pójść w ruch.
		

/ZU_1_12_0001.djvu

			12 


9 14. Robotnicy, mający do czynienia z materjałami gryzą- 
-cemi i trującemi, obowiązani są po skończeniu roboty i każdora-' 
"Zowo przed jedzeniem dobrze umyć ręce i twarz oraz wypłukać 
usta w specjalnie w tym celu wyznaczonych pomieszczeniach. 
Jedzenie w pomieszczeniach, gdzie robotnicy mają do czynienia 
z materjałami gryzące m i lub trującemi, jest wzbronione. 
9 15. Przy wybieraniu zwałów rudy, piasku, gliny, ziemi, 
węgla i innych materjałów nie należy robić podkopów z dołu, 
a to w celu -uniknięcia obsunięcia się zwałów z góry, Rozbiórki 
sągów i stosów należy dokonywać od góry, rzędami, w żadnym 
zaś razie nie wyrywać i nie wybierać oddzielnych przedmiotów 
(drzewa lub belek, bloków i t. p.) z dołu. Przy robotach ziem- 
nych należy ziemię usuwać prawidłowemi warstwami i stopniami, 
'nie wybierając jej od spodu zapomocą przecinek lub podkopów. 


II
 O obchod.z
n
u się z różnego :1'0- 
d
aju lm"la 3zynami p narzędziami" uJr'zą- 
d.ze:r",ia.mi i przyrząda.mi. 
9 16. Każdy robotnik przed rozpoczęciem poruczonej mu 
roboty obowiązany jest obejrzeć i sprawdzić, czy oddane mu dla 
pracy maszyny i mechanizmy wraz z urządzeniami ochronnemi 
jak również narzędzia i przyrządy są w zupełnym porządku, o ile 
zaś okaże się w nich jaka wadliwość, to robotnik obowiązany 
j
st natychmiast zawiadomić o tern majstra, montera lub dozorcę 
działu, nie wprawiając w ruch wadliwych masżyn, mechanizmów, 
narzędzi i przyrządów. 
9 1. 7. Robotnik powinien dawać baczenie, żeby używane 
przez niego młotki i inne narzędzia ręczne były mocno i trwale 
-osadzone na trzonach. 

 18. Robotnicy powinni korzystać ze wszystkich urządzeń 
i przyrządów ochronnych w ten sposób, jak to objaśnionemjest 
w wydanych robotnikom lub wywieszonych przepisach ostrożno- 
ści, lub jak im wskazano przez zarządzającego robotami. Takie 
urządzenia ochronne można zdejmować z miejsca tylko dla nie- 
zbędnych napraw i przy tern każdorazowo za specjalnem pozwo- 
leniem majstra, montera lub dozorcy działu. 

 19. O dostrzeżonych podczas roboty wadliwościach sil- 
nic, mechanizmów i wszelkiego rodzaju urządzeń, których robotnik 
sam usunąć nie może, obowiązany jest natychmiast zawiadomić 
najbliższegozarządzającego robotami. 
S 20. W tych wypadkach, kiedy ujawniona wadliwość sil- 
nic, mechanizmów i wszelkiego rodzaju urządzeń będzie zagraża- 
la niebezpieczeństwem
 robotnik obowiązany jest natychmiast za-
		

/ZU_1_13_0001.djvu

			13 


trzymać bieg urządzenia, w którem wadliwość zosłała ujawnioną,. 
lub też dać sygnał dla zatrzymania silnika. 

 21. Robotnik ma obowiązek troszczyć się o przestrzega- 
nie czystości i porządku w miejscu, gdzie wykonywa swoją ro- 
betę, oraz kłaść, stawiać lub wieszać narzędzia i przyrządy na 
właściwe miejsca, nie kładąc ich na belki górne, kładki, trawersy.. 
i t. p. Po skończeniu robót gruz należy usuwać we wskazane 
miejsca, wszystkie zaś narzędzia powinny być umieszczone we 
właściwych miejscach i w zupełnym porządku oddane robotniko-' 
wi następnej zmiany. 


III. Odzież robotnikó'W'. 

 22. Robotnicy, zatrudnieni obsługą silników, przekładni,. 
mechanizmów napędowych, silnie roboczych i obrabiarek, powin- 
ni nosić odzież, szczelnie ob\egającą <;iało, żeby takowa nie mo- 
gła przypadkowo być wciągnięta'. do silnicy; ze względu na to ta- 
cy robotnicy nie mogą nosić szerokich rękawów, fartuchów lub 
jakichkolwiek swobodnie wiszących części odzieży, jak również. 
pasów i rzemieni na zewnątrz ubrania. 

 23. Robotnikom, którym w czasie roboty grozi niebezpie- 
czeństwo od roztopionych i gorących metali, młotowiny i t. p., za-
 
brania się noszenie spodni w cholewach butów; obowiązani są 
oni nosić spodnie ńa buty lub też powinni być obuci w filce 
albo łapcie. 

 24. Robotnikom, którzy przy wykonywaniu poleconych 
im robót mogą uledz uszkodzeniu oczu skutkiem odlatujących 
odłamków metalu, pryskania roztopionego metalu, żużli, młotowi- 
ny i t. p., usilnie zaleca się podczas wykonywania takich robót 
noszenie wydanych im przez zarząd zakładu okularów, siatek 
i masek ochronnych. 

 25. Zabrania się ubierania i rozbierania się w pobliżu 
wszelkiego rodzaju silnie, mechanizmów i obrabiarek, znajdują-- 
cych się w biegu lub mogących pójść w ruch. 
IV. Środki przeci'W'pożaro"W'e. 
. 
 26. Zabrania się wywozić, wynosić lub wyrzucać z bu- 
dynków zakładu gorące żużle, popiół z gorą,cemi węglami i tym 
podobne niebezpieczne pod względem pożaru materjały w miej- 
sca do tego niewyznaczone. 

 27. Szmaty, gałgany, pakuły, odpadki i inne używane do 
wycierania i czyszczenia silnic m ąterjały, które już były w użyciu, 
jak również odpadki tłustych smarów powinny być zbierane i prze-
		

/ZU_1_14_0001.djvu

			14 



chowywane w specjalnych przeznaczonych do tego skrzyniach że- 
laznych lub wiadrach, których pokrywy powinny być zamykane. 

 28. Wszelkie odpadki łatwo zapalne i gruz powinny być 
w miarę nagromadzania się, lecz nie rzadziej, niż raz jeden na 
-dzień, wynoszone z pomieszczeń roboczych do przeznaczonych na 
ten cel miejsc bezpiecznych. 

 29. We wszystkich pomieszczeniach, wykazujących nie- 
bezpieczeństwo pod względem pożaru, robotnicy obowiązani są 
'przestrzegać szczególną ostrożność z ogniem. Palenie tytoniu w ta- 
kich miejscach jest wzbronione. Również zabrania się wchodzi
 
z ogniem otwartym do pomieszczeń, w których znajdują się ma- 
"terjały łatwopalne. 

 30. Robotnicy, zatrudnieni przy rozgrzewaniujlub gotowa- 
niu asfaltu, dziegciu, smoły, wosku, kleju i tym podobnych ma- 
teriałów, obowiązani są czuwać nad tern, żeby nie przelewały się 
one przez brzegi kotła. Pokrywa kotła powinna być pod ręką, 
.żeby w razie zapalenia się ogrzewanego materjału można było na- 
tychmiast zakryć kociot Jeżeli w ten sposób nie uda się zagasić 
ognia, to należy zasypać ogień piaskiem .Iub ziemią, lecz w żad- 
nym rażie nie zalewać go wodą. 

 :U. Robotnicy, którym będzie poleconą obsługa lamp, 
opalanych naftą lub inne mi olejamI, obowiązani są obchodzić się 
jak najostrożniej tak z samemi lam'pami, jako też i z materjałem 
oświetlającym, ażeby jakkolwiekbądź nie rozlać lub nie podpalić 
tego ostatniego. 


DZIAŁ H. 
A. Pr:z
pisy ostrożności dla zarlądóY-' lakladów przy 
obsłudze koUów paroV'/J
h. 
Oprócz ogólnych "Przepisów, dotyczących urządzania, usta- 
wiania i utrzymywania kotłów parowych, jak również trybu ba- 
.dania ich", ogłoszonych w Zbiorze praw i rozporządzeń Rządu 
z r. 1890, Nr. 87, art. 885*), oraz wydanych w uzupełnieniu tych 
przepisów rozporządzeń, ustanawiają się następujące przepisy ostroi;- 
ności przy obsłudze kotłów parowych: 
9 1. Pomieszczenie dla kotłów parowych powinno być do- 
brze oświetlone zarówno we dnie, jak i w nocy; przyrządy kon- 
trolujące i zasilające kotły należy ustawiać w miejscach, dogod- 
nych dla ich rewidowania i dobrze oświetlonych. 


fi) Przepisy te .zostały uchylone, obecnI., 
aś obowiąv.ują przepiSYI' ggłos'Zone w Dzien
, 
;Ust. R. P. T. 1921. Nr. 103, poz. 744 (puyp. Red.l.
		

/ZU_1_15_0001.djvu

			15 


9 2. Do rozporządzenia palacza lub wogóle osoby odpo-. 
wiedzialnej powinny zawsze znajdować się w ilości dostatecznej 
niezbędne materjały oświetlające, które powinny być przechowy- 
wane w miejscach, bezpiecznych pod względem pożaru. 
9 3. Przechowywany w kotłowni materjał opałowy powi- 
-nien być składany w takiE;!m miejscu, w którem 
zarówno przecho- 
wywanie, jak i dowóz oraz zwalanie go nie mogą krępować pa- 
lacza i przeszkadzać mu przy spełnianiu robót, związanych z ob- 
sługą kotMw parowych. 

 4. Kotły parowe, ustawiane bezpośrednio w pomieszcze- 
niach fabryk, powinny być umieszczane odnośnie do znajdujących 
się 'w rzeczonych fabrykach silni c, przyrządów, mechanizmów, 
urządzeń metalurgicznych i t. d. w ten sposob, żeby wykonywane 
w fabryce roboty nie przeszkadzały palaczom wypełniać ciążą- 
-cydJ na nich obowiązków i żeby pracujący przy kotłach nie pod- 
legali niebezpieczeństwu od odpadających kawałków żużli, od- 
,łamków metali i t. p. 
9 5. Dla czuw.ania nad prawidłowem działaniem kotłów 
parowych (przy liczbie ich powyżej 5) powinny 'być mianowane 
specjalne dostatecznie do tego przygotowane osoby oopowiedzlal- 
ne, dozorcy kotMw, którym spełnianie innych obowiązków może 
być poruczane w tym tylko razie, o ile nie będzie to przeszka- 
dzało należytemu dozorowi nad kotłami parowemi. Uczba wymie- 
nionych osób powinna być uzależniona od Uczby podległych dozoro-. 
wi kotłów parowy,:ch tak, źeby rzeczywiście mieli oni możność ś!e- 
dzić za prawidłowem działaniem wszystkich znajdujących się pod 
jch dozorem kotłów. 

 6. Obsługa kotłów parowych moźe być poruczana tylko 
.osobom prowadzenia trzeźwego, w wieku nie mniej, niź 17*) lat, 
które zupełnie obznajmione są z tą czynnością i znają dobrze 
ustanowione w tym celu przepisy. 

 1. Każdemu nowoprzyjmowanemu palaczowi należy wska- 
.zać, do którego mianowicie dozorcy kotłów powinien zwracać się 
w wypadkach, przewidzianych w przepisach niniejszych. 

 8. Na każdego' palacza powinno przypadać nie więcej, 
niż następująca liczba kotłów pod warunkiem znajdowania się ich 
wjednem pomiesżczeniu: a) przy opalaniu węglem i drzewem 
nie więcej, niż 2, 'b) przy opalaniu ropą naftową nie więcej, 
niż 4, i c) przy opalaniu gazem nie więcej, niż 5. Co się tyczy 
kotłów, rozmieszczonych oddzielnie, to każdy taki kocioł powi- 
nien mieć oddzielnego palacza. 


*) Według przepisów, obowiązujących obecnie, do bezpośredniej obslugi kotłów mogą być 
dopWlZc.ani "",ęż.zyźni w wieku nie mniej "iż 18 lat" (Dz. U. R. P. r. 1921, Nr. 103. p.'" 744, 
.
 17 - przyp. Red.).
		

/ZU_1_16_0001.djvu

			16 


9 9. Pala.czom, którym poruczona jest obsługa dwuch i wię- 
cej czynnych kotłów parowych z wyjątkiem kotłów, idących na 
cieple straconem pieców metalurgicznych, bezwarunkowo nie po-' 
winna być powierzana żadna inna robota oprocz obsługi kotłów 
wraz ze wszystkieini należącemi do nich urządzeniami; przy dzia-' 
łaniu nie więcej, niż jednego kotła, mogą być' im poruczane za 
zezwoleniem inżyniera okręgowego również i pewne roboty po- 
mocnicze, dotyczące obsługi ustawionej w pobliżu siinicy parowej. 
. ,$, tO. Rurki wodowskazDwe powinny być zabezpieczone 
ochronhemi powłokami metalowemi z wycięciem podłużnem i za- 
. opątrzone w znaki, wskazujące najniiszy dopuszczalny poziom 
wody. Dozorca kotłów powinien zawsze posiadać kilka zapaso
 
wych szkieł do rurek wOdowśkazowych na wypadek potrzeby za- 
słąpienia stłuczonego. Dla uWidocznienia stanu poziomu wody 
przy wysokiem umieszczeniu rurki, na tylnej jej stronie przeprl)- 
wadza się podłużna kresa czerwona. 
9 U. Wszystkie przyrządy kontrolujące, zawory bezpieczeń-' 
stwa i przyrządy, służące do zasilania kotła w wodę, powinny 
znajdować się ciągle pod starannym dozorem. 

 1.2. Dla wchodzenia z kotłowni na kocioł parowy i dla 
obsługi znajdujących się na wierzchu przyrządów powinny być 
urządzone stałe mocne schody i stałe pomosty, jedne i drugie 
z poręczami. 
9 13. Żadne naprawy w uzbrojeniu kotła, lub w samym 
kotle nie powinny być wykonywane bez wiedzy dozorcy kotłów. 

 14. Przy czyszczeniu i naprawie kotła, kiedy zachodzi 
konieczność znajdowania się robotników wewnątrz kotła, należy 
czuwać, żeby kocioł był należycie odłączony od innych będących 
w biegu kotłów we wszystkich przewodach parowych i zasilają- 
cych jak również od strony paleniska; przytem nie można .ogra- 
niczać się na zwykłem zamykaniu Kranów i zaworów, oraz ob- 
wiązywaniu ich, lecz należy ustawiać w odpowiednich miejscach 
wewnątrz rur pakunki ślepe, żeby ani para, ani woda w żaden 
sposób nie mogły dostać .się do wnętrza naprawianego kotła. 
9 15. Kotły p:frowe powinny być możliwie często starannie: 
oczyszczane od gromadzących się w nich osadu i szlamu. Zależ- 
nie od warunków miejscowych tex:miny czyszczenia zatwierdzane 
. są prz.ęz iniyniera okręgowegó: 
 W- specia.1nej 'książce, wydanej 
! -żarządom zakłcid6w 
-'prżeZTńzyniera okręgowego do zapisywania 
wyników prób i rewizji kotła, osoba odpowiedzialna notuje: czas 
zatrzymania i czyszczenia kotła, stan osadu w kotle, uszkodzenia 
w nim i inne właściwości. Zarzą.d zakładu oboJlliązany jest nię- 
zależuie od przepisów ostr.ożności dla osób, odpowiedzialnych za 


'" 
ri 

 
i 


i, 


f! 



1 
!
		

/ZU_1_17_0001.djvu

			17 


prawfdłowe działanie kotłów parowych (dozorców kotłów), za- 
opatrywać ich w regulamin dodatkowy. 

 16. Wszystkie piece, których stracone m ciepłem opalają 
się kotły parowe, mogą być zapalone tylko po bezpośredniem 
obejrzeniu kotłów parowych przez dozorcę i montera, którzy po- 
winni przytem przekonać się, czy w kotłach wszystko znajduje 
się. w porządku i czy ze strony palaczy zrobione zostało wszystko 
dla przyjęcia gazów straconych. 

 17. Przy kotłach, opalanych ciepłem straconem pieców, 
powinny być urządzone zasuwy i osobne kanały dla przechodze- 
nia płomienia poza kotłem. 

 18. Przy opalaniu ropą naftową powinny być przedsię- 
wzięte środki w tym celu, żeby opał naftowy, który przypadkowo 
wypłynął z palenisk i rozpylaczy, nie mógł trafiać na podłogę kot- 
łowni, lecz spływał do specjalnie' w tym celu urządzonych zbior- 
ników, posiadających należyte zabezpieczenie od pożaru; oprócz 
tego w kotłowniach powinien zawsze znajdować się dostateczny 
zapas piasku. 

 19. Na wszystkich kranach i zaworach tak od rur zasi- 
lających. w wodę, jak i przewodów parowych, powinny z zewnątrz 
znajdować się wyraźne i trwałe znaki, ażeby przy łącznej pracy 
kilku palaczy nie mogło zajść jakiejkolwiek pomyłki. 


i""-- 
', ._ 


B. Przepisy ostroiności dla palaczy przy obsłudze 
kotłów parowych. 
S 1.. Pomieszczel1ie kotłów parowych powinno być zawsze 
utrzymywane w porządku i czystości. Palacz' powinien pilnie ba- 
czyć, żeby osoby postronne nie wchodziły do tego pomieszczenia 
bez specjalnego na to pozwolenia. . 
9 2. Palacz nie ma prawa ;:;OdejśĆ,J 
d kotła wcześniej,' 
a- 
nim nie będzie zastąpiOpy. r;.S:':Lez v wyznaczoną do tego osobę. 
.. ..,,!i

.;j.'Palaczowi bezwarunkowo zabrania się zajmować w ko- 
tłowni jakąkolwiek czynnością oprócz tej, do której został on 
wyznaczony. 

 4. Palacz obowiązany jest troszczyć się o oświetlenie ko- 
tłowni we właściwym czasie. 
śł.5 Palacz pilnuje, żeby paliwo składane było w przezna- 
czonem do tego miejscu kotłowni i żeby wyjścia z kotłowni pod 
żadnym pozorem nie były zawalone, jak również powinien czu- 
wać, żeby drzwi wyjściowe podczas biegu !wtła nie były zamykane. 

 6. Ustępujący ze zmiany palacz nie ma prawa odejść,
		

/ZU_1_18_0001.djvu

			18 


dopóki mający go zastąpić na następną zmianę palacz nie przyj- 
mie od niego wszystkiego w zupełnym porządku. 

 '1 .__Prz;Y
hOc,l
ący_na. zmianę, palacz powinien przedew- 
szystkiem obejrzeć szkło 'woilciwskazowe r manometr, otworzyć po 
koleji krany probiercze i inne, następnie podnieść ostroinie zawór 
bezpieczeństwa i wypróbować działanie przyrządów zasilających 
oraz przekonać się, czy podczas zmiany ubiegłej nie było dostrze- 
. żone co szczególnego w działaniu kotła lub należących do niego 
. przyrządów. W razie ujawnienia jakiejkolwiek niedokładności, przy
 
chodzący na zmianę palacz obowiązany jest, nieprzyjmując kotła, 
natychmiast zawiadomić o tern dozorcę kotłów. 

 8. Szkło rurki wodowskazowej powinno być zawsze czy- 
ste, a zbierający się w rurce brud powinien być usuwany zapo- 
mocą częstego przedmuchiwania jej. 

 9. Krany probiercze powinny być zawsze w porządku 
i palacz powinien otwierać je nie mniej, jak trzy razy w przecią- 
gu 12 godzin. Palacz obowiązany jest natychmiast usuwać wszel- 
kie niedokładności, dostrzeżone w kranach i rurkach wodowska- 
zowych. . 

 tO. Palacz. przynajmniej jeden raz na dzień powinien prze- 
konać się o należyte m działaniu pływaka bezpieczeństwa, gdzie 
takowy znajduje się. 

 11. Napełnianie opróżnionego kotła świeżą wodą powinno 
być dokonyw
ne tylko po należyłem Lochłodzeniu go po poprzed- 
niem ogrzaniu. Pompowanie wody do dopiero co opróżnionego 
kotła gorącego zabrania się. 

]2 Przed przystąpieniem do napełniania kotła wodą pa- 
lacz obowiązany jest przekonać się, ,czy wszystkie części kotła 
oraz przyrządy zasilające i wszelkie należące do kotła przewody 
parowe i wodne znajdują się w zupełnym porządku i czy w ko- 
. tt: p Jl
 jJuzostały JiHłi"f"f-
rzedmioty postronne. 

 U Przy puszczaniu 
::'<
.hieg kotłów, opalanych gazami, 
palacz obowiązany jest otworzyć przeu't


;z:ystkiem zasuwę komi- 
nową, następnie rozpalić ogień w palenisku i ostroinie'('


;"[!;',I; 
puszczać gazy nie inaczej, jak na ogień, przy dobrym ciągu 
w kominie. 

 14. Przy opalaniu ropą naftową należy puszczać w ruch 
rozpylacz stopniowo i powoli, ażeby uniknąć zapalenia się odra- 
zu zbyt wielkiej ilości ropy i wywoływanego przez to wyrzucania 
płomienia na zewnątrz. 

 15. Rozpalanie ognia dozwala się tylko wówczas, kiedy 
kocioł będzie napełniony wodą conajmniej do najniższego dozwo- 
lonego poziomu j kiedy palacz przekona się, że zarówno mano-
		

/ZU_1_19_0001.djvu

			19 


metr jak i przyrządy wodowskazowe oraz krany probiercze są 
w porządku. Nie wolno rozpalać ogień pod kotłem, nap
łnionym 
tylko wodą przegotowaną; w tym wypadku należy część takiej 
wody wypuścić i zamiast niej napompować świeżej. Pozwala się 
w ciągu czasu między zatrzymaniem kotła a zupełnym ochłodze- 
niem go wypus'zczać z niego część wody, zastępując ją stopniowo 
przez świeżą. 
9 16. Podczas rozpalania kotła zawór bezpieczeństwa obo- 
wiązkowo powinien być otwartym dotąd, dopóki nie pokaże się 
z niego prąd pary, wytłaczający powietrze z kotła; wówczas za- 
wór bezpieczeństwa należy zamknąć. 
. 
 11. Zasilanie kotła wodą należy wykonywać w miarę 
możności ciągle i w każdym razie nie dopuszczać, żeby poziom 
wody dochodził do kresy, wskazującej na rurce wodowskazowej 
. najniższe jego położenie. Zasilanie kotła należy wykonywać w mia- 
rę możności podczas niewielkich przerw lub przed dłuższemi przer- 
. wami w robocie jak również każdorazowo, kiedy ciśnienie pary 
zacznie szybko podnosić się, albo kiędy w kotle okaże się silne 
wrzenie wody. Szczególnie ważną jest rzeczą czuwanie nad tern 
. przy kotłach pionowych. 

 18. Jeżeli woda w kotle opadnie poniżej znaku na rurce 
wodowskazowej, należy natychmiast zamknąć zawory zasilający 
i wylotowy i przerwać działanie pgnia, a w tym celu należy: 
w kotłach zwykłych -- otworzyć drzwiczki palenisk i' wygarnąć 
ogień; przy kotłach, opalanych ciepłem pieców żarowych 
 pod- 
nieść drzwiczki pieca lub odprowadzić ciąg, a przy opalaniu ga- 
zami lub olejem ziemnym 
 zamknąć krany, przez które dopły- 
wają gazy lub olej do paleniska, i otworzyć drzwiczki paleniska. 
Jednocześnie z tern o obniżeniu się poziomu wody w kotle palacz 
obowiązany jest natychmiast zawiadomić dozorcę kotłów i bez je- 
go pozwolenia nie powinien puszczać na nowo kotła w bieg. 
Jeżeli poziomu wody w kotle nie można już więcej określić, to 
zasilanie kotła nie powinno być dokonywane przed jego wystu- 
dzeniem. Jeżeli poziom wody w kotle pomimo pompowania zacz- 
nie obniżać się, wówczas należy natychmiast wygasić ogień w pa- 
lenisku i zawiadomić o tern dozorcę kotłów. 
9 19 Jeżeli woda w kotle zaczyna burzyć się, palacz obo- 
wiązany jest zamknąć zawory wylotowe, zasilać kocioł (pompo- 
wać wodę), otworzyć zupełnie drzwiczki paleniska i zasuwę ko- 
minową, oraz wygarnąć ogień. Ruszty powinny być zawsze po.-. 
kryte równą, lecz nie grubą warstwą paliwa, które należy dorzu- 
cać szybko, w niezbyt wielkich dawkach i przy nawpółzamknię- 
tej zasuwie.
		

/ZU_1_20_0001.djvu

			20 


S 20. Palacz obowiązany jest czuwać, żeby ciśnienie pary 
w kotle nie przenosiło największej ustanowionej granicy; o ile bę- 
dzie ono większe, palacz obowiązany jest zmniejszyć ciąg (zapo- 
mocą przymknięcia zasuwy kominowej) i zasilić kocioł w wodę. 
W razie jeżeli środki te okażą się niewystarczającemi, palacz obo- 
wiązany jest przerwać działanie ognia (otworzyć drzwiczki pale- 
- niska oraz zasuwę kominową i wygarnąć ogień) i natychmiast za- 
wiadomić o tern dozorcę kotłów. Przy opalaniu olejem ziemnym 
większe od ustanowionego ciśnienie usuwa się zapomocą zmniej- 
szenia strumienia lub zamknięcia rozpylacza i powiększenia ciągu, 
jakoteż wzmożonego zasilania kotła w wodę. 
Uwaga. Przy kotłach o dwuch paleniskach należy 
zmniejszać ogień w obu paleniskach równomiernie i w ra- 
zie potrzeby gasić rozpylacze w miarę możności jednocześnie. 
S 21. Palacz obowiązany jest nie mniej, niż jeden raz 
w ciągu 12 godzin (na zmianę) sprawdzić, czy zawory bezpieczeń- 
stwa są w porządku. W tym celu należy lekko podnieść ich ra- 
miona i, o ile przytern zawór nie będzie przepuszczał pary, ozna- 
cza to, że zawór został przywarty osadem i należy go naprawić; 
palacz> powinien zawiadomić o tern dozorcę kotłów. Palacz obo- 
wiązany jest czuwać, żeby zawory bezpieczeństwa otwierały się 
I:ylko przy największem dopuszczalnem ciśnieniu pary.. Przy tern, 
jeżeli palacz dostrzeże, że zawory otwierają się przy mniejszem 
ciśnieniu (parują), winien zawiadomić o tern dozorcę kotłów. 
S 22. Zabrania się powiększania obciążenia zaworów bez- 
pieczeństwa. 
S' 23. Palacz obowiązany jest ciągle pilnować, żeby strzał- 
ka manometru nie przekraćzała kresy czerwonej lub innego zna- 
ku, umieszczonego na manometrze przez zarząd zakładu. Oprócz 
tego palacz wogóle powinien zwracać uwagę na powiększanie 
i zmniejszanie się ciśnienia pary, zwłaszcza przy otwieraniu i za- 
mykaniu zaworów wylotowych. 

 24. Zawory wylotowe należy otwierać i zamykać nie od- 
razu, lecz stopniowo i powoli. 

 25. Przed zatrzymaniem robót palacz obowiązany jest 
przerwać ogień pod kotłem, t j. przy kotłach z opałem twardym 
- wygarnąć z paleniska wszystek żar i zalać go; przy kotłach, 
opalanych ciepłem straconem pieców - odprowadzić ciąg, a przy 
opalaniu gazami i olejem ziemnym - zamknąć krany, przez któ- 
re dopływają gazy lub olej. Następnie przed samem odejściem 
palacz powinien napompować do kotła wody cokolwiek wyżej 
ponad oznaczony na rurce wodowskazowej poziom (normalny) 
i częściowo lub zupełnie zamknąć zasuw€f kominową. 



 
I 
I 
1 
, j 
'j 
r 
" 
j 
! 
I 
j 
i 
j 
I 
! 
I 
I 
! 


r'ł'-: 


ł" 


. 
l 
'" 
I" 
I 
ł
		

/ZU_1_21_0001.djvu

			21 


9 26. Palacz obowiązany jest uważnie czuwać nad t1a]-'- 
mniejszemi zmianami w stanie kotła. Jeżeli podczas biegu kotła 
ujawni się jakakolwiek nieprawidłowość, naprzykład, przeciekanie, 
nieszczelność zaworów lub przewodów parowych i wodnych, nie- 
dostateczne zasilanie kotła, niedokładne działanie przyrządów za- 
silających, zaworów bezpieczeństwa, kranów probierczych i mano- 
metrów, uszkodzenie kanałów' dymowych i t. p., wówczas palacz 
obowiązany jest natychmiast przedsięwziąć środki możliwe dla 
usunięcia nieprawidŁowości, a w razie niemożności usunięcia-
za- 
trzymać bieg kotła i natychmiast zawiadomić o tem dozorcę ko- 
tłów. Palacz obowiązany jest również pilnować stanu obmurza 
kotłów, a szczególnie tego, żeby części kotła powyżej poziomu 
wody wskutek jakichkolwiek przyczyn nie obnażyły się. 
9 27. Przy opalaniu olejem ziemnym w razie, jeżeli rozpy- 
lacz zgaśnie, należy natychmiast przerwać dopływ oleju. Przy za- 
palaniu zgasłego rozpylacza zabrania się stawać naprzeciw pale- 
niska i wprowadzać ogień rękami.' W tym celu należy stanąć z bo- 
ku i wprowadzać do paleniska zapalone pakuły zapomocą drąga 
żelaznego. 
9 28. Podczas biegu kotła lub wogóle, kiedy kocioł znaj- 
duje się pod parą, nie wolno jest pod żadnym pozorem uderzać 
lub stukać po kotle (wykonywać uszczelnianie szwów, nitów i t. p.). 
9 29. Całkowite wypuszczenie wody z kotłów może być 
dokonane tylko wówczas, kiedy ogień w palenisku będzie zupeł- 
nie wygaszony i obmurze kotła dostatecznie wystygni.e. Gdy w ko- 
tle znajduje się para, wypuszczenie wody może być dokonane 
przy ciśnieniu nie większe m od jednej atmosfery, przyczem nale- 
ży zwracać uwagę, żeby wypływająca z kotła woda nie mogła 
nikomu wyrządzić szkody. Podczas spuszczania wody pod ci- 
śnieniem zabrania się otwierania lub osłabiania pokrywy włazu. 
9 30. Przedmuchiwanie kotła, t. j. wypuszczanie z kotła nie- 
wielkich ilości wody przy pełnem ciśnieniu pary, należy dokony- 
wać podług wskazówki dozorcy kotłów, przyczem przed przed- 
muchaniem Bależy' napompować do kotła wody cokolwiek wyżej 
ponad poziom i następnie powoli otwierać kran spustowy, uwa- 
żać na zmianę poziomu wody i nie dopuszczać opadnięcia jego 
poniżej ustanowionej granicy najniższej. Przy kilku kotłach i jed- 
nej wspólnej rurze spustowej przedmuchiwanie każdego kotła na- 
leży wyk?nywać oddzie
nie.. 
9 31. Po przerwaniu biegu kotła palacz nie pOWInIen od- 
chodzić od niego, dopóki w palenisku znajduje się jeszcze choć 
cokolwiek ognia, zanim nie przekona się, że wszystko poruczone 
jego dozorowi znajduje się w należytym porządku, i dopóki nie
		

/ZU_1_22_0001.djvu

			2 


będą przedsięwzięte przez niego środki, zapobiegające podniesie- 
niu się ciśnienia pary i obniżeniu poziomu wody. 

 32. Dla oświetlania ścianek wewnętrznych kotła nie na- 
leży używać lampek naftowych. Do podściełania, jeżeli jest ono 
potrzebne, powinny być używane wojłok lub gałgany sukienne, 
a bynajmniej nie pakuły, szmaty zatłuszczone i inne łatwopalne 
gałg	
			

/ZU_1_23_0001.djvu

			23 


c. Przepisy ostrożności przy obs'udze koUów parowych 
dla osób, odpowiedzialnych za prawidlowe ich działanie 
(dozorcówkoUów). 

 1 Osoby, odpowiedzialne za prawidłowe działanie kotłów 
parowych (dozorcy kotłów), powinni pilnować, żeby palacze wy- 
znaczeni do znajdujących się pod ich dozorem kotłów, ściśle speł- 
niali wydane dla nich (palaczy) przepisy ostrożności, Przepisy te 
powinny być wywieszone w miejscu. widocznem kotłowni. 

 2. Dozorcy kotłów obowiązani są: 
a) Przynajmniej jeden raz na dobę przekonać się, czy strzał- 
ki manometrów powracają do podziałki zera wówczas, 
gdy manometry połączone są z powietrzem atmosf.erycz- 
nem. Przy takich próbach, należy bardzo ostrożnie i po- 
woli otwierać i zamykać krany.. 
b) Przynajmniej jeden raz na miesiąc sprawdzać zapomocą 
manometru kontrolującego wskazania wszystkich będących 
w biegu manometrów. 
c) Pilnować, żeby przyrządy zasilające stale utrzymywane 
były w zllpełnym porządku i działały codziennie oraz na 
przemian, nie pozwalając, żeby zasilanie odbywało się za- 
pomocą tego tylko przyrządu, który lepiej pracuje. 
d) Nie mniej, jak jeden raz na dobę, rewidować zawór' bez- 
pieczeństwa, ktory powinien być zamknięty na klucz, prze- 
chowywany u dozorcy kotłów. 
e) Pilnować, żeby opróżnianie kotła było dokonywane nie 
wcześniej, niż po wystygnięciu obmurza, i przy ciśnieniu 
nie większem od jednej atmosfery, oraz żeby robota ta 
była zaczęta i skończona przez jednych i tych samych 
robotników. 
f) Po otrzymaniu zawiadomienia o obniżeniu się poziomu 
wody w kotle poniżej poziomu ustanowionego albo o pod- 
niesieniu się ciśnienia pary powyżej prężności ustanowio- 
nej, przedsięwziąć natychmiast odpowiednie środki w ce- 
tu zapobieżenia nieszczęściu, mogącemu zajść skutkiem 
wymienionych przyczyn, t. j. natychmiast usunąć z paleni::- 
ska drzewo, węgiel, olej ziemny i wyłączyć kocioł od 
pieca lub przewodu gazowego, o ile kocioł pracuje za- 
pomocą ciepła straconego. 
g) Przed wydaniem robotnikowi, wyznaczonemu do czyszcze- 
nia lub naprawy kotła, pozwolenia na wejście do kotła, 
przekonać się, czy przedsięwzięte zostały środki, mające 
na celu uchronienie tego robotnika od jakiegokolwiek nie- 
bezpieczeństwa, oraz czy kocioł jest dobrze wystudzony
		

/ZU_1_24_0001.djvu

			24 


i całkowicie wyłączony od innych będących w biegu ko- 
tłów we wszystkich przewodach parowych i zasilających, 
jako i ze strony paleniska. Przytem nie należy ograniczać 
się na zwykłem zamykaniu kranów i zaworów i obwią- 
zaniu ich lub zdjęciu z nich rączek
 lecz trzeba urządzać 
w odpowiednich miejscach pakunl	
			

/ZU_1_25_0001.djvu

			25 


d) Żeby do podściełania, jeżeli jest ono potrzebne, uzywane 
były wojłok lub gałgany sukienne, a bynajmniej nie paku- 
ły, szmaty przetłuszczone i inne łatwopalne gałgany ba- 
wełniane. 

 4) Przy kotłach, opalanych gazami, dozorcy kotłowi obo- 
wiązani są czuwać nad tern, żeby przyrządy do wypuszczania ga- 
zu były zawsze w' porządku i żeby gazy nie przeciskały się przez 
rzeczone przyrządy wówczas, gdy są one zamknięte. 

 5. Wsze1kie przyrządy kontrolujące, zawory bezpieczeń- 
stwa oraz przyrządy, służące do zasilania kotłów wodą, powinny 
zawsze znajdować się pod ścisłym dozorem. 

 6. Kotły parowe powinny być możliwie często oczyszcza- 
ne od gromadzących się w nich osadu i szlamu, przyczem osad 
należy odbijać narzędziami t
pemi (najlepiej młotkami miedziane- 
mi), ażeby nie uszkodzić znitowania i uszczelnienia szwów. Szcze- 
gólnie ostrożnie należy odbijać osad od łebków nitów i ze szwó N. 
Rury zasilająca i przedmuchowa, jak również rurki, prowadzące 
do szkieł wodowskazowych, kranów probierczych, gwizdków sy- 
gnałowych i t. p., powinny być starannie rewidowane i prze- 
czyszczane. Jednocześnie naieży starannie rewidować, czy niema 
jakich uszkodzeń w szwach i ściankach kotła, zwłaszcza w miej- 
scach podlegających silnemu żarowi, jak również czy niema uszko- 
dzeń od rdzy w więcej oddalonych od paleniska częściach kotła. 


DZIAŁ HI. 
A. Przepisy ostrożności dla zarządów zakładów przy 
obsłuilze silnie. 



 1. Wszelkie silnice, silniki oraz silnice robocze, połączo- 
ne z silnikami, powinny być ustawiane w oddzielnych specjalnie 
dla nich urządzonych pomieszczeniach. W tych atoli wypadkach, 
kiedy ustawienie silnicy w oddzielnem pomieszczeniu jest niemożli- 
wem i musi ona znajdować się obok poruszanego przez nią me- 
chanizmu, sil nica powinna być ze wszystkich stron otoczona trwa- 
łem ogrodzeniem drewnianem lub żelaznem, silnie przymocowa- 
nem do podłogi lub ściany i mającem wysokość nie mniejszą, niż 
półtora arszyna. Ogrodzenie to powinno być tak urządzone, żeby 
niemożliwem było przełażenie ani pomiędzy oddzielnemi jego czę- 
ściami, ani pod niem. Pomiędzy ogrodzeniem i silnicą powinno 
być zostawione dostateczne miejsce, żeby maszynista przy obsłu- 
dze silnicy nie był skrępowany.
		

/ZU_1_26_0001.djvu

			26 



 2. Wchodzenie w pomieszczenia, gdzie ustawione są sil- 
l1ice, powinno być dozwalane tylko osobom, wyznaczonym do ob- 
sługi i dozoru nad silnicami. Osoby postronne mogą wchodzić do 
takiego pomieszczenia tylko za specjalnem pozwoleniem zarządu 
zakładu. 

 3. Pomieszczenia, w których ustawione są silnice, powin- 
ny być widne, a podczas pory ciemnej powinny być dobrze 
oświetlone, tak, iżby wszystkie poszczególne części silnicy były 
wyraźnie widoczne. 

 4. Koła rozpędowe, koła zębate, korbowody, korby, trzo- 
ny tłokowe, regulatory ze wszystkie m i częściami poruszających je 
mechanizmów i wszelkie inne części poruszające się, jak również 
te wgłębienia w ziemi i otwory w podłodze i suficie, w których 
poruszają się niektóre z nich, powinny być, o ile pozwają na to 
warunki wytwórczości, trwale ogrodzone, ażeby pracujący obok nich 
.ludzie lub ci, którzy przypadkowo do nich zbliżyli się, nie byli 
narażeni na niebezpieczeństwo. 

 5. Wszelkie części wystające, jako to: kliny, śruby, na-: 
krętki, końce wałów i t. d., dotknięcie się do których może grozić 
niebezpieczeństwem, powinny być starannie nakryte kapturami 
o końcach zaokrąglonych, z wyjątkiem tych, które dla kontroli 
należytego ich stanu powinny ciągle być widoczne dla osób, ma- 
jących nad nimi nadzór. 

 6. W sil nicach z cylindrami pionowemi obok tych ostat- 
nich powinny być urządzone pomosty z poręczami. 

 'l. Wszelkie prZ;yrządy do puszczania w ruch i zatrzymy- 
wania biegu sllnicy powinny mieć dogodny dos
ęp i być łatwe 
do kierowania nimi, jak również zawsze powinny źnajdować się 
w porządku. 

 8. W każdym oddziale maszynowym powinny znajdować 
się urządzenia dla dawania wyraźnie słyszanych i znanych robot- 
nikom sygnałów, zapomocą których mogą i powinni być zawiada- 
miani o puszczeniu w bieg i zatrzymaniu silniey robotnicy tych 
pracowni i pomieszczeń roboczych, w których praca znajduje się 
w zależności od biegu silnicy. W takich pracowniach i pomie- 
szczeniach roboczych powinny prócz tego znajdować się urządze- 
nia, zapomocą których można natychmiast zawiadomić maszynistę 
o potrzebie zatrzymania będącej w biegu silnicy. 
9 9. W tych wypadkach, gdy oddział maszynowy jest od- 
dzielony od kotłowni, albo gdy ustawione w oddaleniu od siebie 
silnice pracują razem, powinny znajdować się urządzenia dla - po- 
rozumiewania się pomiędzy maszynistami i palaczami zapomocą 
sygnałów, a gdzie to jest możliwe i zapomocą tub.
		

/ZU_1_27_0001.djvu

			27 


ś? 10. Smarowanie części ruchomych należy urządzać sa- 
moczynnem, o. ile nie przeszkadza temu sama budowa sil nicy. 

 n. Kierowanie silnicami powinno być powierzane tylko 
takim osobom pełnoletnim prowadzenia trzeźwego,' które dokład- 
nie obznajmione są z tą czynnością i dobrze znają ustanowione 
w tym przedmiocie przepisy. 

 1.2. W płaszczyźnie obrotu kół rozpędowych, szybko ob- 
racających się tarcz i trybów nie należy ustawiać żadnych mecha- 
nizmów i obrabiarek, jak rówńież pozwalać robotnikom umie- 
szczać się dla spoczynku. 
9 13. Pomosty i schody, służące do przechodzenia przez 
będące w ruchu części mechanizmów i ścieki wodne, jak również 
pomosty, z których uskutecznia się smarowanie kół wodnych, po- 
winny być trwale umocowane i zaopatrzone w mocne poręcze 
wysokości nie mniejszej, niż 1 1 12 arszyna, a oprócz tego w deski 
bocz!1e wysokości nie. mniejszej, niż 6 werszków, żeby korzysta- 
jący z tych pomostów ludzie nie mogli skutkiem poślizgnięcia się 
spaść z nich. 

 14. Wpuszczanie wody do głównych rur wodociągowych 
nie powinno być dokonywane bez wiedzy majstra grobelnego. 


Bo Przepisy ostrożności dla maszynistów 
przy obsludze silni
. 
ś? 1. Maszyniści obowiązani są czuwać nad utrzymaniem 
w zupełnym porządku i czystości powierzonych ich dozorowi sil- 
nic i mechanizmów ze wszystkiemi należącemi do nich częściami, 
jak również całego oddziału maszynowego; obowiązani są oni 
również pilnować, żeby wszystkie narzędzia i przyrządy pomocni- 
cze (np. klucze, haki do pasów, młotki, siekacze i t. p.) znajdowa- 
ły się zawsze w porządku w przeznaczonych dla nich miejscach. 
Szafy z ważniejszemi narzędziami powinny być zamknięte, a klu- 
cze od nich winny znajdować się u maszynisty. W szczególności 
maszyniści powinni czuwać nad utrzymaniem w należytym po- 
rządku wszystkich należących do silnic przyrządów sygnałowych 
jak również czuwać nad należytym stanem ogrodzeń i wszelkiego 
rodzaju urządzeń ochronnych przy silnicac,h i mechanizmach, po- 
wierzonych ich pieczy. . 

 2. Osoby postronne bez specjalnego pozwolenia ulrządu 
zakładu nie powinny być dopuszczane do silnic i oddziałów ma- 
szynowych. 

 3. Maszyniści powinni czuwać nad oświetleniem we wła- 
ściwym czasie hali maszynowej.
		

/ZU_1_28_0001.djvu

			28 



 4. Przed puszczeniem w bieg silnicy, maszynista POWI- 
nien przekonać się, czy znajduje się w należytym porządku tak 
silnica, jako i różne znajdujące się przy niej urządzenia pomocni- 
cze, oraz przyrządy sygnałowe, ogrodzenia i wszelkiego rodzaju 
urządzenia ochronne. Dostrzeżone przy tern drobne niedokładno- 
ści, które mogą szkodliwie wpływać na bieg siInicy lub na dzia- 
łanie urządzeń ochronnych i przyrządów sygnałowych, maszyni- 
sta powinien usunąć przed rozpoczęciem roboty; o poważniejszych 
natomiast brakach, ujawnionych przy rewizji, maszynista obowią- 
zany jest, nie puszczając sil nicy w bieg, zawiadomić niezwłocznie 
bezpośredniego swojego zwierzchnika. 

 5. Przed puszczeniem silnicy w bieg maszynista powi- 
nien dopilnować nasmarowania wszystkich ruchomych jej części, 
łożysk, wałów i wogóle wszystkich poruczonych jego dozorowi 
części maszynowych jak również obowiązany jest zbadać stan 
urządzeń do smarowania. 

 6. Przed puszeniem silnicy w bieg lub jej zatrzymaniem 
maszynista winie-n dać o tern znać zapomocą znanego wszystkim 
robotnikom sygnału, wyraźnie słyszanego we wszystkich pracow- 
niach, do których przenosi się działanie silnicy. 
& 1. Maszynista powinien natychmiast zatrzymać si/nicę, jak 
tylko otrzyma polecenie co do tego lub usłyszy sygnał na zatrzy- 
manie, dany z pomieszczeń roboczych. W takich wypadkach ma- 
szynista może ponownie. puścić silnicę w bieg tylko po otrzyma- 
niu odpowiedniego zawiadomienia lub sygnału. 

 8. Przy jednoczesnem działaniu kilku silnie dla każdej 
z nich powinny być ustanowione oddzielne znane robotnikom 
sygnały. 

 9. Jeżeli podczas biegu silnicy maszynista dostrzeże w niej 
jakiekolwiek uszkodzenia, to winien zatrzymać ją i zawiadomić 
o tern najb1iższego swojego zwierzchnika. Maszynista może taką 
silnicę ponownie puścić w bieg tylko po naprawieniu dostrzeżo- 
nych uszkodzeń i nie inaczej, jak na mocy pozwolenia pomienio- 
nego zwierzchnika. 

 10. Maszynista nie ma prawa odchodzić od będącej 
w biegu silnicy bez oddania poruczonych mu obowiązków swo- 
jemu zastępcy. 
Przy robocie bez przerwy na kilka zmian maszynista nie 
powinien opuszczać silnicy dotąd, dopóki inny maszynista, który 
przyszedł na następną zmianę, nie stwierdzi, że silnica jest w zu- 
pełnym porządku, i nie przyjmie jej pod. swój dozór. 

 11. Maszynista obowiązany jest czuwać nad należytem 
połączeniem wszystkich części silnie i rur, jak również nad tem, 
żeby w zimie były one starannie zabezpieczone od obmarzania.
		

/ZU_1_29_0001.djvu

			29 


Ze wszystkich nieruchornych CZęSC1 silnic, którym może grozić 
obmarzanie, woda powinna być w swoim czasie usuwaną zapo- 
mocą ręcznych lub samoczynnych przyrządów. 

 12. Maszynista obowiązany jest puszczać powierzoną mu 
silnicę w bieg obowiązkowo sam, nie powierzając tego swojemu 
pomocnikowi, i wykonywać to z należytą' ostrożnością. 

 13. Przed puszczeniem silniey parowej w bieg należy 
wypuścić wodę ze wszystkich jej części jak również z rur, w któ- 
rych może pozostawać lub zbierać si.ę woda. 
.
 14. Silnicę parową należy puszczać w bieg zapomocą 
powolnego i stopnioweg"o otwierania zaworu wylotowego dla pary, 
oraz przy otwartych kranach do przedmuchiwania cylindrów. 
. 
 15. Jeżeli dla puszczania silnicy w bieg koniecznem jest 
obrócenie przedtem koła rozpędowego, to maszynista jest obowią- 
zany: l) przekonać się, że kran wlotowy jest zamknięty, i 2) czu- 
wać nad tern, żeby robotnicy nie starali się poruszyć koła rozpę- 
dowego, działając na nie ciężarem swojego ciała, i nie chwytali 
rękami za ramiona lub za obwód koła rozpędowego. Pierwszy 
ruch kołu rozpędowemu powinien być nadany zapomocą drągów 
lub dźwigni, o ile niema w tym celu innych jakichkolwiek spe- 
cjalnych urządzeń, poczem maszynista może otworzyć kran wlc- 
towy i puścić silnicę w bieg dopiero wówczas, gdy robotnicy 
odejdą od koła rozpędowego. Przed przystąpieniem do obracania 
koła rozpędowego należy przy silnicach parowych otworzyć kra- 
ny, przeznaczone do przedmuchiwania cylindrów. 

 16. Oględziny, czyszczenie, smarowanie i naprawa silnie 
w biegu dozwala się w tym tylko wypadku, jeżeli są specjalne 
do tego urządzenia, pozwalające na wykonywanie pomienionych 
robót z zapewnieniem robotnikom zupełnego bezpiecze6stwa. 

 11. Czyszczenie dołów pod kołami rozpędowemi, bębna- 
mi lub dużemi trybami można wykonywać tylko podczas przerw, 
przyczem maszynista powinien przedsięwziąć wszelkie środki, że- 
by silnica nie mogła niespodzianie pójść w ruch. Przed puszcze-. 
niem silnicy w bieg maszynista koniecznie osobiście powinien 
przekonać się, czy nie pozostał kto w dołach. 

 18. Przy wszelkich niedokładnościach w kole rozpędo- 
wem, dostrzeżonych podczas biegu silnicy, jako to: w razie rap- 
townego zwolnienia lub zatrzymania się koła rozpędowego, w ra- 
zie stukania lub rozluźnienia poszczególnych części koła rozpędo- 
wego, w razie osłabienia umocowań i t. p. maszynista obowiąza- 
ny jest wstrzymać bieg silnicy, natychmiast zawiadomić o tern 
najbliższego swojego zwierzchnika i bez jego wskazówek nie 
puszczać w bieg silniey ani nie przystępować do jakichkolwiek 
napraw.
		

/ZU_1_30_0001.djvu

			30 



. 19. Po skończeniu robót, dotyczących naprawy rur wod- 
nych, gazowych i powietrznych, kapturów turbin i temu podob- 
nych urządzeń, maszynista przed rozpoczęciem się działania . rze- 
czonych urządzeń powinien stwierdzić, czy nie pozostato w nich. 
ludzi lub jakichkolwiek przedmiotów postronnych. 

 20. Maszynista obowiązany jest czuwać, żeby w zagłę- 
bieniach pod kołami rozpędowemi i zębatemi o wielkiej średnicy 
nie zbierała się woda, a w zimie lód. 

 21. Maszynista w żadnym razie nie powinien dawać sil- 
nicy większej liczby obrotów ponad ustanowioną. Jeżeli silnica po- 
siada regulator kulkowy lub innego systemu, zabrania się wiesza- 
nia ciężarów i wogóle przedsiębrania jakichkolwiek środków, ma.- 
jących na celu powiększenie liczby obrotów. 
S 22. MaBzynista powinien być zawsze w pogotowiu do 
natychmiastowego w razie potrzeby zatrzymania silniey, a jeżeli 
silnica posiada urządzenia hamulcowe, to do zahamowania jej. 
S 23. Przy .wykonywaniu podczas przerw w biegu silniey 
wiatrowej takich robót, które wymagają wprowadzania ręki do za- 
worów ssących lub nawet wchodzenia samego maszynisty albo 
kogokolwiek innego do wnętrza cylindra, maszynista powinien 
przedsięwziąć wszelkie środki, fe by silnica nie mogła niespodzia- 
nie pójść w ruch. 
S 24. Maszyniści obowiązani są czuwać, żeby robotnicy nie 
układali się dla spoczynku i w miarę możności nie byli zatrud- 
niani żadnemi chociażby przypadkowemi robotami w płaszczyźnie 
obrotu kół rozpędowych, szybko obracających się tarcz i trybów. 


D Z I A Ł IV. 
A. Przepisy o
.trol
ości dla zarządów zak.:adów przy.ob.. 
słudze mechanizmów riapę[h:n.lII'ych, przekładni, pasów i t. d. 

 1. Mechanizmy napędowe powinny być w miarę możno- 
SCI urządzone w ten sposób, żeby w każdem poszczególnem po- 
mieszczeniu działanie siły roboczej mogło być wstrzymywane zu- 
pełnie samodzielnie. 

 2. Części ruchome mechanizmów napędowych powinny. 
być urządzane w ten sposób, żeby w nich było możliwie naj- 
mniej części wystających, zwłaszcza klinów i śrób; wszelkie czę- 
ści wystające, jako to: łby klinów osadczych, śruby, zatyczki, na- 
krętki i kliny powinny być w miarę możności przykryte kaptura- 
mi o końcach zaokrąglonych z wyjątkiem tych, które dla kontroli 


, 
, 
- .
		

/ZU_1_31_0001.djvu

			31 


należytego ich stanu powinny być ciągle widoczne dla osób, ma- 
jących nad nimi dozór. 
S 3. Wszystkie wały napędowe,. koła rozpędowe i zębate, 
tarcze pasowe, pasy i bloki, których punkt najniźszy odległy jest 
od podłogi mniej, niż o jeden sążeń, powinny być zabezpieczone 
w trwałe kraty, kaptury lub inne odpowiednie ogrodzenia, o ile 
nie przeszkadza to wykonywaniu robót. Wały napędowe w tych" 
miejscach, w których robotnik podczas smarowania, nakładaniil 
pasów i innych robót może dotykać się do obracających się wa- 
łów, powinny być nakryte specjalnemi pokryciami. 
S 4. Wystające.z pod podłogi przekładnie i inne części ma- 
szyn powinny być szczelnie i trwale pokryte. 
S 5. Wały pionowe i pochyłe jak również pasy i liny na"'- 
pędowe, przechodzące z jednego piętra do drugiego, powinny być 
przykryte przymocowanemi do pcdłogi trwałemi ogrodzeniami wy- 
sokości nie mniejszej od jednego sążnia. 
S 6. Główne pasy lub liny napędowe, przeprowadzone przez 
miejsca, służące do przechodzenia lub pracy robotników, powinny 
być ogrodzone w dolnej części trwałemi kratami ochronnemi, prę- 
tami żelaznemi lub całkowitemi kapturami tak, żeby w razie zer- 
wania się pasów i lin znajdujący się pod nimi ludzie nie mogli 
doznać uszkodzenia. 
S 7. Nakładanie pasów na tarcze napędowe powinno być 
powierzane tylko obznajmionym z tą pracą robotnikom. 
S 8. Dla nakładania na tarcze i zdejmowania z nich pa- 
sów podczas biegu należy posiadać: a) specjalne haczyki, osa- 
dzone na rękojeściach dostatecznej długości, jeżeli szerokość pa- 
sów nie przenosi czterech cali, i b) odpowiednie przyrządy. me- 
chaniczne - "nasuwacze", jeżeli pasy mają szerokość większą, 
niż cztery cale. Haczyki do pasów powinny znajdować się w do- 
statecznej liczbie w każdym oddziale i wisieć stale w miejscu 
widocznem. 
S 9. Pasy nieczynne powinny być albo zupełnie zdejmowa-. 
ne z tarcz, albo wieszane na specjalnych haczykach w ten spo- 
sób, żeby nie dotykały się ani do wałów, ani do innych będą"': 
cych w ruchu części mechanizmów napędowych. 
S 10. Zabrania się podczas biegu przekładni zszywania 
i naprawiania pasów, nałożonych na tarcze lub wały i przerzuco- 
nych przez wały, jeżeli pasy te nie są zawieszone na specjalnych 
haczykach. 

 11. Wszelkie łożyska i inne podlegające smarowaniu czę- 
ści mechanizmów napędowych powinny być zaopatrzone w oli- 
wiarki samoczynne, czyszczenia i napełniania których należy do-
		

/ZU_1_32_0001.djvu

			32 


konywać podczas przerwy w biegu silnika. Jeżeli przekładnie umie- 
SZCzone są na wysokości powyżej 2 sążni nad podłogą, to dla 
ich czyszczenia i smarowania powinny być w miarę możności 
urządzone wzdłuż przekładni specjalne pomosty z poręczami. 

 12. Oliwiarki samoczynne powinny być oczyszczane i na- 
pełniane podczas przerwy w biegu siJnika. Tam natomiast, gdzie 
warunki wytwórczości nie pozWalają na zastosowanie oliwiarek 
samoczynnych, smarowanie mechanizmów napędowych powinno' 
być wogóle wykonywane tylko podczas przerwy w biegu silnika. 
W wypadkach wyjątkowych, kiedy zachodzi potrzeba nasmarowa- 
nia przekładni w biegu, takowe należy dokonywać albo z podło- 
gi zapomocą specjalnego urządzenia do smarowania, albo z po- 
mostów, urządzonych wzdłuż przekładni, albo ze specjalnych wóz- 
ków, poruszających się po szynach wzdłuż przekładni, albo z do- 
brze ustawionych drabin, dolne końce których powinny być za- 
opatrzone w ostrza żelazne, gdy podłoga w pomieszczeniu dla 
przekładni jest z drzewa lub z ziemi, i w poduszki gutaperkowe, 
albo wojłokowe, gdy podłoga' jest kamienna, cementowa lub asfal- 
towa. Przystawiane do wałów drabiny powinny być dostatecznej 
długości i posiadać u góry haki dla objęcia wału; zabrania się 
zcalania oddzielnych drabin w celu dostępu do wałów, umieszczo- 
nych wysoko. 
S 13. Czyszczenie, obcieranie i wszelkie naprawy wałów, 
muf, tarcz, krążków i kół mechanizmów napędowych nie powin- 
ny być wykony wane podczas biegu, lecz w tym celu powinien 
być wyznaczony czas po skończeniu robót, Czyszczenie, obciera-- 
nie i naprawa rzeczonych mechanizmów rano przed rozPoczęciem 
robót, w czasie obiadowym lub podczas przypadkowego czaso- 
wego wyłączenia przekładni od silnicy mogą być dozwalane nie 
inaczej, jak z wiedzy maszynisty, któremu powierzoną jest obsłu- 
ga silnika, nadającego ruch danym przekładniom. Czyszczenie wa- 
łów w biegu zapomocą specjalnych urządzeń bezpiecznych może 
być dopuszczane za pozwoleniem osoby odpowied.zialnej. Jeżeli 
ktokolwiek zatrudniony jest naprawą przekładni podczas zatrzy- 
mania biegu silnicy lub przed rozpoczęciem robót pc przerwie, 
to o tern powinien być zawiadomiony zawiadowca warsztatów 
oraz maszynista. Maszynista powinien w takiem razie puszczać 
siJnicę w bieg tylko z rozkazu zawiadowcy warsztatów. 


B. Przepisy ostroi:ności dla robotników przy obsludze 
mechanizmów napędowych, przeklaoi1i, pasów i t. d. 

 1. Wszelkie roboty około przekładni i mechanizmów na- 
pędowych, jako to: czyszczenie wałów, smarowanie czopów 
 kli- 
nów, czyszczenie i smarowanie różnego rodzaju kół, tarcz i krąż-
		

/ZU_1_33_0001.djvu

			33 


ków, łączenie i wyłączanie poszczególnych CZęSC1, zszywanie pa- 
sów, smarowanie ich, zdejmowanie ich z tarcz i nakładanie na 
nie mogą być wykonywane tylko przez specjalnie do 't
go wy- 
znaczonych robotników. 

 2.' Robotnicy, wyznaczeni do obsługi p
zekładni i mec,ha- 
nizmów napędowych, obowiązani są czuwać, żeby kaptury i ogro- 
dzenia, nakrywające koła zębate, kliny osadcze, śruby, nakrętki 
i inne wystająceczęśd ruchome, znajdowały się. na swoich miej- 
scach i były w zupełnym porządku. Obowiązani są' oni równiez 
czuwać nad trwałością przejść, urządzonych przez wały napędowe 
oraz poręczy, ustawionych w miejscach niezbędnych, a o wszyst- 
kich dostrzeżonych przez siebie niedokładnościach 'powinni zawia
 
damiać najbliższego swojego zwierzchnika. 

 3. Nakładanie podczas biegu na tarcze i zde]mowanit
 
z nich pasów szerokości nie większej, niż cztery cale, powinno 
być wykonywam;
 z podłogi zapomocą specjalnych hatzyków, ob- 
sadzonych na długich rękojeściach; pasy szerokości. większej, niż 
cztery cale, powinny być zdejmowane i nakładane zapomocą spe- 
cjalnych przyrządów metalowych - "nasuwaczy"., Nak{adanie 
i zdejmowanie pasów w biegu rękami jest wzbroniomi. W razie 
wielkiej szybkości dla nałożenia pasa należy zwolnić bieg. 

 4. Pasy nieczynne należy albo zupełnie zdejmować 
z przekładni, albo zawieszać na specjalnych haczykach w ten spo- 
sób, żeby nie mogły dotykać się ani do wału, ani do innych bę- 
dących w ruchu części mechanizmów napędowych. 

 5. Podczas biegu przekładni zabrania się dókonywania 
zszywania i naprawy pasów, nałożonych na tarcze lub wały jak 
również przerzuconych przez wały, o He pasy te nie będą zawie- 
szone na specjalnych haczykach w ten sposób, żeby nie dotykały 
się ani do wiJJu, ani do innych będących w ruchu części mecha- 
nizmów napędowych. 
. S 6. Oliwiarki samoczynne powinny być przygotowywane 
i napełniane podcżas przerwy w biegu silnika, a tam, gdzie nie- 
ma oliwiarek samoczynnych, smarowanie mechanizmów napędo- 
wych, o ile niema specjalnych urządz2ń bezpiecznych, należy wy- 
konywać tylko podczas przerwy w biegu mechanizmów. 
S 7. W razach wyjątkowych, kiedy zachodzi potrzeba na- 
smarowania przekładni w biegu, praca ta powinn'l być wykony- 
wana albo z podłogi zapomocą specjalnego przyrządu do smaro- 
wania, albo z urządzonych wzdłuż przekładni galeryjek, albo ze 
specjalnych wózków, przesuwanych po szynach wzdłuż przekład- 
ni, albo wreszcie z mocno ustawionych drabin, zaopatrzonych 
u góry w haki, a u dołu w ostrza żelazne, gdy podłoga w po- 
mieszczeniu dla przekładni jest z drzewa lub ziemi, albo w po
		

/ZU_1_34_0001.djvu

			34 


duszki gutaperkowe: luh wojłokowe, gdy podłoga jest kamienna, 
cementowa lub asfaltowa. Przy uzywaniu drabin należy zwracać 
uwagę, żeby były one dostatecznej długości; dtabiny należy przy- 
stawiać do wałów zapomocą znajdujących się li góry haków. Za- 
brania się wchodzenia na obrabiarkę lub maszynę w celu nakła- 
dania pasów jak również podczas smarowania przekładni i ma- 
szyn, oraz wzmacniania części osłabionych; wogóle obsługa prze- 
kładni umieszczonych więcej, niż o 4 arszyny powyżej podłogi, 
powinna być dokonywaną w miarę możności z pomostów 
ogródzonych. 
S 8. Zabrania się dokonywania czyszczenia, obcierania 
i' wszelkich napraw wałów, muf, tarcz, krążków i kół mechaniz- 
mów napędowych podczas biegu tych ostatnich; roboty te naleźy 
wykonywaĆ tylko w czasie, wyznaczonym w tym celu przez za- 
rząd zakładu. . 
9 9. Łączenie i wyłączanie złącznych części mechanizmów 
napędowych podczas ich biegu należy wykonywać ostrożnie i nie 
spiesząc się. 

 10. Smarowanie kół zębatych należy wykonywać tylko 
z tej strony, gdzie tryby rozchodzą się, przyciem należy używać 
posiadanych w tym celu szczotek, a nie dokonywać smarowania 
wprost rękami. Przy posypywaniu powierzchni tarczy siarką lub 
kalafonją należy robić to z tej strony, gdzie pas schodzi z tarczy. 


D Z l AŁ V. 
A. Przepisy ostrożności dl." zarządÓw la
ładów 
prlY o
siu1ze silnie roboczych i obrabiarek. 
9 t. Wszelkie siJnice robocz.e, obrabiarki, piły i toczydła, 
do których przenoszenie siły od silników dokonywa się zapomo- 
cą wałów, powinny być zaopatrzone w należycie działający me- 
chanizm wyłączający, zapomocą którego robotnik w razie potrze- 
by mógłby' łatwo i dogO{
nie ze swojego miejĘca wstrzymać bieg 
mechanizmu, przy którym pracuje. 
9 2. Wszystkie poruszające się części silnie roboczych i obra- 
biarek, które podczas biegu mogą wyrządzić robotnikom uszko- 
dzenie, powinny być, o ile to nie przeszkadza wykonywaniu ro- 
bót, starannie przykryte lub ogrodzone stosownie do wskazówek, 
wyłuszczonych w działach HI i IV przepisów niniejszych. Koła 
zębate powinny być przykryte kapturami przynajmniej od strony 
zabierania trybów.
		

/ZU_1_35_0001.djvu

			35 


9 3. Snnice robocze i obrabiarki z szybko poruszającemi 
się narzęQziami rznącemi powinny być, o ile nie przeszkadza to 
wykonywaniu robót, tak urządzane, żeby robotnicy nie mogli do- 
znawaĆ uszkodzeń zarówno od rzeczonych narzędzi, jak też od 
odrzucanych przez nie wiórów i odłamków. Obrabiarki, piły i t. d. 
powinny być rozmieszczane możliwie lużno i w ten sposób, żeby 
nie krępowały swobodnego ruchu robotników. . W miejscach nie- 
bezpiecznych powinny być urządzone ogrodzenia. 

 4. Zarząd zakładu obowiązany jest czuwać nad tern,' że- 
by naprawa i czyszczenie silnic roboczych i obrabiarek wykony- 
wane były tylko podczas zatrzymania ich i żeby śilnice i obra- 
biarki powyższe nie mogły po zatrzymaniu pójść same przez się 
w bieg. 

 5. Zarząd zakładu powinien czuwać nad tern, żeby przy 
toczeniu i heblowaniu przedmiotów,które na szerokość lub 'dłu- 
goś
 wychodzą poza granicę obrabiarek, cała przestrzeń, zajmo- 
wana przez te przedmioty podczas ich ruchu, był
 ogrodzoną za- 
pomocą przenośnych tarcz ochronnych, krat lub barjer. 
@ 6. Dla ogrodzenia przedmiotów, obrabianych siekaczami, 
powinny być urządzane siatki w celu zatrzymywania odpadają- 
cych. odłamków. 
@ 7. We wszystkich razach, kiedy robotnicy mogą być po- 
szkodowani skutkiem odpadających odłamków, wiórków tub opi- 
łek, zarząd zakładu obowiązany jest zaopatrywaćrobotllików w do- 
godne do noszenia okulary lub siatki ochronne; oprócz tego ro- 
botnikom, pracującym przy toczydłach suchych, powinny być wy- 
dawane respiratory. 

 8. Wiertarki powinny być w miarę możności tak' urzą- 
dzone, żeby świdry wkładąne były bez używania do tego śrub 
i tym podobnych części wystających. 

 _,. Przy obrabiarkach do heblowania, wycinania klinów, 
frezowania i in.; posiadających szybko obracające się noże, po- 
winny być stosowane ogrodzenia, zasłaniające od strony nierobo- 
czej miejsce,gdzie poruszają się noże. 

 10. Piły tarczowe p0winny być zaopatrzone w kaptury 
ochronne, służące -do przykrywania roboczej części piły. Widełki 
przesuwające pas warsztatu z piłą tarczową powinny mieć w pun- 
ktach krańcowych trwałe oparcia. Szczególną uwagę należy zwró- 
cić na urządzenia. mające na celu zabezpieczenie przed uszkodze- 
niem palców przy podstawianiu drobnych przedmiotów. Wymie- 
nione tu wymagania powinny byćprzesłrzegane również przy he- 
blarkach z obracającym się nożem. -
		

/ZU_1_36_0001.djvu

			M. 


9 11. Cała niepracująca część pił tarczowych tub taśmowych 
powinna być pokryta kapturem; przy piłach taśmowych kaptur 
ten powiniei1 otaczać; również koło. górne i dolne. 
.. 9 12. Silnik, poruszający toczydła, powinien być zaopat(Zony 
w regulator, ażeby liczba obrotów; wykonywanych przez toczydła, 
l1ie przewyższała pewnej granicy, przyczem największa dopuszczalna 
liczba obrotów po
inna być vbliczona w' ten spoSób, żeby szyb- 
kość na obwodzie nie przenosiła' na l sekundę 40 stóp dla ka- 
mieni szlifierskich, 120 stóp dla tarcz szmerglowych, karborundo- 
wych i alundowych przy ostatecznej obróbce przedmiotów i 80 stóp 
dla takich samych tarc
 przy pierwszem obtaczaniu przedmiotów 
zgruba przygotowanych. . . 
. Kaida tarcza zarówno szmerglowa, jakoteż karborundowa lub 
alundowa powinna'. być przez fabrykę, wyrabiającą .takie tarcze, 
zaopatrzona wznak fabryczny z zaznaczeniem największej do:z.wo- 
lonej szybkości' obrot{)wej. przed użyciem każdej takiej tarczy 
w zakładzie, w którym ma ona być ustawiona, powinna być do- 
konana jej próba w dniu, wolnym od 'pracy, w pomieszczeniu 
. zamkniętym w ciągu 4 godzin, przyczem w pomienionem pomiesz- 
czeniu podczas próby nie .powinni znajdować się ludzie. Próba 
powinna być dokonywana w kapturze och,ronnym, przykrytym rów- 
nież od strony roboczej. Tarcza może być użytą do pracy tylko 
wówczas, jeżeli podczas próby pomienionej wytrzymała szybkość 
obrotu, przenosząca o 20 /u największą szybkość, zaznaczoną na. 
znaku fabrytznym.*) 
S 13. Wszystkie toczydła, tarcze szlifierskie, szmerglowe, 
karborundowe i aluritlowe powinny być umieszczane w mocnych 
kapturach żelaznych, urządzonych w ten sposób, żeby pozostawała 
odsłoniętą tylko pracująca część toczydeł. Kaptary dla: tarcz 
szmergl{)wych, karborundowych i alundowych powinny być. dosta- 
tecznie mocne, żeby. w razie rozpadnięcia się tarczy kaptur mógł 
utrzymać odłamki wewnątrz.*) . 
S 14 Podpora u obrabiarek szmerglowych, karborundowych 
i alundowych powinna być ustawioną jaknajbHżej kamienia i. umo- 
cowaną trwale i nieruchomo. Nie wo1l1O używaĆ kamieni z naj- 
mniejszemi nawet pęknięciami. . 
S 1.5. Toczydła powinny być umocowywane zapomocą bu- 
kowych krążków naciskowych, których średnica powinna być dla 
toc.zydeł mokrych nie mniejszą od 1/ 4 , a dla suchych toczydeł 
szmerglowych, karborundowych i alundowych nie mniejszą od" 1/3 
średnicy kamienia nowego.*) 
S 16. _JY'\.l.Q'!y_J;!ę łP.po\\' 
L.
prowadzane w ruch zapomocą 
pędni. powinny być zaopatrzone w urządzenie dla utrzymania baby 
młota na w zniesieniu. 
$) ZatWa pnez. Minisba Hamdlu i Przemysłu. 29 si
rpnia r. 1912 (Zb
, .praw i l"OZp. Rządu, 
r. 1912, dział I, Nr. 201, art. 1757 J. ....
		

/ZU_1_37_0001.djvu

			31 



 17. W tłuczkach do .kruszenia rudy, kwarcu, cegieł i t. p. 
powinny być urządzone tarcze dla zabezpieczenia robotników od 
uszkodzenia skutkiem rozpryskujących się kawałków kruszonego 
materjału. W tym też celu kafary i młoty, któremi kruszą różne 
stare wyroby metalowe, odlewy nieudane i t. p. powinny być ogro- 
dzone trwałem otaczającem je ze wszystkich stron zagrodzeniem. 


B. Przepisy' ostrożnoś
i dla robotników przy obsludze 
maszyn roboczych i obrabiarek. 
9 1. Powierwne robotnikówi obrabiarka i narzęd.zia po- 
winny być przygotowane do pracy przed daniem sygnału o pusz- 
czeniu w bieg silnika, wprowadzającego w ruch obrabiarkę. 
S 2. Wszystkie poruszające się części. obrabiarki powinny 
być nasmarowane przed rozpoczęciem pracy. 
S 3. Części Tobocze obrabiarekjakó to
 piły, świdry, noże, 
frezy i inne' powinny być ustawione ściśle na swojem miejscu; 
w razie nieprawidłowego ich położenia obrabiarka powinna być 
niezwłocznie zatrzymana. 
9 4. Po ukończęniu pracy każdy robotnik obowiązany jest 
niezwłocznie przerzucić swój pas napędowy z tarczy roboczej na 
.

 . 
9 5. Przy zmianie robotnik obowiązany jest przed odejściem 
z roboty uprzątnąć ze swej obrabiarki nagromadzone. obcinki, wióry, 
opiłki i starannie oczyścić obrabiarkę z brudu. 
9 6. Pasy biegowe powinni nakładać na tarc
e napędowe 
tylko ci robotnicy, którym to, jest powierzone. 
& 7. Zabrania się bez uprzedniego zatrzymania obrabiarki: 
l) zmieniać piły, noże, świdry, frezy t t. d.; 2) przestawiać obra- 
biany przedmiot; 3) czyścić obrabiarkę lub wykonywać w niej 
jakiekolwiek naprawy; 4) przestawiać koła trybowe. 
S 8. Zabrania się odchodzenia od obrabiarki bez uprzed- 
niego jej zatrzymania. 
S 9. Zabrania się smarowania w biegu należących do składu 
obrabiarki kół zębatych; jeżeli jednak bywa to szczególnie ko- 
nieczne, to należy smarować' je możliwie z tej strony, z której 
tryby rozchodzą się, samo zaś smarowanie wykonywać zapomocą 
przeznaczonych do tego szczotek, a nie wprost rękami, i przyter. n 
podczas najwolniejszego biegu. 
S 10. Jeżeli podczas pracy na tokarkach, heblarkach i tym 
podobnych obrabiarkach odpadają wióry, opiłki lub odłamki, to 
robotnicy niezależnie od stosowania okularów powinni ogradżać 
. warsztat roboczy siatką lub innego rodzaju tarczami ocpronnemi,
		

/ZU_1_38_0001.djvu

			38 


9 11. We wszystkich wypadkach, w których robotnicy mogą 
doznać uszkodzenia skutkiem odpadających odłamków, wiórów lub 
opiłek, uslinie zaleca się im nakładanie wydawanych im przez zarząd 
zakładu okularów lub siatek ochronnych. Robotnicy, pracujący 
przy toczydłach suchych, powinni oprócz tego nakładać respiratory. 

 12. Jeżeli zachodzi konieczność podniesienia na obrabiarkę 
lub zdjęcia z niej przed mostu dężkiego, przenoszącego siłę jed- 
nego człowieka, to zatrudniony przy danej obrabiarce robotnik po- 
winien za pośrednictwem .najbliższego swego zwierzchnika prosić 
o pomoc innych robotników; przytem przez cały czas ustawiania 
przedmiotu na obrabiarkę przez robotników po.stronnych powinien 
on czuwać, ieby ustawienie wykonywane było prawidłowo i 
z przedsiewzięciem należytych środków ostrożnosci. . 

 tJ. Przy obtaczaniu i heblowaniu przedmiotów, które na 
szerokość lub długość występują po za granice obrabiarki, cała 
zajmowana przez te przedmioty przestrzeń podczas ich ruchu po- 
winna być z wiedzą zarządu zakładu ogrodzona przenośnemi tar- 
czami, kratami lub barjerami. 

 14. Przy pracy u ogniska i młota parowego robotnky 
obowiązani są, o He nie przeszkadza temu samo wykonywanie 
pracy, stawiać należyte ogrodzenia, ażeby ani sobie ani osobom 
postroąnym nie wyrządzić szkody odłamkami gorącego metalu. 
S 15. Przy robocie ręcznej zabrania się używania noży, pil- 
ników i tym. podobnych narzędzi, nieposiadających trzonków. 
S 16. Robotnicy, pracujący przy piłach tarczowych i taśmo- 
wych oraz obrabiarkach do heblowania drzewa, powinni wykóny- 
wać swoją pracę' ze szczególną uwagą i nie dopuszczać do pił 
robotników postronnych. Zabrania się uprzątania opiłek z pod 
piły podczas jej biegu; robota ta powinna być wykonywana wów- 
cżas tylko, kiedy piła jest nieczynną. 

 11. Zabrania się gromadzenia w stolarniach w pobliżu 
warsztatów wiórów, drzazg i innych materjałów drzewnych. . Na
 
leży jaknajczęściej uprzątać odpadki i 
zachowywać szczególną 
ostrożność z ogniem. 
9 18. Oczyszczanie w stolarniach warsztatów z trocin i 
wiórów dozwala się tylko podczas przerw w biegu. 
9 19. Zabrania się wykonywania na młotach stempowych 
jakichkolwiek robót bezpośrednio rękami dotąd, dopóki baba młota 
nie będzie trwale ustawiona na wzniesieniu. 
.. 
9 26. Robotnicy obowiązani są czuwać, żeby wszystkie 
przejścia pomiędzy roboczerni maszynami i obrabiarkami były 
czyste i swobodne, 
żeby na podłodze nię leżały różne rzeczy i
		

/ZU_1_39_0001.djvu

			39 


żeby dostarczone do obrobienia na obrabiarkach jak również zdjęte 
z obrabiarek przedmioty były ułożone lub ustawione w miejscach 
dogodnych i w równowadze zupełnej. 
 
S 21. Zabrania się puszczania w bieg cudzej obrabiarki i 
wykonywania na niej roboty bez specjalnego na to pozwolenia. 


.,. 


DZIAŁ VI. 
A. Prl
pisy ostrożności d
a zarlądó\J zaklc.dów przy 
otn
l!ub:e wszelkiego rOd;..aju wiruj i pOd;Jośników. 
9 1. Windy powinny być urządzane w ten sposób, teby 
klatki chodziły w pomieszczeniach, ze wszystkich stron zabezpie- 
czonych, i żeby' otwory słuzące do ładowania i wyładowywania 
były zaopatrzone w samoczynne zamknięcia. Jezeliurządzone przed 
wydaniem przepisów niniejszych windy nie mogą być zaopatrzone 
w takie zamknięcia, to wskazane powyżej otwory powipny być 
ogradzone kratami (barjerami), mającemi nie mniej dwuch arszy- 
nów wysokości. 
9 2 Drzwi, prowadzące do wind, powinny być kratowe lub 
zaopatrzone w szyby tak, iżby było widoczne, dokąd one prowadzą, 
i żeby nie można byto przyjąć je za drzwi zwykk Zarząd zak4adu 
obowiązany jest czuwać, żeby drzwi te i wogóle wszelkie wejścia 
do wind były podczas przerw w ruchu tych ostatdch zamykane 
na klucz. 

3 Przeciwwagi wind. powinny chodzić w specjalnych po.. 
mieszczeniach, ze wszystkich stron zamkniętych. 
9 4. Dla ustawiania klatek w miejscach wyiadowywania i 
ładowania powinny znajdować się w windach mOCIie podstawy, 
otwierające się z dołu do góry. 
S 5. Windy l1nowe powinny być zaopatrzof,e w dobrze dzia- 
łające spadochrony i automatyczne mechanizmy odłączające dla 
najwyższe

o, a w razie konieczności również dla najnij.Ezego po.. 
łożenia klatek w celu usnnięcia możliwości uderzenia klatki u 
góry i u dołu. 
ś? $. Każda zamknięta winda powinna posiadać: a) przyrząd, 
wskazujący p010ienieklatki w każdej chwili jej ruchu i b) nale- 
żyte urządzenie do dav{ania sygnałów pomiędzy różnemi częściami 
budynku windy. 

 '1 Na. drzwiach, prowadzących do podnośników, powinny 
znajdować się wyraźne napisy ze wskazaniem w pudach najwięk- 
szego dopuszczalnego do podnoszenia ladunku. Oprócz tego, je- 
żeli dane tm:ądzenie stuży do podnoszenia ludzi, to napis winien
		

/ZU_1_40_0001.djvu

			40 


"Wskazywac; Ue mianowicie ludżi może być jednocześnie dopusz- 
czonych do podnQszenia lub opuszczania; jeżeli zaś winda przez- 
naczoną jest wyłądfiie dQ ruchu ciężarów, to napis powiniem 
wskazywać, ze korzystanie z niej do podnoszenia lub opuszczania 
ludzi jest wzbronione. 
9 8. Do obsługiwania wind powinni być wyznaczani tylko 
robotnicy dorośli w zupełności obznajmieni z ich urządzeniem i 
działaniem. W razie podnoszenia i przesuwania przedmiotów cięż- 
kich powinne być wyznaczane specjalne osoby odpowiedzialne, 
które obDwiązane są kierować robotami, czuwać nad trwałością 
lin, łańcuchów, bloków, rolek, podpór, pomostów i t. p. i nie poz- 
walać podnosić na dźwigach przedmiotów wagi większej ponad 
wskazaną na podnośniku. 
9 9. Klatki, służące do podnoszenia ludzi, powińny być za- 
opatrzone w trwałe daszki ()chronne oraz drzwiczki szczelne lub 
gęsto ,okratowane, żeby człowiek, który wypadkowo upadł na 
podłogę klatki, nie mógł wysunąć poza drzwi ręki lub nogi. 
9 10. Przynajmniej raz na sześć miesięcy windy i wszel- 
kiego rodzaju podnośniki powinny być poddawane oględzitJ.Om i 
próbie pod względem ich sUy nośnej, jak również prawidłowego 
działania i należytej trwałości w$zystkich ich części poszczegól- 
nych oraz urządzeń ochronnych. ŁańcucJTY lub liny, w których 
dostrzeżone będą oznaki starcia, powinny być zastąpione nowemi. 
SZ€;
ęgóJlliL.uwaga powinna być zwracana na haki, klamry, pętlice 
-:rwogóle wszelkie części, zapomocą których dokonywane jeśt przy- 
mocowanie ładunku do łańcucha, liny lub pasa, służących do pod- ' 
noszenia, jak również na koła wechwytowe i zapadki; wytrzymałość 
wszystkich tych cześci powinna być sprawdzana częściej. Dla 
_Jha
q
g()"podnO$l)jkanalęży .zaprowądzić_dziet11Iik, w
tórym była 
ąynotowaąadatą próby jakQtet naprawy, wykonane" w mecha- 

 nizmfe; . za podpisem osoby,' odpowiedzialnej za prawidłowość 
mechanizmu. 
9 U. Wszystkie dźwigi i kołowroty powinny być zaopatrzone 
w niezawodzące hamulce, jakoteż prawidłowo działające urządze- 
nia wechwytowe lub odpowiednie mechanizmy samoczynne. 
9 12. Koła zębate powinny być przykryte kapturami od 
strony schodzenia się trybów; przykryte powinny być również 
tarcze i koła rozpędowe. 

 13. Tar2ze luźne i przesuwacze u dźwigów powinny być 
tak urządzone, żeby dźwigi nie mogły same przez się pójść w bieg 
po ich zatrzymaniu. . 
9 14. Na wszystkich dźwigach powinny znajdować się 
w miejscach widocznych tablice- z wyraźnie wypisanem oznaczę-
		

/ZU_1_41_0001.djvu

			41 


niem w pudach największego dopuszczalnego do podnoszenia ła- 
dunku, cięższy od którego pod żadnym pozorem nie powinien być 
podnoszony. 
- 9 15. Dźwigi mostowe powinny być zaopatrzone w poręcze. 
B.' Przepisy ostrożności dla robotników przy obsludze 
_ wszelkiego rodzaju w.huł j' podnośników. 
9 1. Wyznaczeni do obsługi podnośników robotnicy powinni 
czuwać, żeby prowadzące do wind drzwi i kraty były zawsze 
zamknięte dotąd, dopóki winda nie znajdzie się na jednym z pod- 
łogą poziomie. . Wówczas tylko można otwierać drzwi i kraty dla 
k<;>munikacji z windą, jeżeli ta - ostatnia ustawiona jest mocno na- 
. równi z podłogą. 
9 '2. Drzwiczki klatek, służących do podnoszenia i opuszcza- 
nia ludzi, powinny być podczas. ruchu zamknięte. 
9 3. Obciążenie klatek dozwala się nie wyżej od ozna- 
czonej na drzwiach przy wejściach do wind normy najwyższej. 
Samo naładowywanie ciężarów powinno' być dokonywane w taki 
sposób, żeby naładowane przedmioty n.ie mogły ani spaść, ani 
ześlizgnąć się, ani zaczepić o cośkolwiek. 
9 4. Przy podnoszeniu i opuszczaniu zabrania się umie- 
szczania w klatce większej liczby ludzi ponad oznaczoną na drzwiach 
przy wejściac!1 do wind. 
9 5 Przed każdem podnoszeniem i opuszczaniem i}latki 
należy dać sygnał do tego miejsca, dokąd klatka kieruje się. 
9 6. Robotnicy, wyznaczeni do obsługi podnośnIków, obo- 
_wiązani są możliwie często sprawdzać, czy w należytym stanie są 
służące do podnoszenia łańcuchy, pasy, liny i wszelkie części, za- 
pomocą których uskutecznia się przymocowywanie ładunku, jak 
również czy należycie działają mechanizmy odłączające, .spadochrony 
i inne 1}rządzenia ochronne. O dostrzeżonych przy tern brakach, 
których robotnik sam nie może usunąć niezwłocznie, powinien on 
natychmiast zawiadomić najb1iższego swojego zwierzchnika i w razie 
najmniejszego niebezpieczeństwa nie pozwalać na używanie pod- 
nośnika przed zupełnem jego naprawieniem. 

 7. Szczególną zwracać należy uwagę na trwałość haków, 
klamer, pętlic i wogóle wszelkich części, zapomocą których przy- 
mocowuje się ładunek do służących dla podnoszenia łm'icuchów, 
lin, pasów j t. p., jak róV\::nież na koła wechwytowe, wszelkie 
części poruszające się, hamulce, korby, kołowrót i t. d. Wszelkie 
części. zużyte lub niebezpieczne przy dalszem ich używaniu po- 
winny być 11;iezwłocznie zastąpione przez nowe j doprow.adzone 
do naleiytego porządku.
		

/ZU_1_42_0001.djvu

			42 



 8. Wszelka praca pod klatką, zmiana pasów, lin lub łań- 
cuchów, jak również wszelkieg0 0 fQdzaju naprawy mogą być wyko- 
nywane tylko wówczas, gdy klatka jest prófną i trwale ustawioną, 
a mechanizm napędowy, wprawiający w ruch windę,. rozłączony 
.z silnikiem, albo gdy sam -silnik jest nieczynny. 

 9. Drzwi i kraty, prowadzące do wind nieczynnych., po- 
wiriny być zamykane na klucz. 

 10. Zabrania się podnoszenia i opuszczania ludzi w win- 
dach, do tego nie przeznaczonych. 
9 U. Zabrania się podczas podnoszenia lub opuszczania 
w klatce wysuwać z l1iej głowę, ręce lub nogi; zabrania się rów- 
nież wsuwania głowy, rąk, nóg lub jakichkolwiek przedmiotów 
postronnych do oddziału, służącego dla ruchu klatki. 

 12 Robotnicy, wyznaczeni do obsługi podnośników, nie 
powinni dopuszczać do nich osób . postronnych. 
9 13. Przy uiywaniu mechanizmów, zaopatrzonych w urzą- 
dzenia wechwytowe, naleźy czuwać, żeby przed rozpoczęciem pod- 
noszenia zapadka leżała na kole wechwytowem. Zalecają się za- 
padki ze sprężynami naciskowemi oraz urządzenie dźwigni. z pe- 
dałem dla zluzowania koła wechwytowego. 

 14 Przed przystąpieniem do podnoszenIa lub opuszczania 
ciężarów zapomocą dźwigów, kołowro
ów i ryrr; podobnych pod.. 
nośników robotnicy, wprowadzający v..; rudl te mechanlzmy", po- 
winni przekonać się, czy niema ludzi ani pod podnośnikami, ani 
w najbHższem z tern! ostatniemi sąsiedz.twie. Stać lub wykonywać 
jakąkolw!ek pracę pod podnoszonemi lub opuszczanemi przedmio- 
tami zabrania się. Jeżeli w razach wyjątkowych zajdzie konieczność 
wykonania naprawy podnośnika w czasie, gdy ciężar znajduje się 
w polożeniu wiszącem, należy podstawić pod niego mocne podpory. 
9 U. Przy opuszczaniu ciężarów robotnicy powinni 61ać 
tak, żeby nie mogli otrzymać uderzenia od obracających się korb 
podnośnika lub doznać uszkodzenia w razie rozerwania si.ę 1fulcu- 
cha lub liny. Robotnik, stojący przy hamuku, moie luzować go 
dla opuszczania ciężaru nie wcześniej, zanim robotnicy nie odejdą 
na odległość dostateczną. Przy podnoszeniu i opuszczaniu cię- 
żarów zabrania się skierowywania ich rękami; do tego celu s.łużą 
drągi i haki. Przy podnoszeniu przedmiotów na platformy po 
opartych o nie drągach koniecznem jest, żeby robotnicy znajdo- 
wali się z przodu przedmiotu i tylko dwuch moie znajdować się 
po bokach dla kierowania i podtrzymywania wciąganego prze d- 
. miotu. Przy podnoszeniu i opuszczaniu ciężarów należy ustanowić 
obowiązkową sygnalizację, umówiony okrzyk ostrzegający. 

 16. Zabrania się załadowywania podnośnika ponad ozna- 
czony na nim 11aj większy ładunek. .
		

/ZU_1_43_0001.djvu

			43 


DZIAŁ VII. 
Ą. Przepisy osłroiności dla zarządów zakładów przed moż- 
liwością wypadków nieslczęśliwych w dziale wielkopieco r .1fym. 

 1. Wszystkit: urządzenia -do przewożenia materjałów, do- 
stawianych do wielkich pieców, powinny być trwałe i utrzymy- 
wane zawsze w dobrym stanie. 

 2. Most paszczowy i schody z pomostami powinny być 
na całej swej rozciągłości zaopatrzone w mocne ogrodzenie, przy- 
czem ogrodzenie to u dołu powinno być szczelne conajmniej na {) 
werszków od podłogi dla 	
			

/ZU_1_44_0001.djvu

			44 


prowadzeniu takich robót powinni być zawsze robotnicy zapasowi 
w celu niezwłocznego, vy. razie'
potrzeby, okazania pomocy. 
Uwur;u. Na pomoście pas.zczowym powinny znajdować 
się środki do okaiania pierwszej pomocy w razie zaczadzenia. 
. . 
9 8. Dysze i skrzynie wodne (chłodnice) powinny być za- 
bezpieczone bezustannym dopływem potrzebnej ilości wody. Przy 
wszelkiem zepsuciu się dyszy należy zastępować ją nową. Jak 
tylko zostało dostrzeżone przeciekanie na zewnątrz; należy zmniej- 
szyć dopływ wody jednak na tyle, żeby krążąca woda nie obra- 
caJa się w parę. Ostatecznie przerwać dostęp wody można wów- 
czas, gdy dysza pędzie leżała w obmurzu pieca swobodnie i wy- 
jąć ją już nie będzie trudnem. Okienka obserwacyjne*) powirtny 
być zamknięte. Należy mieć ścisły nadzór nad wszystkiemi przy- 
rządami do chłQdzenia, przyczem oględziny ich powinny. być do-' 
konywane perjodycznie z odnotowywaniem w dzienniku wiel- 
kiego pieca. W razie dostrzeżeniaprzedekania dovinętrza pieca 
należy natychmiast wstrzymać wodę i uprzedzić robotników o gro- 
żącem niebezpieczeństwie. 
9 9.W razie zapełnienia gam wielkiego pieca narostami**) 
i pracy zapomocą górnych dysz czasowych, znajdujące.. się pod 
niemi skrzynie chłodzące dolnych dysz właściwych powinny być 
wyjęte z pieca i otwory powinny być starannie założone. Pozosta- 
wienie w biegu skrzyń chłodzących, położonych niżej strefy sta
 
piania, może być dopuszczane w razie potrzeby jedynie z warun- 
kiem, że dysze, położone nad niemi, nie pracują, i przy ciągłej ob- 
serwacji nad temperaturą wody, z nich wychodzącej. Jeżeli przy 
jednakowym przypływie woda, wypływająca ze skrzyni, będzie 
rozgrzana moaniej, niż przedtem, to przypływ jej powinien być 
zupełnie wstrzymany, skrzynia wyjęta z pieca, a powstały otwór 
założony cegłą na glinie ogniotrwałej. 
9 10. Jeżeli przerywania się surówki z gafU powtarzają 
się 'perjodycznie i wielokrotnie w różnych miejscach garu, przy- 
czem dalsza praca takiego pieca staje się jawnie niebezpieczną 
dla robotników, wówczas zarząd, zakładu obowiązany jest wydmu- 
chać piec w celu wyłożenia garu nanQwo i bardziej zadawalają- 
cego jego umocowańia. 
9 n. Jeżeli kruszenie żużli zapomocą wody dokonywane 
jest w pomieszczeniu zamkniętem, to powinny być przedsięwzięte 
środki ku temu, żeby tworzące się przy tern gazy szkodliwe nie 
mogły przenikać do pomieszczeń roboczych i szkodzić zdrowiu 
robotników. 


*. T. zw. wzierniki (przyp. Red.'. 
**) T.. zw. grzyby lub swinie (przYJ>- Red.).
		

/ZU_1_45_0001.djvu

			45 


"" 



 S 12. Zarząd zakładu pOWInIen czuwać nad dobrym stanem 
przewodów gazowych i obowiązany jest troszczyć się. o niezwłoczne 
usuwartie przesączania się- gazów, gdziekolwiek w urządzeniach 
tych dostrzeżonego. Przewody gazo we, górna kraw-ędź których 
,położona jest na wysokości większej niż 3 arszyny i po których 
ludiie muszą chodzić podczas ich oczyszczania; powinny być za- 
,opatrzone z dwuch stron w poręcze, obite, w części dolnej drze- 
wem lub blachą .ielazną na wysokość nie mniejszą nii 6 werszków. 
. 9 13. Przewody gazowe powinny być zaopatrzone w dosta- 
teczną ilość odpowiednio umieszczonych zaworów bezpieczeństwa 
i włazÓw: Suma powierzchni przecięcia wszystkich zaworow nie 
powinna być mniejsza od, powierzchni paszczy pieca. - Przed 
wpuszczeniem gazu do paleniska powinny być zrewidpwane za- 
wory i krany przy piecach i powietrze z rur gaźociągowych po- 
winM. być usunięte zapomocąwpuszczania gazu lub dymu. Na- 
stępnie korki i włazy zostają zamknięte, przyczem z goła nie 'na- 
leży podchodzić z ognięm do otworowo . Przy wstrzymaniu gazu 
należy szczelnie zamknąć zawory przy piecach i przysypać je pias"'- 
kiem lub obmazać gliną. '. 
9 14. Wszelkie, roboty w przewodach gazowych i przyrzą- 
dach oczyszczających gazy, jako to: naprawianie, oczyszczanie ich 
i t p. mogą być prowadzone nie inaczej, jak w obecności jakiej- 
kolwiek z osób zwierzchności zakładu i felczera, oraz tylko ,po 
zupełnem przerwaniu dostępu gazów. wielkopiecowych do pTZe- 
wodów gazowych, po dostatecznem ich ochłodzeniu i po należy- 
tern ich przewietrzeniu, t. j. kiedy zawierające się w nich powietrzę 
będzie uznane' za nieszkodliwe. W ciągu całego czasu trwanIa 
takich robót wszystkie włazy i zawory bezpieczeństwa należy mieć 
otwarte; pracujący w przewodach gazowych powinni być możliwie 
częściej zmieniani i zawsze powinni znajdować się zapasowi ro- 
botnicy w celu czuwania nad pracującymi w rurach i niezwłoćź- 
nego w razie potrzeby okazania pomocy. Powinny być przed- 
sięwzięte środki ku temu, żeby ten komu zrobi się niedobrze mógł 
dać o tern sygnał czuwającemu nad nim robotnikowi zapasowemu. 
W zbiornikach lub wannach do oczyszczania gazów przy wyczysz- 
czaniu szlamu, zwłaszcza w nocy, powinno pracować najmniej 
dwuch robotników. W razie potrzeby robotnicy powinni być za- 
opatrywani w lampy bezpieczeństwa. . 
S 15. Przy paszczy każdego czynnego wielkiego pieca, do 
którego nadawanie nabojów dokonywa się nieautomatycznie, powinni 
zawsze znajdować się starszy nadawacz i conajmniej jeden pomocnik 
"S l@i W razie dokonywania odlewów wprost z wielkich 
pieców obowiązuje ptżestrzegai.1ie przepisów, ustanowiortych w celu 
.zachowywania ostrożności przed możliwością wypadków niesź- 
częśHwych w. odlewniach.
		

/ZU_1_46_0001.djvu

			46 


B. . Przepisycsłrożności dla robotników przed mozlir:oscią 
wypadków nieszczQśliwych w dziale wielkopiecowym. 

 1. Przy prżewożeniu różnycł! potrzebnych dla biegu wiel- 
kich pieców materjałów po torach szynowych w oddzielnych wóz- 
kach lub w złożonych z nich pociągach należy czuwać, żeby 
poszczególne wózki lub w odpowiednich razach pociągi szły jeden 
za drugim na możliwie dalekiej odległości. Zabrania się, korzys- 
tając z pochyłości, rozpędzać wagon i pozostawiać go bez kierownictwa 

 2. Przy podnoszeniu materjałów do paszczy pieca w klat- 
kach, sygnał o pUszczeniu w ruch windy powinien być dany tylko 
wówczas, gdy wagoniki zostaną mocno ustawione w klatce i do- 
stęp do windy będzie zamknięty; do wyładowania klatki naJeży 
przystępować nie wcześniej niż po zupełnem jej zatrzymaniu. Przy 
mechanicznem podnoszeniu materjałów na pomost paszczowy na- 
leży często rewidować trwałość liny i łańcuChów; opuszczanie j pod- 
noszenie ludzi jest wzbronione; bez zawiadomienia z dołu, że winda 
jest gotowa, puszczać maszyny nie wolno. . 

 3 Przy ładowaniu namiaru do pieca należy zapalać gazy 
wielkopiecowe, korzystając z istniejących w tym celu przyrządów. 
9 4. Przed zatrzymaniem wiatru należy. otworzyć paszczę 
pieca i zapalić gazy .wielkopiecowe. " 
9 5 Przy zatrzymaniu wiatru nadawacze powinni szybko 
i jednocześnie zamykać zawór, prowadzący do przewodu gazowego, 
i otwierać zawór, służący do połączenia z powietrzem atmosferycznem. 
. 9 6 Nadawacze nie powinni dopuszczać osiadania zawar-. 
tości pieca więcej, niż na jeden nabój. 
9 7 Starszy nadawacz., jak tylko dostrzeże nieprawidłowe 
opuszczanie się nabojów, naprzykład, zrywanie się ich lub zwal- 
nianie, poprzedzające zrywanie się, obowiązany jest natychmiast. 
zawiadomić o tern majstra lub osobę, wyznaczoną do czuwania 
nad procesem wielkopiecowym, w celu przedsięwzięcia przez nich 
odpowiednich środków ostrożności. Podczas zrywania się nabojów 
robotnicy przy paszczy pieca nie powinni bez polecenia majstra 
podchodzić do otworu odbiorczego, lecz powinni znajdować się 
albo w przeznaczonej do tego budce albo na moście paszczowym. 
W tym samym czasie robotnicy przy garze pieca bez polecenia 
majstra nie powinni podchodzić ani do otwóru spustowego i żuźlo- 
wego, ani do dysz. 

 8. Przy wszelkiej naprawie, jakoteż przy puszczaniu i za- 
trzymywaniu wiatru, nadawacze i wytapiacze (robotnicy piecowi) 
a w razie potrzeby j maszyniści oraz dozorcy przy aparatach, 
ogrzewających powietrze, powinni we właściwym czasie dawać
		

/ZU_1_47_0001.djvu

			47 


jeden drugiemu wyraźne sygnały ustanowione, znaczenie których 
powinno być im wszystkim dobrze znane. 
9 9. Przystępować do napraw i wszelkich robót specjalnych 
nad paszczą pieca dozwala się nie inaczej, jak za pozwoleniem 
zwierzchności zakładu, wykonywać zaś te roboty należy tylko pod 
dozorem wyznaczonej przez. rzeczoną zwierzchność osoby. . 

 10. Starszy nadawacz obowiązany jest czuwać, żeby -znaj- 
dujące się u paszczy pieca zbiorniki z wodą były. zawsze nią na- 
pełnione. . 
9 U. Jeżeli gazy kilku :Nielkich pieców, nadawanie do któ- 
rych uskutecżnia się ręcznie, odprowadzane są do wspólnego "prze- 
wodu gazowego, to przy ręczne m zasypywaniu nabojów nadawa- 
nie do pieców. nie powinno być dokonywane jednocześnie do 
wszystkich pieców, lecz po kolej!. Przed nadaniem do każdego 
pieca daje się sygnał dzwonem. 
9 12. Starszy wytapiacz ob.owiązany jest czuwać' nad .pra- 
widłowym i nieprzerwanym dopływem wody do dysz i skrzyń 
wodnych (skrzyń chłodzących) a w razie silnego ogrzania się wody 
powinien' natychmiast zawiadomić o tern majstra. 
S 1.3. O wszelkiem dostrzeżonem przeciekaniu w dyszach 
lub skrzyniach wodnych robotnicy powinni niezwłocznie zawiado- 
mić majstra. Przed zatrzymaniem wiatru należy przerwać dopływ 
wody. 
9 14 Przy zatrzymaniu wiatru wszystkie oddzielne zasuwy, 
wy-łączające tuleje od przewodu powietrznego, jak również zasuwa 
ogólna w głównym przewodzie powietrznym powinny być zam- 
knięte, a otwory obserwacyjne (wzierniki) otwarte. 
S 15. Spust surówki może być dokonywany tylko w obec- 
ności majstra, który powinien przy tern czuwać, żeby w rowkach 
nie było zmarzłego lub wilgotnego piasku i teby wlewnice były 
zupełnie suche. Otwór spustowy, koryto, używane przy spuszcza- 
niu surówki narzędzia, kadzie i piasek, używany do tamowania 
surówki w rowkach, powinny być ogrzane dla uniknięcia wybuchów. 
9 16 Podczas spuszczania surówki przy pieclJ powinni 
znajdować się tylko ci robotnicy, którzy są do niego wyznaczeni. 
9 11 W razie wywożenia roztopionego (płynnego) lub go- 
rącego żuźla zabrania się wylewania go do miejsc wilgotnych lub 
do wody. 

 18. Przy używaniu gazów wielkopiecowych jako' paliwa, 
takowe dla uniknięcia wybuchów powinny być zawsze puszczane 
na ogień. Majstrowie powinni czuwać; żeby przy rozpoczęciu robót 
i podczas wszelkich przerw w paleniskach gazowych ciągle pod- 
trzymywany by! ogień zapomocą podrzucania drzewa, węgla, torfu
		

/ZU_1_48_0001.djvu

			48 


lub innego paliwa. Jeżeli w przewodzie gazowym zapalą się gazY, 
to dla zapobieżenia wybuchowi. palacz powinien zmniejszyć do- 
pływ gazu do kotłów, a robotnicy przy aparatach powinni zmniej- 
szyć dopływ gazu do przyrządów, ogrzewających powietrze, do- 
póki ciśnienie w przewodzie gazowym nie podniesie się. 
.
 19. Zabrania się podczas funkcj01JOwania przewodów ga- 
zowych otwierania znajdujących się w nich włazów i zaworów 
bezpieczeństwa, 'jakoteż zakliniania lub. umocowywania w inny 
sposób zaworów bezpieczeństwa. Majstrowie obowiązani są czu- 
wać nad dobrym stanem rur gazociągowych i zaworów bezpie- 
czeństwa i w razie dostrzeżenia gdziekolwiekbądź przesączania się 
gazów powinni natychmiast priedsięwziąć środki ku usunięciu tako- 
wego. Majstrowie obowiązani są również czuwać, żeby dopływ wody 
do sktzyni, oczyszczającej gazy, nie przerywał się, jeżeli urząd żeni e 
przyrządu oczyszczającego' wymaga takiego ciągłego dopływu. 

 20. Przystąpić do jakichkolwiek robót w przewodach ga- 
zowych, jako to: naprawy, czyszczenia ich i t. p., można tylko za 
pózwoleniem zwierzchności zakładu, a wyk'onywać roboty te na- 
leży tylko pod dozorem wyznaczonej przez rzeczoną zwierzchność 
osoby.' Zabrania się wchodzenia do przewodów gazowych przed 
'lupełnem przerwaniem dopływu do nich gazów, dostatecznem ich 
ochłodzeniem i należy tern przewietrzeniem, t. j.. przed tern, zanim 
kierująca robotą osoba uzna znajdujące się w przewodach gazo- 
wych powietrze za nieszkodliwe. Przez cały czas wykonywania 
takich robót wszystkie włazy i zawory bezpieczeństwa' powinny 
być otwarte, a pracujący w przewodach gazowych ludzie powinni 
moiliwie częściej zmieniać się. Jeżeli komukolwiek z pracujących 
w przewodzie gazowym zrobi się niedobrze, wówczas powinien 
on niezwłocznie wyjść z przewodu gazowego na świeże powietrze; 
jeżeli jednak nie może sam wyjść, to powinien dać sygnał znaj- 
dującym się nazewnątrz w celu przedsięwzięcia środk6w dla wy- 
dobycia go z przewodu gazowego. PD okazaniu mu należytej 
pomocy taki robotnik nie powinien powtórnie wchodzić do prze- 
wodu gazowego dotąd, dopóki nie poczuje się zupełnie dobrze. 

 2t Przed spuszczeniem z pomostu paszczowego próżnych 
koszów, skrzyń lub wagonów należy przekonać się, czy nie do- 
stały się do nich jakiekolwiek pr;zedmioty tlejące. 

 22 O wszelkiem niespodziewanem zjawisku i' zmianie, 
zaszłych w biegu wielkiego pieca lub działaniu maszyn wiatro- 
wych, ogtzewaczy powietrza i t. p., robotnicy obowiązani' są niez- 
włocznie zawiadomić majstra. 

 23. W razie dokonywania odlewów wprost z wielkich 
pieców obowiązuje przestrzeganie przepisów, ustanowionych w celu 
zachowania ostrożności przed możliwością wypadków nieszczęśli
 
w jch w odlewniach.
		

/ZU_1_49_0001.djvu

			49 


DZIAŁ VIII. 
Ą. Przepisy ostrożności dla zarządów zakładów przed moż- 
liwością wypadków nieszczęśliwych podczas pracy PI'ZY pie
 
cach koksowych i urządzeniach do pIukania węgla kamiennego. 
9 1. Przed rozpoczęciem wyładowywania koksu z pieców 
należy powiadomić o tern robotników zapomocą specjalnego syg- 
nału i czuwać, żeby podczas działania maszyny wyładunkowej 
nikt nie przechodził pomiędzy nią i piecem koksowym. 
S 2. Dla otwierania drzwiczek pieców koksowych powinny 
znajdować się długie haki lub inne odpowiednie przyrządy. 

 3. Przed puszczeniem w bieg urządzeń płuczkowych na- 
leży powiadomić o tern robotników zapomocą wyraźnego i zna- 
nego wszystkim sygnału i czuwać następnie, żeby robotnicy pozaj- 
mowali swoje miejsca. 
{} 4. Jeżeli zapasy węgla znajdują się w szopach i wybie- 
ranie go wykonywa się ze znajdujących się na dole spustów, na- 
leży czuwać, żeby podczas wybierania. nikt nie znajdował się na 
wierzchu węgla. Przy wybieraniu węgla należy uważać, żeby ro- 
botnicy nie mogli być zasypani wskutek obwału węgla. Zabrania 
się wyznaczania do wybi
rania węgla ze składu mniej, niż dwuch 
robotników. . 


s. .PrzJł»icy ostrożności ({Ha rO
Jt
ikó'.1 przed m@żli'W'ością 
\:"Y;Ja:1ków 
::3ZczęśnrJyr,h ptj
zas pra(')y prz
 pieoach 
kO
H
owYCtJ i urząu]z
miar!i d@ '
nJI
:ania w

ia kamiemu
go. 

 1. Zabrania się zaprzątania jakiemikolwiek przedmiotami 
dróg, po których dowozi się węgiel dla załadowywania pieców 
koksowych oraz tych, po I.	
			

/ZU_1_50_0001.djvu

			50 


nik przed puszczeniem maszyny obpwiązany jest obejrzeć i 
nasmarówać wszystkie 'znajdujące się w bezpośredniej jego pie- 
czy przyrządy, jako to: łamacze, przyrządy do płukania i prze- 
mieszczania węgla, pasy i inne mechanizmy napędowe. Starszy 
robotnik obowiązany jest przekonać się, czy wszystkie. przyrządy 
ochronne są w zupełnym porządku. O każdej dostrzeżonej nie- 
dokładności czy to w maszynach, czy w innych mechanizmach 
lub przyrządach ochronnych powinien być natychmiast zawiado- 
miony majster. 

 6. Jeżeli zapasy węgla umieszczone są w śzopach i wy- 
bieranie jego odbywa się ze znajdujących się, na dole spustów, 
zabrania się przebywania na wierzchu węgla podczas wybierania. 
Przystępować do wybierania węgla można tylko za pozwoleniem 
zwierzchności i nie inaczej, jak przynajmniej we dwu ch, żeby 
w razie jakiegokolwiek nieszczęścia jeden robotnik mógł pomóc dru- 
giemu. Podczas wybierania należy przyjmować takie położenie, przy 
którem robotnikowi nie grozi niebezpieczeństwo od obwału węgla. 


DZIAŁ IX. 
A. Przepisy ostrożności dla zarząc:!I:if:i zak'adów przed 
możliwością wypadków B1ieSlclęśnwych podczas pr'acy 
w odlewniach. 

 1. Dla zapobieżenia wybuchom przy zatrzymaniu wiatru 
. dysze kopulaków powinny być urządzone w ten sposób, żeby 
gazy kopulakowe nie mogły trafić do przewodu powietrznego. 
. @ 2. Ciężkie skrzynki 
'formierskie, podnoszone zapomocą 
dźwigów lub kołowrotów powinny być zaopatrzone w rączki boczne. 

 3. Wszystkie służące do przewożenia metalu' płynnego 
łyżki (kotły) wywrotowe powinny być zaopatrzone w odpowiednie 
przyrządy, .zapobiegające przypadkowemu ich wywracaniu się. 

 4. . Do przenoszenia metalu płynnego w łyżkach, tyglach 
i t. p. mogą być dopuszczani tylko doświadczeni w tej czynności 
odlewacze. Należy czuwać nad tern, żeby napełnione płynnym 
metalem łyżki odlewnJcze, tygle podawane były do miejsca odle- 
wania w jednym kierunku, opróżnione zaś były wynoszone i po- 
dawane do kopulaka w kierunku innym. 

 5. Przenoszenie łyżek z metalem roztopionym, jak rów- 
nięż skrzynek formierskich i innych przedmiotów ciężkich zapo- 
mocą dźwigów ponad głowami robotników jest wzbronione. 

 6. Należy pilnować, żeby na placach odlewni, w kadziach 
i wogóle wszędzie, gdzie stawiane są skrzynki formierskie, nie było 
rozlanej wody i mokrych miejsc. Szczególna ostrożność winna
		

/ZU_1_51_0001.djvu

			51 


być przestrzeganą w odlewniach podczas zimy, kiedy łatwo może 
do nich przeniknąć śnieg; wskutek tego należy pilnować, żeby nr 
botnicy, przychodzący z placu, wycierali nogi. 

 7. Przy odlewaniu przedmiotów dużych (rur, wałów it d.), 
odlewanych pionowo, i przy zagłębianiu skrzynek formierskkh 
w grunt niewolno dochodzić do poziomu wód gruntowych. W tym 
celu należy posiadać w odlewniach specjalne rezerwoary żelazne 
znitowane i uszczelnione nieprzenikliwe dla wody, zagłębione w zie- 
mię, albo też betonowane nieprzenikliwe dla wody doły. Pomie- 
nione rezerwoary i doły powinny być zupełnie suche a w razie 
przenikania do nich wody powinny być niezwłocznie naprawiane. 

 8. Czyszczenie i odrąbywanie odlewów zapomocą sieka- 
czy nie powinny być wykonywane w formierniach i odlewniach. 
9 9. Podchladzać surówkę w łyżkach dozwala się przez 
dodawanie do niej tylko suchych i podegrzanych kawałków, od- 
padków surówkowych i t d., które powinny być złożone w okre- 
ślonych miejscach w zupełnym porządku. 

 tO. Kobietom zabrania się pracować w odlewniach. Mło- 
dociani mogą być dopuszczani tylko do robót bezpiecznych pod 
dozorem i kierownictwem doświadczonych i odpowiedzialnych 
robotników. 
9 1.1. W celu usunięcia możliwości wywracania się łyżek 
odlewniczych na jakąkolwiek stronę w razie jakich uszkodzeń 
mechanizmu, środek ciężkości łyżki z roztopionym metalem w pio- 
nowem jej położeniu powinien być nieco niżej (do 
O mm.) od 
osi obrotu. Warunek ten jest obowiązujący dla łyżek,. obracanych 
siłą mechaniczną zwykle zapomocą silnika elektrycznego napędem 
ślimakowym, albo bezpośrednio zapomocą haka przy łyżkach 
dźwigowych. 
W razie napędu ręcznego w celu ułatwienia obracania łyżki 
dozwala się umiesz,czenie 'środka ciężkości na pDziomie osi lub 
nieco wyżej, ale tylko przy napędzie ślimakowym, czyniącym za- 
dość warunkowi paragrafu dwunastego.*) 

 1.2. Mechanizm łyżki we wszystkich częściach powinien 
mieć możliwie prostą i trwałą konstrukcję i powinien być wyko- 
nany z najlepszych materjałów oraz zabezpieczony od zaprószenia 
wskutek pryskania metalu i żużla. 
Skrzynka ślimaka powinna być ze stali i przekładnia ślima- 
kowa do obracania łyżki obowiązkowo samohamująca się. "Przy 
dźwigach elektrycznych w celu uniknięcia szarpnięĆ przy puszcza- 
niu w bieg silnika należy wyłączać reostat stopniowo.*) 


*) Zatwierdzone przez Ministra Handlu I Przemysłu 16 września 1912 r. Zbiór praw i roz- 
porządzeń Rząd.., r..k 1912, dział l, Nr. 212, art; 1873.
		

/ZU_1_52_0001.djvu

			52 



 13. Łyżki, umieszczane na wózku i wylewające metal 
roztopiony zapomocą pochylania łyżki, jak również łyżki z otwo- 
rami spustowemi w dnach, podczas przewozu powinny być trwale 
umocowane do wózka zapomocą haka, łańcucha 'j t p. 
Przy przenoszeniu łyżki z metalem roztopionym zapomocą 
dźwigu mostowego i bez przekładni ślimakowej, łyżka powinna 
być umocowana do swych wieszaków zapomocą specjalnej zasuwki 
w celu zapobieżenia wywracaniu się ..łyżki w razie uderzenia o 
jakikolwiek inny przedmiot.*) 

 14. Oprócz codziennego rewidowania łyżek przed rozpo- 
częciem się robót, szczegółowa rewizja ich powinna być dokony- 
wana co tydzień i w każdym razie nie rzadziej, niż raz na miesiąc. 
Wyniki rewizji powinny być wciągane do specjalnej księgi 
sznurowej.*) 
S 15. Liny stalowe przy elektrycznych dźwigach w odlew- 
niach winny czynić zadość warunkom następującym: 
a) Absolutna wytrzymałość drutu na zerwanie winna znaj- 
dować się w granicach od 120 do 180 klg. na ł mm. kw. 
b) Zapas trwałości powinien być niemniejszy od 10, któremu 
odpowiada natężenie liny niewiększe od 12 do 18 klg. na l mm. kw. 
c) Średnica drutów powinna być niemniejsza od 0,5 mm. 
i niewiększa od 1,3 mm. 
d) Lina winna być zabezpieczona od działania promieni 
cieplnych roztopionego metal" zapomoq blachy żelaznej, pokrytej 
azbestem, umocowanej do trawersy dźwiga. 
e) Ścisłe oględziny liny powinny być dokonywane conaj-' 
mniej raz na miesiąc. 
f) Wymiana liny na nową powinna być dokonywana wów- 
czas, kiedy pfzy perjodycznych oględzinach będzie ujawniona na 
jednym metrze długości liny ilość drutów zerwanych większa niż 
W°lo ogólnej ilości drutów. 
g) Próba drutów na zgięcie powinna hyć dokonywana tak 
samo, jak przy linach kopalnianych.**) 


B. Przepisy ostrożności dht .robotników prled możliwoś- 
cią wypadków nieslcliśliwych przy praf':J w odl ,.,-
..iach" 

 1.. Przed rozpoczęciem odlewania wszystkie drogi, po któ- 
rych będzie przenoszony lub przewożony metal roztopiony, powinny 
być. oczyszczone z wszelkich prz,edmiotów postronnych a .wszystkie 
nierówności na nich wyrównane. 


*) Zatwierdzone przez Ministra Handlu. i P':rzemysłu 16 września 1912 1t. (Zbiór praw i roz
 
porządzeń Rządu, roI< 1912, dział I, Nr. 212, 8Ft. 1873). 
*0) Zatwierdzone przez Ministra Handlu ; Przemysłu 5 lutego 1914 r, (Zbiór praw i roz- 
porządzeń RZ'ldu, rok 1914, dział I, Nr. 47, art. 489). .
		

/ZU_1_53_0001.djvu

			53 


9 2. Kotły i łyżki do metalu, jak również formaki, przed 
użyciem ich powinny być dobrze ogrzane. 
S S. Podczas spuszczania metalu wszyscy znajdujący się 
w poblizu ludzie powinni stanąć w miarę możności w ten sposób, 
żeby odpryski metalu nie mogły w nich trafiać. Wogóle w po- 
bliżu piec.a nie powinni znajdować się inni ludzie oprócz wyzna.,.. 
czonych do tego robotników. Robotnicy, zatrudniani przy odle- 
waniu, spuszczaniu surówki i przenoszeniu jej, powinni nosić pod- 
czas tych robót spodnie ponad cholewami butów, a nie włożone 
w cholewy. W razie pracy w łapciach sznurkowych lub w trze- 
wikach drewnianych, nogi powinny być szczelnie obwinięte 
w grube onuczki, obwiązane szpagatem. . 
S 4. W razie używania kotłów wywrotowych robotnicy po- 
winni obowiązkowo korzystać z urządzeń ochrotmych, zapobiega- 
jących przypadkowemu wywróceniu się kotła. 

 5. Łyżki i tygle odlewnicze powinny być napełniane me- 
talem tylko w takim stopniu, żeby podczas przenoszenia ich metal 
nie mógł rozlewać się. 

 6. Gorące garnki, łyżki i tygle, jak również gorące po- 
zostałości z pieca do przetapiania, nie wolno stawiać lub .rzucać 
do wody albo na mokre miejsca. Rozlana w pomieszczeniach 
odlewni woda powinna być natychmiast usunięta a mokre miejsca 
osuszone. 
9 ,. Spuszczanie roztopionego metalu powinno być wyko- 
nywane w obecności majstra. 
S 8 Podczas odlewania robotnicy powinni zachowywać 
porządek i spokój i nikt z nich nie ma prawa znajdować się 
wówczas w dołach odlewniczych (kadziach). 
S 9. Podczas przenoszenia metalu roztopionego zabrania 
się szybkiego chodzenia, rozmawiania i wogóle zajmowania się 
przedmiotami postronnemi. 

 1.0. Przenosić metal roztopiony powinni tylko doświad- 
czeni w tej czynności odlew;lcze. 
9 11. Dla zapobiegania podnoszeniu się skrzynek formier
 
skich podczas odlewania należy stosować specjalne zasuwy lub 
dostateczne obciążenie; zabrania się podtrzymywania w tym celu 
skrzynki formierskiej nogami lub stawania na niej. 
9 12. Przy opuszczaniu- ciężkich skrzynek formierskich, 
podniesionych zapomocą dźwiga lub kołowrota, robotnicy dla kie- 
rowania niemi powinni posługiwać się przeznaczonemi .do tego 
hakami, a bynajmniej nie chwy1:ać skrzynki rękami.
		

/ZU_1_54_0001.djvu

			54 



 13, Przed zalaniem surówką form, te ostatnie powinny 
być dobrze wysuszone. Podczas formowania przedmiotów należy 
pilnować, żeby ziemia formierska nie zawierała w sobie drzazg, 
odłamków surówki i żelaza, wywołujących wrzenie roztopionego 
metalu. Odlane przedmioty powinny być wyjmowane po zupeł- 
nem wystygnięciu, żeby odbijana ziemia nie mogła poparzyć ro- 
botnika. Wlewy (lejki) i lufty form do wlewania surówki i wy- 
chodzenia gćiZów powinny mieć dostateczne przecięcie poprzeczne, 
żeby wlewana surówka nie mogła rozlewać się ze stożka przed 
lejkiem a gazy żeby miały wolne ujście dla zapobiegania pęcherzom. 
S -14. Zabrania się przechodzenia lub przeskakiwania przez 
skrzynki formierskie, w których metal jeszcze nie zastygł. 

 1.5. Zabrania się robotnikom wykonywania jakichkolwiek 
robót i' wogóle znajdowania się pod skrzynką formierską, podnie- 
sioną zapomocą dźwiga, lub ped łyżką z roztopionym metalem; 
w razie konieczności .ta ostatnia powinna być uprzednio ustawiona 
na mocnych oparciach. 

 1
. Zabrania się przenoszenia zapomocą dźwigów nad 
głowami robotników łyżek z metalem roztopionym, jak również 
skrzynek formierskich i innych przedmiotów ciężkich. 


DZIAŁ X. 
A. Przepisy ostrożności dla zarządów zakładów przed moiU- 
wością wypadków nieszczęśnwych podczas pracy pr
y piecach 
pudlarsko-spawalnych, fryszerskich oraz 'ił walcowniach. 
s' 1. Przy rozgrzewaniu pieq5w gazowych pudlarskich i spa- 
walnych początkowe wpuszczenie gazu z generatorów do pieców 
w dostatecznym stopniu rozgrzanych powinno być dokonywane 
pod bezpośrednim dozorem majstra. Skierowywać gaz powinno 
dwu ch robotników, o ile niema do tego specjalnych mechĘmizmów. 
S 2. Zarząd zakładu obowiązany jest czuwać, żeby zarzu- 
cane do pieców pudlarskich ruda, żużle, młotowina i t. d. były 
zupełnie suche. Wskutek tego nie jest dozwolone składanie od- 
padków, lejków i młotowiny. w mokrych kątach, polewanie ich 
wodą w celu szybszego pchłodzenia, zimą zaś należy zabezpieczać 
je od śniegu a podczas słoty od deszczu. 

 3. W razie ochładzania topniska pieca pudlarskiego za- 
pomocą wody, wodę należy wlewać do pieca ostrożnie i potrochu 
z wiadra przez korytko żelazne, oparte na okno pieca i nie doty- 
kające dolnym swoim końcem płynnego żużla. Zabrania się wpro-
		

/ZU_1_55_0001.djvu

			.;) 


55 


wadzania wódy do pieca pod ciśnieniem, naprz. zapomocą węza 
albo rury z kranu wodociągowego lub sikawką, jak również 
chlustania jej z wiadra wprost do pieca. Woda powinna być 
czysta i nie zawierać piasku, kawałeczków żużla, rudy i t. d., jak 
również lodu.. Wodę należy nalewać do wiadra bezpośrednio 
z kranu wodociągowego i zabrania się czerpać ją ze skrzyń, słu- 
żących do chłodzenia haków i drągów, lub z innych zbiorników 
z wodą stojącą. W pobliżu każdego pieca powinien znajdować 
się kran wodociągowy, ze by robotnik nie potrzebował chodzić po 
wodę i nie był zmuszony brać jej ze skrzyni lub kadzi. 

 4. Czuwanie nad zapełnianiem wodą skrzyń chłodzących 
przy piecach powinno być zlecone starszemu robotnikowi przy piecu. 

 5. Zużel;; wypływający przez próg pieców pudlarskich, 
powinien być ogradzany żelaznemi ściankami. 

 6. Zabrania się wywoz£nia z pracowni niedostatecznie 
ostygłych żużli. 

 1. We wszystkich wypadkach, kiedy piece i młoty lub 
walcarki i t. p. nie znajdują się w najbliższem ze sobąsąsiedz- 
twie, ciężkie kęsy i bloki powinny być podawane od pieców do 
młotów, walców i t. p., jakoteż odwrotnie, na wózkach albo w klesz- 
czach po drogach wiszących, podawanie zaś lekkich kęsów i blo- 
ków może być dokonywane, o ile to nie jest połączone z niebez- 
pieczeństwem dla robotników, również w inny sposób, w każdym 
atoli razie nie zapomocą rzucania. 

 8. Przy młotach powinny być ochronne tarcze żelazne, 
poza które robotnicy mogliby chronić się od odprysków żużla. 
Maszynista powinien robić uderzenia tylko na żądanie robotnika 
przy młode, Robotnicy, wykuwający kęsy pudlarskie pod młotami, 
powinni być obowiązkowo zaopatrzeni w długie fartuchy skórzane 
z rękawami, rękawice skórzane i siatkową przyłbicę żelazną, przy- 
mocowaną rzemieniem do czapki. " 

 9. Podłoga przy piecach spawalnych i fryszerskich, klat- 
kach walcowniczych oraz młotach powinna być z materjału niepalnego 
(kamienna, ziemna, ceglana lub surówkowa), stale utrzymywać się 
w porządku i być suchą, ażeby przy spuszczaniu żużla i jego od- 
wożeniu żużel nie wylał się na miejsce wilgotne, wszelkie zaś 
nierówności podłogi powinny być wyrównywane. Przestrzeń po- 
między piecami i młotami, klatkami wa1cowniczemi i t. p. powinna 
być wolna dla przejścia robotników. Jeżeli przejścia dla robotni- 
ków prowadzą przez podziemne galeryjki pieców i kotłów paro- 
wych, to te ostatnie powinny być przykryte trwałą wiłfstWą nie- 
palną. Pochyłe podłogi przy klatkach walcowniczych i młotach 
są wzbronione. Odległość pomiędzy urządzeniami walcowniczemi
		

/ZU_1_56_0001.djvu

			56. 


- i piecami, znajdujące mi się w obrębie ruchu metalu walcowanego, 
powinna być conajmniej o 3 arszyny większa od największej dłu- 
gości walcowanego gatunku metalu. 

 10. Do składania odkutych, przewalcowanych i obciętych 
bloków, żelaza i t. d., jak również obrzynków, powinny być wy- 
znaczone określone miejsca. 

 U. . Koła zębate, mufy i wszelkiego rodzaju złączenia 
klatki walcowniczej powinny być należycie ogrodzorie zapomocą 
trwałych krat lub drzwiczek. Z wierzchu wszystkie takie zcze- 
pienia powinny być przykryte. 

 12. Piły tarczowe, służące do obrzynania metalu, powinny 
być zaopatrzone w kaptury ochronne do przykrycia części roboczej 
piły; widełki przesuwające obrabiarki z piłą tarczową powinny mieć 
trwałe oparcia w punktach krańcowych. Cała niepracująca część 
pił tarczowych lub taśmowych powinna być ogrodzona kapturem, 
przyczem w piłach taśmowych kaptur ten powinien otaczać rów- 
nież górne i dolne koła. 

 13. Dla rozłączania z silnikiem klatka walcownicza po- 
winna być zaopatrzona w sprzęgło łącznikowe, t. j. specjalną mufę 
zębatą, ustanawianą między kołem rozpędowe m i walcami klatki. 

 14. Mostki, - prowadzące przez sprzęgła łącznikowe, po- 
winny być' dobrze ustawione i zaopatrzone w trwałe poręcze. 

 15. Wystające z łożysk stojaków końce czopów wałków 
walcarek, służęce do łączenia tych ostatnich, powinny być przy- 
kryte ochronnerrii kapturami lub kratami. 

 16. Klatki walcownicze, służące do walcowania pętlami 
drutu i żelaza drobnego gatunku, powinny być zaopatrzone we 
wszelkie urządzenia, niezbędne dla zabezpjeczenia robotników od 
wychodzącego z walców drutu, jako to: a) ustawione na podło- 
dze naprzeciw każdej klatki walcowniczej i z obu dwu jej stron 
odpowiedniej długości szczelne płotki ochronne, służące do ogra- 
niczeniarozpędu wijącego się drutu rozżarzonego; b) ustawione 
w odpowiedniej ilości w każde m miejscu wpuszczania drutu do 
walców trwałe słupy ochronne, poza któremi w celu uniknięcia 
. załapywania drutem powinni stać robotnicy, przyjmujący i poda- 
wający do walców drut i c) kierownicze korytka, służące dla 
automatycznego skierowywania drutu do następnej klatki walcowni- 
czej. Odpowiednie ogrodzenI
 powinno być urządzone również 
naprzeciw motowidła.' 

 17. Klatki w walcowniach nie powinny być rozmieszczo- 
ne ciasno i pomiędzy dwiema klatkami przyległemi powinny być 
urządzone przegródki rozdzielcze lub barjery, żeby robotnicy z jed- 
nych walców nie mogli omyłkowo stanąć za blisko od innych
		

/ZU_1_57_0001.djvu

			57 


walców. Należy unikać większego skupiania zapasowych walcÓw 
przy klatce i, jeżeli niema specjalnych przyrządów do ich ukła- 
dania, to należy składać je na podłogę w jeden rząd z podkła- 
daniem klinów, żeby nie mdgły kulgać się. Przy zmianie walców 
koniecznie powinien być obecny zawiadujący walcowaniem, który 
przed podniesieniem walca obowiązany jest przekonać się o trwa- 
łości łańcuchów zapomocą starannego ich zrewidowania, następ- 
nie zaś pilnie czuwać, żeby robotnicy byli całkowicie zabezpie- 
czeni przed przypadkowemi niepowodzeniami (oberwanie się łań- 
cucha, nierównomierne i szybkie opuszczanie i t. p.). 
S 18. Zabrania się dokonywania podczas biegu jakiejkol- 
wiek naprawy młotów, klatek walcowniczych, pras, pił, nożyc 
i innych mechanizmów. Puszczenie w ruch i zatrzymanie różnych 
pras, nożyc i pił, jak również obrzynanie pod niemi metalu, po- 
winno być powierzane tylko robotnikom, umiejącym doskonale 
obchodzić się z temi mechanizmami. 
S 19. Kobiety i młodociani nie powinni być dopuszczani do 
rdb6t przy piecach pudlarskich, spawalnych i fryszerskich oraz 
w walcowniach. 


B. Przepisy,ostrożności dla. robotników przed' możliwością 
wypadków nieszczęśliwych podczas pracy przy piecach 
pudlarskich. spawalnych i fryszerskich oraz w walcowniach. 
S t. Przystępować do rozpalania pieców można tylko za 
pozwoleniem mającegd nad niemi dozór majstra, który powinien 
uprzednio przekonać się o należytym stanie tak pieców, jako i tych 
kotłów _ parowych, które opalane są straconem ich ciepłem. 
S 2. Przed rozpoczęciem rozpalania należy napełnić wodą 
wszystkie skrzynie chłodzące i następnie przez cały czas biegu 
pieca należy czuwać nad prawidłowym dopływem wody do 
skrzyń i nad ich trwałością. 

 3. Na wchodzenie na sklepienia znajdujących się w bie- 
gu lub niewystygłych jeszcze pieców pozwala się tylko w razach 
wyjątkowych i nie inaczej, jak po uprzedniem położeniu desek. 
S 4. Zarzucane do _ pieców pudlarskich ruda, żużle, młoto- 
wina i t p. powinny być zupełnie suche. Przy robocie w metalu 
roztopionym nie należy używać narzędzi nieosuszonych lub wrzu- 
cać materjałów wilgotnych. Przedtem, zanim nie wyparuje wszyst- 
ka woda w piecu i żużel płynny nie zastygnie, zabrania się wrzu- 
cać do pieca surówkę lub rozbijać wzdęty żużel. . 
S 5. Topnisko pieca pudlarskiego należy ochładzać zapo- 
mocą drobnego żużla. W tych jednak wypadkach, kiedy to nie
		

/ZU_1_58_0001.djvu

			58 


wystarcza i trzeba zalać topnisko pieca wodą, należy wlewać 
wodę do pieca ostroznie i potrochu z wiadra po rynnie zelaznej, 
opartej na okno .pieca i nie dotykającej. dolnym swoim końcem 
płynnego żużla. Zabrania się wpuszczania wody do pieca pod 
ciśnieniem, np. zapomocą węża albo rury z kranu wodociągowego 
lub sikawką, jak również chlustanie jej z wiadra. wprost do pieca. 
Woda powinna być czysta i nie zawierać piasku,. kawałeczków 
żużla, rudy i t. d., jak równiez lodu. Wodę należy wlewać do 
wiadra bezpośrednio z kranu wodociągowego i zabrania się czer- 
pać ją ze skrzyń, służących do studzenia haków i drągów, lub 
z innych zbiorników z wodą stojącą. Podczas ochładzania topniska 
pieca wodą należy czuwać, żeby drzwiczki paleniska oraz zasuwa 
kominowa były zupełnie otwarte, a paliwo nie było dorzucane i 
na rusztach nie było rozgarniane. Wzmacniania progów żużlem 
lub gliną obowiązani są dokonywać majstrowie lub ich p O l1!ocnicy; 
jeżeli robota ta porucza się robotnikom, to nie inaczej, jak pod 
dozorem majstra, lub jego pomocnika. 
9 6. Przy ładowaniu nabojów lub bloków do pieców lub 
wyładowywaniu ich z pieców wózek powinien być dobrze dopro- 
wadzony pod deskę odbiorczą. 

 1. Żużel, wypływający przez próg z pie<:.:6w pudlarskich 
podczas mieszania, należy ogradzać ścianką żelazną. 

 8. Zabrania się wychlustywania żużla zapomocą skroba- 
czek a należy go spuszczać przez otwory żużlowe. 

 9. Zabrania się rozbijać, wywozić, wyrzuca'
 lub wynosić 
z oddziałów piecowych niedostatecznie ostudzonego źużia, jak 
również. wlec kawałki żużla przez miejsca ,mokre. 

 10. We wszystkich tych wypadkach, kiedy piece i młoty 
lub walcarki i t. p. nie znajdują się w najbliższem ze sobą są- 
siedztwie, ciężkie kęsy i bloki powinny być podawane od pieców 
do młołów, walców i t p., jak również odwrotnie na wózkach albo 
w kleszczech po drogach wiszących; podawanie natomiast lekkich 
kęsów i bloków może być dokonywane, o ile nie przedstawia to' 
niebezpieczeństwa, również w inny sposób, w każdym atoli razie 
nie za pomocą rzucania 
. 
 U. Zabrania się składania, gorących kęsów w miejscach 
mokrych lub oblewania ich wodą; kęs tylko wówczas można kłaść 
na kowadło, gdy nalana nań w celu ostudzenia woda spłynęła 
i wyparowała i potem, jak zostały z niego uprzątnięte kawałki mło- 
towiny i żużla. 

 12. Maszynista tylko wówczas może spuścić młot na kęs 
lub odkuwany przedmiot, kiedy majster przy młode da muodno- 
śne polecenie lub sygnał. Majster ze swojej strony przed daniem
		

/ZU_1_59_0001.djvu

			!)g 


takiego polecenia lub sygnalu powinien przekonać się, czy odku- 
wany przedmiot 90brze leży na kowadle i czy może otrzymać pra- 
widłowe uderzenie młotem. W tym celu majster powinien pole- 
cić maszyniście położyć młot na odkuwany przedmiqt i po prze- 
konaniu się, że przedmiot leży prawidłowo i mocno, zawotać: "bij". 
9 13, Podczas działania młotów znajdujący się przy nich 
maszyniści i robotnicy powinni uważnie słućhać i spełniać zlece- 
nia majstra przy m!ocie. 

 14. Podczas działania mtotów obok nich na przestrzeni, 
ógrodzon	
			

/ZU_1_60_0001.djvu

			60 



 20. Haki, zapomocą których pbdtrzymują się snopce albo 
sztaby, po ustaniu ich potrzeby, powinny być natychmiast uprzą- 
fane na wyznaczone dla nich miejsca. Podczas biegu pieców ga- 
zowych oraz przy ich rozgrzewaniu nie wolno żadnemu z robot- 
ników stawac lub odpoczywać obok nich dla uniknięcia zacza- 
dzenia i oparzeń. Przy obracaniu kęsa w piecach należy o tern 
zawiadamiać, żeby robotnicy z drugiej strony pieca odchodzili od 
okna roboczego. 
S 21. Przed puszczeniem w ruch silnika, poruszającego 
klatkę walcowniczą, od pieców spawalnych daje się bdpowiedni 
sygnał maszyniście. Przed puszczeniem w bieg silnicy maszyni- 
sta powinien przekonać się, czy wszystkie przekładnie są w po- 
rządku i czy nie wykonywują się przy klatkach walcowniczych 
roboty, oraz obowiązany jest dać ze swej strony sygnał ustano- 
wiony, po usłyszeniu którego robotnicy, czemkolwiek byliby za- 
trudnieni, powinni natychmiast odejść od klatek walcowniczych. 

 22. Jeżeli podczas walcowania ujawnią się jakiekolwiek 
nieporządki, niedokładności lub przeszkody przypadkowe, zagraża- 
jące połamaniem walców lub niebezpieczeństwem dla robotników 
wówczas powinien być natychmiast dany sygnał na zatrzymanie 
silniey, nadającej ruch klatce walcowniczej, do którego to sygna- 
łu powinni bezwarunkowo stosować się takmaszyniści, .jako i maj- 
strowie przy piecach spawalnych oraz walcowni. Bieg wymie- 
nionej silniey może być wznowiony tylko po zupełnem usunięciu 
wszystkich dostrzeżonych braków i nie wcześniej, jak po daniu 
ustanowionego sygnału, zawiadamiającego robotników o pusicze- 
niu silnika w bieg. 

 23. Walcowane bloki, sztaby i t p. powinny być prze- 
puszczane przez oddzielne żtobki walców obowiązkowo w tym po- 
rządku następczym, jaki wskazany jest przez majstra, zawiadują- 
cego walcowaniem. 

 24. Przewalcowane bloki, sztaby i t d. powinny być na- 
tychmij!st usuwane od klatki walcowniczej i składane w przezna- 
czonem do tego miejscu. 

 25. Smarowanie trybów i czopów klatki walcowniczej 
należy wykonywać podczas zatrzymania silniey, albo w razie ko- 
nieczności przy najwolniejszym biegu si1nicy. 

 26. Drzwiczki, kraty i wogóle wszelkie urządzenia ochronne, 
służące do ogrodzenia kół zębatych, sprzęgieł i innych połączeń 
klatki walcowniczej, powinny być zamknięte podczas biegu walców. 
S 27. Zabrania się podczas biegu walców wchodzenia na 
stojaki walcarek, przechodzenia przez połączenia lub stawania na 
ławie i desce przed walcami.
		

/ZU_1_61_0001.djvu

			51 


S 28, W walcowniach drutu robotnicy, zatrudnieni przy 
klatce walcowniczej i przy motowidle, powinni podczas walco- 
wania stać . w przeznaczonych dla nich miejscach za słupkami 
ochronnemi. Zabrania się przechodzenia podczas biegu walców 
przez pętlice drutu, przechodzenia obok żłobków wyjściowych lub 
stawania przed niemi. . 
S 29. Robotnik przy motowidl
 obowiązany jest ciągle czu- 
wać nad nawijanym drutem i powinien być w każdej chwili go- 
towy do zatrzymania motowidła.' 
S 30. Podczas ustawiania walców w klatkach silnica po- 
winna być puszczona tylko na wolny bieg; zabrania się stawiania 
podpór podczas biegu maszyny. 
S 31. Zabrania się dokonywania podczas biegu jakichkolwiek 
papraw młotów, klatek walcowniczych, pras, pił, nożyc i t d., jak 
również ustawiania podczas biegu kierowników w klatkach wal- 
cowniczych. . 
S 32. Robotnicy, wyznaczeni do pracy przy różnych prasach, 
nożycach i pHach, powinni wykonywać swoją robotę ze szczególną 
uwagą i nie dopuszczać do rzeczonych urządzel1 robotników po- 
stronnych. Uprzątać z pod pras, nożyc i pil obrzynki, odłamki i 
opiłki można wówczas tylko, kiedy mechanizmy te nie są w biegu. 
Zabrania się rznąć drzewo pHami, sfHżącemi do obrzynania metalu. 
g 33. Oberznięte kawałki i sztaby metalu, jak również od- 
<;ięte od nich kawałki nie powinny być bezładnie rzucane na pod- 
łogę pracowni, lecz winny być prawidłowo ukladane w przezna- 
czonych do tego miejscach w pobliżu prasy, piły lub nożyc. 

:M, Robotnicy obowiązani są stawiać i kłaść wszystkie 
narzędzia na właściwych miejscach w zupełnym porządku, żeby 
w razie gwałtownej potrzeby można było łatwo bez zarnięszania 
wziąć potrzebny przedmiot W żaden sposób nie dozwala się za- 
-kładać narzędzi (drągów i innych) wysoko na belki, trawersy i t p. 

 35, Kobiety i młodociani nie są dopuszczani do robót 
przy piecach pudlarskich, spawalnych, fryszerskich oraz w wal- 
cowniach. . 


DZIAł. XI. 
PrZG::Jisy tiU.drOlr"fPści dla larz
dów li"',klQj>11ów I rODoirlików 
przed moili\yością wyp
dków fiłieslczęśliwych pedclas. 
. pracy ta stalo.niiach. 
!@ F:..zy >pIieca.ch 3essemera. i ThoJr:.1ia.SB@ 
S 1. Podczas napełniania, działania i opróżniania konwer- 
tora robotnicy powinni odejść od ńiego u ile można najdalej.
		

/ZU_1_62_0001.djvu

			62 


Uwaga.. W zakładach bessemerowskich i thomasow- 
skich, zwłaszcza przy małych konwertorach Bessemera, urzą- 
dzenia do odprowadzania dymu (daszki, klapy i inne), po- 
winny odprowadzać z zakładu dym o tyle doskonale, żeby 
ten ostatni nie mógł narazić pracujących ani na zaczadzenie 
ani .na uszkodzenie wzroku. 

. 2. Przed wpuszczeniem surówki do konwertora robotnik, 
zatrudniony przy tej czynności, powinien uprzedzić o tern zapomo- 
cą sp
cjalnego okrzyku. Również wyraźne, znane wszystkim ro- 
botnHwmsygnały pdwinny poprzedzać podnoszenie i opuszczanie 
konwertora podczas wdmuchiwania wiatru; po daniu takich sy- 
gnałów wszyscy znajdujący się w stalowni robotnicy obowiązani 
są usunąć się z przestrzeni, narażonej na padanie iskier. 
S 3. Robotnicy, zatrudnieni przy konwertorach, obowiązani są 
odczyszczać z wszelkich odpadków rury wyciągowe, daszki ochron- 
ne i przylegające do konwertorów części dachu stalowni lub 
w swoim czasie zawiadamiać majstra o konieczności dokonania 
takiego oczyszczenia. Przy tej pracy, jak również przy wyłamy- 
waniu spodku konwertorów należy zwracać uwagę, żeby nie wy- 
rządzić komukolwiek uszkodzenia skutkiem spadających z wyso- 
kości odłamków. 

 4. Podczas napraw konwertorów te ostatnie powinny 
być umocowane w ten sposób, żeby podczaI> roboty. nie mogły 
poruszyć się. O wszelkich wykonywanych w konwertorach robo- 
tach należy zawiadamiać majstra tak przed rozpoczęciem tych ro- 
bót, jak również po ich ukończeniu. 

 5. Jeżeli skutkiem jakichkolwiek przyczyn dmuchaniu 
nie może być nadana należyta sprężystość, w takim razie maszy- 
nista przy maszynie wiatrowej obowiązany jest natychmiast za- 
wiadomić o tern majstra przy konwertorze zapomocą określonego 
sygnału a majster ten ze swojej strony obowiązany jest po otrzy- 
maniu powyższego sygnału zaraz nachylić konwertor. 
II. Przy pieca.ch marteno'W'skich. 

 6. Czyszczenie przewodów i puszczanie gazu do pieca 
(PD zatrzymaniu tego ostatniego) powinny być wykonywane nie 
inaczej, jak w obecności majstra, który cbowiązany jest czuwać, 
żeby nie zdarzyło się wybuchu. 

 1. Przed spuszczeniem metalu lub żużla majster powi- 
nien uprzedzić o tern robotników, znajdujących się w kanale 
odlewniczym, poczem robotnicy ci obowiązani są natychmiast od- 
dalić się w miejsce bezpieczne. 

 8 Podczas czyszczenia zaworów i wszelkich robót w ka- 
nale powietrznym powinni obowiązkowo znajdować się robotnicy
		

/ZU_1_63_0001.djvu

			63 


zapasowi w celu okazania w razie' potrzeby natychmiastowej po- 
mocy pracującym. 

 9. Przez cały czas topienia koryto, po które m spuszcza 
się metal z pieców do łyżki, powinno być ustawione w ten spo- 
sób, żeby w razie przedwczesnego przepalenia się otworu wyloto- 
wego, strumień metalu mógł wypłynąć do miejsca, przeznaczonego 
na żużel. 

 10. Zabrania się podczas napraw pieców chodzenia po 
sklepieniaćh tych ostatnich inaczej, jak po deskach, położonych 
na trawersach lub umocowaniach pieców. 


': II
 P:rzepi.''iY ogólne. 
c
 U. Zabrania się opróźniania wózków, w których żużel 
jeszcze niedostatecznie wystygł, oraz wrzucania do wody gorących 
kawałków żużla. Również zabrania się uderzania w niezastygły 
jeszcze żużel mokremi lub zimnemi przedmiotami; wszystkie nie- 
zbędne do roboty nad takim żużlem narzędzia powinny być 
uprzednio ogrzane. Te miejsca, dokąd spuszcza się żużel, powinny 
być suche. Wlewnice powinny być suche i mocno przylegać do 
podstawek, w których nie powinno być pęknięć. 

 12. W tych razach, kiedy ruch platformy z wlewnicami 
wykonywa się siłą robotników, zabrania się przewożenia jej bez- 
pośrednio rękami a powinno być ono wykonywane zapomocą łań- 
cucha lub innej jakiej przekładni mechanicznej. 
S 13. Przy naładowywaniu i wyładowywaniu bloków, jak 
również przy przewożeniu i opuszczaniu wlewnic i łyżek odlewni- 
czych zapomocą dźwigów, robotnicy powinni umieszczać się w ten 
sposób, żeby w razie zerwania się haka lub łańcucha nie mogli 
oni doznać uszkodzeń od spadających przedmiotów. 

 14. Poruszanie i kierowanie wiszących na dźwigach przed- 
miotów dozwala się tylko zapomocą haków, drągów lub wogóle 
specjalnych w tym celu przyrządów. 

 15. W czasie, kiedy w kanale odlewniczym znajdują się 
robotnicy, zabrania się przesuwania nad tym kanałem łyżek odlew- 
niczych, wlewnic, bloków i innych przedmiotów. 

 16. W razie silnego wrzenia metalu w łyżce zabrania się 
stania bUzko łyżki. 

 17. Wszystkie miejsca, skąd mogą wypadać odpryski 
żużla i metalu, powinny być ogrodzone tarczami, jeżeli nie przesz- 
kadzają temu warunki wytwarzania. 
Uwaga. Przy spuszczaniu żużla z pieców martenow- 
skich korytem miejsce, dokąd żużel spływa, powinno być na 
ten czas ogrodzone z trzech stron tarczami żelaznemi.
		

/ZU_1_64_0001.djvu

			64 



 1.8. Przepisy ostrożności, ustanówione dla odlewni (dział IX), 
jak również przepisy, dotyczące czyszq;enia przewodów gazowych 
i generatorów (dział XII), winny być zachowywane również w sta- 
lowniach. 

 19. Kobietom młodocianym zabrania się pracować 
w stalowniach. 


DZ.IA.t XII. 
Przepisy ostrożności dla. zarządów zakladów i robotników 
przed możliwością wypadków nieslczęśH-.vych p@1jCl2s pracy 
. prlY geB1erdorach i piecach, opaianY[Jh tpzem. 
S 1.. Przy piecach, opalanych gazem, szczególna uwaga 
winna być zwracana na zupełnie pewną budowę przyrządu, słu- 
żącego do łączenia generatora z przewodem gazowym 
 do wyłą- 
czania ich. 
9 2. Wpuszczanie gazu do przewodu gazowego i wypu- 
szczanie 7. niego gazu powinno być wykonYV/ane nie inaczej, jak 
w obecności majstra, i z zachowaniem pewnych środków ostroż- 
ności, ustanawianych przez każdy poszczególny zarząd zakładu 
w zależności od warunków miejscowych i akceptowanych przez 
Inżyniera Okręgowego. 
9 3. W razie braku gazu bieg pieców powinien być na- 
tychmiast wstrzymywany. 
S 4t przy rozpalaniu pieców gazowych pierwsze wpuszcze- 
nie gazu z generatorów do ogrzanych w stopniu dostatecznym 
palenisk powinno być wykonywane pod bezpośrednim dozorem 
majstra. Przy rozpalaniu generatorów wytwarzający się gaz, w celu 
wytłoczenia powietrza z przewodów gazowych, powinien być wy- 
puszczany do komina w przeciągu 10--20 minut, co zapobiega 
możliwości wybuchu w chwili zapalania gazu w piecu. 
9 5. Jeżeli w piecu, opalanym gazem, zachodzą wybuchy, 
to robotnicy powinni natychmiast zawiadomić o tern majstra, który 
ze swej strony obowiązany jest zaraz przedsięwziąć środki dla 
usunięcia wybuchów. 
9 6. Zauważone w generatorach i przewodach gazowych 
pęknięcia i szpary powinny być natychmiast zalepiane gliną w celu 
zapobieżenia ulatnianiu się gazów lub wsysaniu powietrza. 
S 7. Podczas czyszczenia i naprawy generatorów, regenera- 
torów i sieci kanałów koniecznem . jest dokładne odosobnienie 
części naprawianej od ogólnej. sieci.
		

/ZU_1_65_0001.djvu

			65 


S 8. Wszelkie roboty w generatorach i przewodach gazo- 
wych mogą być wykonywane nie inaczej; jak w obecności kogo- 
kolwiek z osób zwierzchności zakładu i felczera oraz tylko po 
zupełnem zamknięciu dostępu gazów palnych do przewodów ga- 
zowych, po dostateczne m ich wystudzeniu i należytem przewie- 
trzeniu, t. j. kiedy zawarte w nich powietrze uznane będzie za 
nieszkod1iwe. Przez cały czas trwania takich robót winny być 
ptwarte wszystkie włazy i zawory bezpieczeństwa; pracujący w prze- 
wodach gazowych powinni być możliwie częściej zmieniani i 
zawsze powinni 
najdować się robotnicy zapasowi dla dozoru nad 
pracującymi w rurach i dla natychmiastowego w razię potrzeby 
okazania pomocy. Powinny być przedsięwzięte środki ku temu, 
żeby robotnik, który poczuje się niedobrze, mógł dać o tern sygnał 
dozorującemu nad. nim robotnikowi zapasowemu. W zbiornikach 
do oczyszczania gazu' lub wannach przy czyszczeniu szlamu, 
zwłaszcza w nocy, powinni pracować nie mniej jak dwaj robot.. 
nicy. Jeżeli zachodzi potrzeba, robotnicy powiimi być zaopatrzeni 
. w lampy bezpieczeństwa. 


D Z I A t xm. 
Przepisy @stro
n(JIści d:a zarządów lakladów i robotników 
prz"u.1 ,.uJzli'.1fością w
p::dków !1J[3SIClęśliwych podczas 
pracy przy prl
rlądach ogrlewają{;
.ch powietrze. 
A
 :pjl'
Y 
E."
yr
ądach ru.rko""vych.. 
S 1. Dla obsługi przyrządów rurkowych ogrzewających po- 
wietrze powinien być wyznaczany specjalny robotnik, dobrze ob- 
znajmiony z dozoręm nad paleniskami gazowe mi (z pośród do- 
świad«;:zonych palaczy). Taki gazownik powinien podczas swojej 
dniówki znajdować się przy przyrządach, nie odchodząc od nich. 

 2. W przyrządach rurkowych, niezaopatrzonych w spe- 
cjalne kraty żarowe z cegły, na rusztach powinna zawsze znajdo- 
wać się pewna ilość twardego rnaterjah! palnego w celu zapobie- 
gania gaśnięciu gazu i tworzeniu się mieszaniny wybuchającej. 
S 3. Gaz powinien .być wpuszczany do paleniska przyrządu 
lub do komory spajania stopniowo zapomocą ostrożnegQ otwie- 
rania zaworu' zasilającego po tern, jak przewód gazowy, dopro- 
wadzający gaz do przyrządu, został napełniony gazem, który wyparł 
wszystkie znajdujące się w nim powietrze, i w palenisku przy- 
rządu lub w komorze spalania rozpalony został ogień.
		

/ZU_1_66_0001.djvu

			66 


S 4. Jeżeli skutkiem jakiejkolwiek przyczyny ilość gazu, 
dopływającego do paleniska, znacznie zmniejszy się i gaz zacznie 
iść słabo lub też chwilowo zupełnie zatrzyma się, należy zawór 
zasilający zamknąć całkowicie a na ruszta dołożyć paliwa twar- 
degó. Gdy w przewodzie gazowym ciśnienie gazu znów zwiększy 
. się, można go ponownie ostrożnie wpuścić do przyrządu ogrzewal- 
nianego. Wogóle należy czuwać, żeby ciśnienie gazu w rurze do- 
prowadzającej zawsze było większe od atmosferycznego. 
.
 5. Podczas wymiany przepalonych rur ogr
ewających 
powietrze, zabrania się wchodzenia do ogrzewacza, dopóki aparat 
zupełnie nie wystygt Otwierać boczne otwory i pokrywy górne 
należy wówczas tylko, gdy przekonano się, że zawór gazoWy jest 
szczelnie. zamknięty i przenikanie gazu do ogrzewacza nie ma miejsca. 
Wchodzenie do ogrzewacza dozwala się jedynie wówczas, 
gdy ten ostatni zupełnie wystygł i po przekonaniu się, że prze- 
nikania doń gazu nie zachodzi, że otwory boczne i pokrywy górne 
są otwarte i że w ogrzewaczu ustalito się przewietrzanie naturalne 
zapomocą świeżego powietrza. 

 6. Do naprawionego ogrzewacza można puścić gaz po 
tern, jak ogrzewacz będzie dobrze wysuszony i ogrzany i w jego 
palenisku będzie rozpalony ogIeń. Gaz należy wpuszczać po 
uprzednie m przekonaniu się, że wszystkie otwory i pokrywy są - 
szczelnie zamknięte i że dopływ powietrza zewnętrznego do ogrze- 
wacza odbywa się nie inaczej, jak przez popielnik lub przez otwo- 
ry, specjalnie do tego celu przeznaczone. 


B. Przy p:rzyrząda.chr
genera.cyjnych 

 1. Do obsługi regeneracyjnych przyrządów ogrzewalnia- 
nych (Massic'a i Crookes'a, WhitweH'a, Cowper'a i in.) powinni 
być wyznaczani specjalni gazownicy lub robotnicy, dobrze obznaj- 
mieni z tą czynnością, w liczbie zależnie od potrzeby, nie mniej jed- 
nak jak dwuch na każdą zmianę do każdej grupy ogrzewaczy:. 

 2. Obowiązkiem gazowników jest tak czuwanie nad pra- 
widłowym stanem i działaniem zaworów ogrzewaczy, jak również 
otwieranie ,i zamykanie zaworów przy przejściu z gazu na' po- 
wietrze lub odwrotnie oraz przy włączaniu ogrzewacza do grupy 
i przy wyłączaniu go w celu czyszczenia i naprawy. . 
S 3. Przy puszczaniu kolejnego lub naprawionego ogrze- 
wacza "na gaz" należy przekonać się, czy wszystkie otwory i 
włazy są szczelnie zamknięte i zalepione, zamknąć zawory wiatru 
zimnego i gorącego, otworzyć zawór dymowy i wówczas dopieł:o 
przystępować do wpuszczania gazu do ogrzewacza. W tym celu
		

/ZU_1_67_0001.djvu

			67 


należy przedewszystkiel1) otworzyć zawór dla powietrza, potrzeb- 
negu do spalania gazu, i' po przekonaniu się, że ciąg w ogrze- 
wacźu jest dobry, ostrożnie otworzyć do połowy zawór gazowy. 
Jeżeli gaz przy wejściu do ogrzewacza sam zapalił się, wów- 
czas można uregulować jego dopływ oraz powietrza do spalania; 
jeżeli oatomiast gaz wszedł db ogrzewacza, lecz nie zapalił się, 
należy zapalić go zapomocą podstawienia na długiej tyce lub drągu 
do otworu, doprowadzającego powietrze do spalania, gorejących 
. pakuł, umaczanych w nafcie. Gazownik, wykonywujący to, powi- 
nien stać z boku a nie przed samym otworem. 
Jeżeli gaz idzie do ogrzewacza słabo lub w małej ilości, przy 
podstawianiu pakuł gorejących wybucha i znowu gaśnie, należy 
natychmiast zamknąć zawór gazowy i przekonać się, czy przy- 
czyna tego leży w złym gatunku samego gazu, czy w zbyt słabym 
jego dopływie, czy też w złym stanie przewodu gazowego lub 
samego ogrzewacza. 

 4. Wpuszczanie gazu do ogrzewacza swieżo naprawicnego 
lub wyczyszczonego albo do będącego długo nieczynnym, dozwala 
się tylko po przekonaniu się, że aparat jest dobrze wysuszony i 
dostatecznie ogrzany. 

 5. Przy przeprowadzeniu ogrzewacza "z gazu" na "wiatr" 
należy przedewszystkiem szczelnie zamknąć zawór gazowy i po- 
zostawić jeszcze na pewien czas otwartemi zawór dymowy i otwór 
dla powietrza do spalania. Gdy resztki gazu i wytworów spalania 
zcistaną zupełnie z ogrzewacza usunięte, oba wymienione zawory 
. zamykają się. Potem należy otworzyć zawór, doprowadzający 
wiatr zimny, i wreszcie zawór wiatru gorącego. 

 6. Przy zatrzymaniu ogrzewacza w celu wyłączenia go 
z grupy, przedewszystkiem należy zamknąć zawór wiatru gorą- 
cego a następnie zawór wiatru zimnego. Potem należy otworzyć 
zawór dla powietrza do spalania a następnie zawór dymowy. 
Gdy w ogrzewaczu ustalił się ciąg powietrza zewnętrznego, 
należy otworzyć wszystkie włazy i otwory w celu prędszego 
ostygnięcia ogrżewacza. 
S 7. Opuszczanie się ludzi do ogrzewacza w celu czysz- 
czenia i naprawy dozwala się wówczas tylko, gdy przekonano się, 
że ogrzewacz zupclnie wystygł, że powietrze w nim jest zupeł- 
nie czyste i nie zawiera gazu lub wytworów spalania i że zawory 
gazowy, dymowy i wiatru gorącego są szczelnie zamknięte i naj- 
mniejszego przenikania gazu przez nie nie zachodzi.
		

/ZU_1_68_0001.djvu

			68 


D Z I A Ł XIV. 
Przepisy ostrożnosci dla zarządów zakładów i robotników 
przy pracy na hutach cynkowych. 

 1. Pomieszczenia, w których dokonywa się prazenie rud 
cynkowych lub wytapianie cynku, powinny być obszerne, wysokie 
i przewietrzane bez przerwy. . 
Podłoga tych pomieszczeń powinna być dostatecznie równa 
i szczelna, żeby była możność usuwania pyłu i śmieci w sposób 
wilgotny. Oprócz tego w pobliżu pieców i kanałów podziemnych 
powinny być ustawione przyrządy do skrapiania podłogi. 
. Ściany powinny być gładkie, żeby na nich nie mógł osiadać 
pyt Jeżeli nie są one wymalowane farbą olejną lub pokryte li- 
cówką, to przynajmniej raz do roku należy je wybielić. Osiada- 
nia pyłu na częściach budynków lub pieców należy unikać lu nie 
dopuszczać zapomocą dobrego przewietrzania budynku i dobrze 
urządzonego odprowadzania z pieców wyziewów i gazów. Belki 
stropowe i górna część pieców cynkowych powinny być czyszczone 
nie rzadziej, niż jeden raz do roku, przyczem na czas tego czysz- 
czenia huta powinna być nieczynna. 

 2. Kruszenie rudy dozwala się wykonywać wyłącznie 
w przyrządach w ten sposób urządzonych, zeby pył nie przenikał 
do pomieszczeń roboczych. 

 3. Prażenie rud, zawierających blendę cynkową, powinno 
być dokonywane w specjalnem pomieszczeniu, przyczem wydzie- 
lający się kwas siarkowy bynajmniej nie powinien być wypusz- 
czany na powietrze, lecz powinien iść na wytwarzanie kwasu 
siarczanego (lub siarkowego) lub być pochłaniany przez zasady, 
rozpuszczalne w wodzie (wodę lub mleko wapienne), niepochło- 
nione zaś gazy wytworów prażenia powinny być usuwane przez 
komin nie niższy od .50 metrów. Piece prażall1e w tym razie 
powinny być budowane na podstawie istniejących systemów, przy 
których wydzielanie wytworów prażenia do pomieszczeń, gdzie 
znajdują się robotnicy, nie ma miejsca. 
Prażenie galmanu i innych rud, zawierających krzemowe lub 
utlenione związki cynku, może być dopuszczane również w bu- 
dynkach . huty, gdzie prowadzone jest wytapianie cynku, w spe- 
cjalnych piecach, lecz tylko z warunkiem, że wytwory gazowe 
prażenia będą usuwane albo przez wspólny komin wyciągowy 
albo przez oddzielne kominy nie niższe od 25 metrów. 

 4. Dla zapobieżenia wytwarzaniu się pyłu wyprażona 
drobna blenda cynkowa. podwożona do pieców z pomieszczeń in- 
nych, powinna być niecozwi1żana przed naładowaniem do. taczek 
lub wózków.
		

/ZU_1_69_0001.djvu

			69 


9 5. Pył, gazy i wyziewy, wydzielające się przy wytapianiu 
cynku powinny być albo wyławiane w pobliżu ich wyjścia z mufli 
albo odprowadzane całkowicie do kanałów wyciągowych, łączących 
się z wspólnym kominem wyciągowym. 
9 6. Zabrania się wysypywania rajmówki do pomieszczenia 
roboczego; powinna być ona gromadzona pod piecami w kana- 
łach zamkniętych i z tych ostatnich wybierana i wywożona w wóz- 
.' kach (wagonikach). 
. Uwaga. Za pozwoleniem zwierzchności paragraf ni- 
niejszy moźe być niestosowany do hut istniejących, o ile 
wypełnienie zawartego w nim żądania wymagać będzie bar- 
dzo kosztownych przebudowań. 
9 7. Przesie:wania i pakowania wytworów pobocznych, otrzy- 
mywanych przy wytapianiu cynku, pozwala się dokonywać tylko 
w osobnem pomieszczeniu, oddzielonem dd innych pomieszczeń 
roboczych i czyniące m zadość wymaganiom paragrafu L Prze- 
siewanie wymienionych wytworów powinno być dokonywane 
w przyrządach, nie przepuszczających pyłu nazewnątrz (zamlmię- 
tych sitach, bębnach i t. p.). 
. 9 8. Nowobudujące się piece cynkowe powinny być urzą- 
dzane w sposób następujący: a) żeby między ścianami huty i otwo':" 
rami mufli w piecach pozostawała wolna przestrzeń nie mniejsza 
od 5 metr., a w razie ustawienia pieców otworami muflowe mi do 
siebie przestrzeń pomiędzy niemi powinna być nie mniejszą od 
10 metr. i b) żeby znajdujące się pod piecami kanały podziemne 
. były obszerne, dobrze przewietrzały się i posiadały wysokość 
(w zamku sklepienia) nie mniejszą od 2,5 metrów. 
9 9. We wszystldem, co dotyczy wypuszczania metalu roz- 
topionego, jego przenoszenia, odlewania w formy i Ł d., w hutach 
cynkowych powinny być przestrzegane przepisy ostrożności, usta- 
nowione dla stalowni (dział IX). Przy walcowaniu cynku należy 
przestrzegać przepisy ostrożności, ustanowione dla walcowni (dział X). 


D Z I A Ł XV. 
Przepisy ostrożności dla zarządów zakładów i robotników 
. przed możliwością wypadków nieszczęśliwych podczas 
pracy na fabrykach rtęci. 
9 1. Piece, w których odbywa się prażenie rud rtęciowych, 
powinny być otoczone szczelnemi kapturami metalowemi, żeby 
uniemożliwić wydzielanie się wyziewów rtęciowych przez ścianki 
pieców. Pomienione piece, klosze przy nich, biegnące od nich do
		

/ZU_1_70_0001.djvu

			70 


... 


chłodni rury i same chłodnie powinny być urządzone w ten spo
 
sób, żeby gazy i wyziewy szkodliwe nie mogły dostawać się do 
pomieszczeń roboczych. 

 2. Pomie.szczenia robocze zgoła nie - powinny mieć połą- 
czenia bezp<;średniego z pomieszczeniami mieszkalnemi j gospo- 
darczemi. Sciany tych pomieszczeń, o ile są murowane, powinny 
być gładko otynkowane; o ile zaś są drewniane, powinny być 
obite deskami dobrze wysttuganemi, połączone mi na fugę z za- 
lepieniem szpar i szczelnem dopasowaniem' do sufitu i podłogi. 
Sufity pomieszczeń, roboczych również nie powinny mieć ani 
pęknięć ani szpar. Sciany i sufity powinny być wymalowane farbą 
olejną. Podłoga w pomieszczeniach roboczych powinna być szczelną 
bez pęknięć i szpar. Urządzanie podłóg glinianych i ziemnych 
jest wzbronione. 

 3. Drzwi, łączące różne oddziały fabryki między sobą, 
powinny być zamknięte j mogą być otwierane tylko wówczas, gdy 
to jest konieczne do wykonywan
a robót. 

 4. Przechowywanie zapasów rtęci w pomieszczeniach ro- 
boczych jest wzbronione; przechowywać ją należy w specjalnem 
pomieszczeniu zamkniętem w szczelnie zamkniętych naczyniach. 

 5. O ile pozwala na to temperatura powietrza zewnętrz- 
nego i bieg wytwórczości, okna pomieszczeń roboczych należy 
utrzymywać otwartemi przed rozpoczęciem robót i po ich skończeniu. 

 6. Robotnicy nie powinni wchodzić przed czasem rozpo- 
częcia się ich pracy do pomieszczeń, gdzie mogą wydzielać się 
wyziewy rtęciowe; również nie powinni robotnicy pozostawać 
w takich pomieszczeniach po skończeniu pracy. Wogóle robotnicy, 
o ile pozwala na to powierzona im praca, powinni unikać prze- 
bywania w pomienionych pomieszczeniach i obowiązani są, kiedy 
można, wychodzić z nich na świeże powietrze. 
9 7. Czyszczenie sadzy i wszelkie inne czynności, związane 
z dotykaniem rtęci i jej preparatów, robotnicy powinni wykonywać 
w rękawiczkach, wydawanych przez zarząd zakładu. 


DZIAŁ XVI. 
Przepisy ostrolności d
a zarządów zakładów i robotl1ików 
przed możliwością wypadków ni
szczęśliwych podczas' 
pracy VI fabrykach siart.i. 

 l. Przy wytapianiu rud siarkowych w stosach (kalkaronach), 
stosy te powinny być umieszczane w miejscu ze wszystkich stron 
otwartem i posiadać dogodny dostęp do wszystkich części.
		

/ZU_1_71_0001.djvu

			11 



 2. Przy wytapianiu i otrzymywaniu siarki w różnego 
rodzaju przyrządach, te ostatnie powinny być urządzane w ten 
sposób, żeby wydzielające się z tych przyrządów gazy szkodliwe 
nie mogły dostawać się do pomieszczeń roboczych i wogóle nie 
mogły szkodzić zdrowiu robotników. _ 

 3. Rozgrzebywanie stosów (kalkaronów) może być doko.,. 
nywane tylko po zupełnem ich ostygnięciu. 

 4. Spuszczanie siarki roztopionej powinno być dokony- 
wane w obecności majstra. 
S 5. Podczas spuszczania siarki robotnicy powinni roz-:, 
mieszczać się w ten sposób, żeby nie mogły ich dosięgnąć od":. 
pryski siarki lub strumień pary gorącej. . 
S 6. Zabrania się podstawiania form i łyżek pod strumień 
siarki roztopionej, a w' celu napełnienia form należy płynną siarkę 
czerpać z specjalnie do tego przeznaczonego zbiornika. 

 7. Zabrania się przestawiać i przenosiĆ formy napełnione 
siarką, zanim siarka dostatecznie nie ostygnie. 
S 8. Względem przyrządów parowych powinny być przed- 
siębrane takież same środki ostrożności, jak przy kotłach paro- 
wych. Przy przyrządach powinny być wskaźniki ochronne. 
S 9. Pokrywy przyrządów po wyparowaniu siarki nie po""' 
winny być otwierane inaczej, jak w obecności starszego majstra. 
9 10. Przed otwarciem pokryw retort robotnicy powinni 
przekonać się, czy wszystka para wyszła. Przy napełnianiu retort 
parą robotnicy powinni starannie zrewidować wszystkie zawarcia 
hermetyczne. 
S 11. Przy każdej zmianie załogi starszy majster obowią- 
zany jest starannie rewidować wszystkie retorty, jak również dźwig 
do podnoszenia i o każdej dostrzeżonej niedokładności niezwłoqnie 
zawiadamiać zawiadowcę. 


DZIAŁ XVII. 
Przepisy osb'ożności dla zarządów :zakładów i robotników 
przed możliwością wypadków nieszczęśliwych podczas 
robót w warzelniach soli. 
9 1. Wejścia do tężni, gdzie takowe są, powinny być za- 
opatrzone u dołu w drzwi, które należy zawsze mieć zamkniętemi, 
żeby nikt z niewyznaczonych do tego robotników nie mógł wejść , 
do tężni:
		

/ZU_1_72_0001.djvu

			72 



 2. Schody na tężnie, jak również dachy nad .niemi, po
 
winny być zaopatrzone w trwałe poręcze. 
S 3. Wejścia do zbiorników, zawierających solankę, powinny 
być zawsze zamknięte. - 
S 4. Zabrania się wchodzenia bez ognia do nieoświetlonych 
pomieszczeń warzelni soli: Wyjątek stanowią drobne zbiorniki, nie 
grożące żadnem niebezpieczeństwem. 
S 5. Jeżeli zachodzi. konieczność dokonania jakichkolwiek 
robót na przykryciach nad przewodami dymowemi i panwiami, to 
należy urządzić w odpowiednich miejscach trwałe pomosty, na 
których robotnicy powinni stać podczas wykonywania robót po- 
mienionych. 
S 6. Wszelkie naprawy mechanizmów, służących do susze- 
nia soli, jak również do kruszenia miału, jej sortowania i przewozu, 
mogą być dokonywane tylko podczas przerwy w ich biegu. - 
S 7. W razi
 wadliwego stanu pokryw nad panwiami wa- 
rzenie soli w tych ostatnich jest wzbronione. 
S 8. W razie urządzenia w ziemi przed paleniskiem zbior- 
nika paliwa, w zbiorniku tym dla kom
mikacji z powierzchnią 
powinny być stałe schody mocne ze stopniami; przy tern zbiornik 
przed paleniskiem pQwinien być tak obszerny, żeby robotnicy 
zatrudnieni przy piecu nie byli narażeni na niebezpieczeństwo 
podczas ładowania do zbiornika paliwa. Tarcze kloszów nad pan- 
wiami powinny być zawsże z<:tmknięte, otwierane zaś mogą być 
tylko na czas dokonywania wyparowywań, związanych z warze- 
niem soli. . . 


D Z I A Ł XVIII. 
Przepisy ostrozności dla zarządów lakładów i robotników 
przed moili '"ością wypadku'.!. nieszczęśliwych na należą- 
cych do zakładów kIJlejach zeh\z
,ych i !1a
Dwietrznych. 
k. D1JI.a. kolei 
eia
nycn.$ 
S 1. Do pracy n
 kolejach żelaznych mogą być wyzna...: 
czane tylko osoby, dobrze obznajmione z poruczoną im czynnością. 
S 2. Obsługę pociągową przy każdym pociągu powinni 
stanowić: maszynista, palacz albo pomocnik maszynisty i llsta- 

cr


. . 

 3. Maszynista obowiązany jest codziennie przed rozpo- 
częciem pracy obejrzeć starannie parowóz i przed naprawieniem 
wszystkich dostrzeżonych przez siebie niedokładności nie ma prawa
		

/ZU_1_73_0001.djvu

			'13 


>. 


puszczać parowozu do pracy.. Wogóle przy obsłudze parowozÓw 
należy zachowywać przepisy ostrożności, ustanowione dla obsługi 
kotłów parowych (dział II), o ile przepisy te mogą być stosowane 
do parowozów. 

 4. Ustawiacz pociągu obowiązany jes
 codziennie przed 
rozpoczęciem pracy obejrzeć wagony, wchodzące do składu po- 
wierzonego mu pociągu. 

 5. Przy ruchu pociągu lub samego parowozu w obrębie 
placu zakładu maszynista obowiązany jest dawać częste gwizdki 
i zwalniać bieg przy wejściu: na zwrotnice, przejazdy i przejścia, 
w wewnątrz budynku oraz na łuki, z których hie' widać naprzód 
przynajmniej 50 sążni wolnej drogi., To samo powinien on czynić 
ró.wnież przy podchodzeniu do miejsc, w których wykonywa się 
naprawa drogi. 

 6. Podczas ruchu maszynista obowiązany jest ciągle pa- 
trzeć naprzód i zawsze być gotowym do dania gwizdka lub zaha- 
mowania pociągu. ' ' 
S '1. Maszynista 'powinien zwracać baczną uwagę na sygnały 
i postępować zgodnie z umówionem ich znaczepiem, t. j. zatrzy- 
mywać pociąg, gdy jest to przez sygnał wskazane, zwalniać' bieg 
pociągu i t. p. Jeżeli jakikolwiek sygnał będzie zauważony tam, 
gdzie nie powinien być, albo nie będzie sygnału w tem miejscu, 
gdzie być powinien, albo będzie zauważony jakikolwiek nieporządek 
na drodze, wówczas maszynista obowiązany jest natychmiast za- 
trzymać pociąg i może puścić go ponownie w bieg jedynie po 
przekonaniu się o możności bezpiecznego dalszego ruchu. 

 8. Przy dojeżdżaniu d9 zwrotnic maszynista obowiązany 
jest zapomocą ustanowionych sygnałów zawiadomić zwrotniczego 
o tem, w jakim kierunku powinna być nastawiona zwrotnica, i 
zwracać następnie uwagę tak na sygnały zwrotniczego, jak i na 
prawidłowe ustawienie zwrotnicy. Jeżeli przytem z położenia 
przeciwwagi maszynista dostrzeże, że zwrotnica nie jest nastawiona 
na żądany tor a niema sygnałów na zatrzymanie, wówczas powi- 
nien zatrzymać pociąg, poczem ustawiacz pociągu po uprzedniem 
obejrzeniu toru za zwrotnicą i przekonaniu się o dobrym jego 
śtanie, może nadać zwrotnicy należyte położenie i przepuścić pociąg 
na odpowiedni tor. po przejściu Zaś pociągu obowiązany jest 
przestawić zwrotnicę do położenia pierwotnego. W razi
 jeżeli 
ustawiacz pociągu zauważy wadliwy stan' toru lub zwrotnicy, 
obowiązany jest natychmiast zawiadomić ci teru najbHższego do- 
zorcę, majstra drogowego lub zawiadującego naprawą drogi w celu 
przedsięwzięcia środków dla naprawienia zauważonych uszkodzeń. 
S J. Znaczenie różnych stawianych na drodze znaRów po- 
winno być dokładnie określone i znane wszystkim, komu należy;
		

/ZU_1_74_0001.djvu

			74 


w tym celu pracujący na drodze zaopatrywani są w instrukcję' 
drukowaną. 

 10. Największa szybkość biegu pociągów powinna być 
określona przez zarząd iakhidl1 zaleznie' od budowy i stanu drogi 
jak również uzywanego. taboru kolejowego. W obrębie zakładu /i 
na torach stacji szybkość biegu po linji prostej i na pomostach 
nie powinna przenosić 100 sąz. na minutę czyli !
__wiorst na go- 
dzinę, na łukach zaś i wzniesieniach 75 sąz. na minutę czyli 9 
wiorst na godzinę.*) 
S 11. Szybkość biegu powinna być zmniejszana przy do- 
jezdzaniu do budynków, zwłaszcza drewnianych, przyczem niewolno 
rozdmuchiwać ognia, ze by nie wyrzucać iskier. 

 12. Przy dojezdzaniu do wagonów, pw
znaczonych do 
spięcia, bieg powinien być stopniowo zwalniany w celu uniknię- 
cia silnego uderzenia; spinanie nalezy wykonywać tylko po za- 
trzymaniu pociągu. 

 13. Podczas ruchu i manewrowania maszynista znajduje 
się w rozporządzeniu ustawiacza pociągu' i powinien podlegać 
jego wskazówkom we wszystkiem, co dotyczy zatrzymań, porządku 
spinania i rozpinania wagonów i t. p. 
S U. jezeą parowozowi, idącemu naprzód, trzeba nadać' 
bieg wsteczny, lub idącemu biegiem wstecznym trzeba nadać 
bieg naprzód, wówczas należy uprzednio zatrzymać parowóz i do- 
piero następnie zmieniać bieg. Odstępstwo od tego przepisu, t. j. 
zmiana biegu parowozu bez uprzedniego jego zatrzymania, doz- 
wala się tylko w razie koniecznej potrzeby. 
9 15. W obrębie zakładu szybkość ruchu pociągów przy 
biegu wstecznym nie powinna przenosić 8 wiorst na godzinę a 
poza obrębem zakładu 9 wiorst. Przytem na przednim wagonie 
powinien znajdować się sygnalista.*) 
Uwaga. Od ustanowionych w paragrafie niniejszym 
norm wymagań w poszczególnych wypadkach dopuszczane 
są odstępstwa lecz nie inaczej, jak za pozwoleniem miejsco- 
wego Zarządu Górniczego. 
9 16. Podczas biegu wstecznego ustawiacz pociągu powi- 
nien zawiadamiać maszynistę o mogących zajść przeszkodach 
w ruchu. W tym ceJu ustawiacz powinien w tym czasie stale 
znajdować się na przednim wagonie lub tez iść przed pociągiem 
obok toru dotąd, dopóki pociąg niepójdzie naprzód. 

 1'1. Smarowanie parowozu nie powinno być dokonywane 
podczas biegu. 


*) Zatwierdzone przez Ministra Hand[u i Prz.emysłu 28 listopada 1910 1". Zbiór' praw 1. 
	
			

/ZU_1_75_0001.djvu

			75 


9 18. Maszyniści obowiązani są czuwać nad należytym 
stanem parowozu a w szczególności bandaży, resor i regulatora i 
w tym celu obowiązani są możliwie często rewidować rzeczone 
częsc!. W razie popsucia się parowozu należy doprowadzić go 
do miejsca postoju a o dostrzeżonych niedokładnościach powia- 
domić zawiadującego taborem kolejowym; ta sarna osoba powinna 
być również zawiadamianą wówczas, jeżeli uszkodzony parowóz 
nie może iść dalej. Dokonywanie jakichkolwiek napraw podczas 
biegu parowozu jest wzbronion.e. 
. 
 19. W nocy i podczas .mgły z przodu każdego parowozu 
powinny palić się trzy latarnie z reflektorami i białem światłem; 
z tyłu parowozu. powinna znajdować się jedna taka sama latarnia 
oraz z tyłu pociągu na głównej linji na ostatnim wagonie powin- 
na palić się latarnia, zwrócone szkłem czerwonem w tył a białem 
ku maszyniście, ażeby maszynista, obejrzawszy się w tył, mógł 
zawsze przekonać się, czy pociąg idzie w składzie całkowitym. , 
Przy parowozach---tankach dozwala się oświetlanie jedną latarnią 
z przodu i z tyłu parowozu przy ścisłem przestrzeganiu pr.zepisów 
sygnalizacji, ustanowionych dla wypadków, kiedy parowóz znaj- 
duje się z przodu lub z tyłu wagonów. Podczas biegu w wymie- 
nionym czasie maszynista obowiązany jest natężać całą swoją 
uwagę i przestrzegać możliwą ostrożność, W nocy powinny być 
zapalone btamie sygnałowe na buforach i zWrotniG	
			

/ZU_1_76_0001.djvu

			16 


I' 


9 24. Zwrotniczowie obowiązani są czuwać nad należytym 
stanem zwrotnic, krzyżownic i torów oraz rewidować drogę na 
swoim odcinku w miarę możnosci po przejściu każdego pociągu 
a w kazdym razie nie mniej od określonej przez zarząd zakładu 
liczby razy dziennie. 

 25. Zwrotnica pówinna być nastawiona zawsze na linję 
prostą lub główną, przestawiona stosownie do żądania maszynisty 
i po przejściu pociągu znowu nastawiona na linję prostą. 
9 26. Zwrotniczy powinien czuwać, żeby dwa idące jeden 
za drugim parowozy lub pociągi były odległe od siebie przynaj- 
mniej o sto sążni; jeżeli odległość ta jest mniejsza, to obowiązkiem 
zwrotniczego jest zatrzymać drugi pociąg. 

 27; Jeżeli podczas obchodzenia linji zwrotniczy zauważy 
uszkodzenie toru lub taką przeszkodę, której sam nie jest w stanie 
usuną.ć, to powinien natychmiast zabezpieczyć uszkodzone miejsce 
zapomocą dwuch czerwonych chorągiewek lub fatarni, ustawio.- 
nych w odległości przynajmniej trzydziestu sążni z obu stron 
uszkodzonego miejsca i następnie bezzwłocznie zawiadomić majstra 
drogowego; wszystko to powinno być wykonane możliwie poś- 
piesznie. Dotąd, dopóki miejsce' uszkodzenia nie będzie w należyty 
sposób naprawione, rzeczone znaki ochronne (czerwone latarnie lub 
chorągiewki) nie mogą być zdejmowane. . 
Uwaga. Nowowstępujący na zmianę zwrotniczy powi- . 
nien od zmienianego zwrotniczego otrzymać wszystkie dane 
mu przez majstra drogowego zlecenia odnośnie do niepo- 
rządków na drodze i rozstawionych sygnałów. 
S 28. Podczas obchodzenia linji zwrotniczy powinien zwra- 
cać uwagę, czy skutkiem wyrzucanych przez parowóz iskier nie 
zapaliły się gdzie budynki, stosy drzewa, zwały węgla lub jakie
 
kolwiek inne przedmioty. Jeżeli przy tern zwrotniczy dostrzeże 
gdziekolwiek początek pożaru, obowiązkiem jego jest natychmiast 
przystąpić do ugaszenia go z pomocą najbliższych robotników 
i natychmiast zawiadomić o pożarze zarząd zakładu. 
S 29. Wadllwe i popsute wagony i platformy powinny być 
odsyłane do miejsca postoju i w żadnym razie. nie mogą być 
puszczane w bieg. . 
9 30. Zabrania się podczas biegu wskakiwania do wago- 
nów, platform i parowozów oraz zeskakiwania z nicb. 
9 31. Osobom, nie na\{
żącym do służby pociągowęj, zabra- 
nia się wsiadania do wagonów, na platformy i parowozy, o ile 
nie będą one miały specjalnego na to pozwolenia zarządu zakładu, 
o czeru powinien być zawiadomiony ustawiacz pociągu.
		

/ZU_1_77_0001.djvu

			17 


9 32. Zabrania się stawania pomiędzy szynami; jak również 
przechodzenia przez nie wówczas, gdy zbliża się pociąg, wagon 
lub platforma. 
. . S 33. Przy przesuwaniu wagonów i platform rękami robot- 
nicy nie powinni znajdować się przed wagonem lub platformą, 
lecz powinni pbpychać je, idąc z boku. 
9 34. Podcżas jednoczesnego przewozu zapomocą żywej 
siły po jednym i tym samym torze kilku platform lub wagonów 
te ostatnie powinny być wszystkie razem spięte lub dążyć w takiej 
odległości jeden od drugiego, żeby nie groziły niebe,zpieczeństwem 
robotnikom. 
S 35. Podczas przewozu platform i wagonów zapomocą 
siły żywej, robotnicy, znajdujący się przy wagonach, powinni 
w swoim czasie zapomocą okrzyku lub donośnego sygnału uprze- 
dzać wszystkie Qsoby, które moglyby doznać uszkodzenia od zbli- 
żających się do nich wągonów i platform. 
9 36. Stojące na torach platformy i wagony, oddzielne lub 
/sP\ę te razem, powinny być zahamowane a pod koła ich powinny 
być podłożone kawałki drzewa. i' 
9 31. Wagony wywrotowe powinny być urządzone w ten 
sposób, żeby posiadały dostateczną równowagę. 
S 38. Tam, gdzie. tory ułożone są na pomostach, pomiędzy 
torami oraz pomiędzy szynami każdego toru poszczególnego po.- 
winna być ułożona podłoga; oprócz tego pomosty powinny być 
ogrodzone mocnemi poręczami a na kofJcach pomostów powinny 
znajdować się mocne barjery. . 
3 39. Przy wyładowywaniu wagonów z pomostów zatrud- 
nieni tern robotnicy powinni uprzednio przekonać się, czy niema 
kogo w miejscach zwału. 
9 40. Robotnicy, zatrudnieni jakąkolwiek pracą na linji 
drogi żelaznej, powinni obstawiać naprawiany odcinek drogi od- 
powiedniemi znakami oraz zwracać uwagę na sygnały, dawane 
przez przechodzące pociągi i zawczasu schodzić z torów. 
3 41. Zabrania się przechodzenia pod platformami i wago- " 
nami, leżenia lub siedzenia pod nimi, wchodzenia- na bufory oraz 
siadania na nich, jak również" przechodzenia pomiędzy wagonami, 
połączonymi z parowozem. 
S 42. a) Podczas gołoledzi zabrania się posypywania 'szyn 
piaskiem, idąc przed będącym w ruchu pociągiem lub parowozem. 
Praca ta powinna być wykonywaną podczas postoju pociągu. 
b) Materjały na placu zakładu' powinny być składane w. ta... 
kiej odległoś'ci od torów kolejowYch, żeby pomiędzy kursującym
		

/ZU_1_78_0001.djvu

			78 


po torach pociągiem i złożonymi materjałami (zwałami rudy, węgla, 
bloków i t. p.) pozostawała wolna przestrzeń szerokości nie mnjej
. 
szej, niż jeden arszyn. i;, . 
c) Zabrania się podczas biegu pociągu przechodzenia z jed- 
nego wagonu do drugiego, jak również z wagonu na parowóz 
i odwrotnie. . 
9 43. Drzwi lub wrota" przez które przechodzą parowozy 
i wagony do budynków fabrycznych lub na place fabryczne, po- 
winny być o tyle obszerne, żeby w przestrzeniach pomiędzy wa- 
gonem lub parowozem i bokami drzwi lub wrót mogli swobodnie 
przejść ludzie w razie niespodzianego spotkania pociągu. 
9 44. Na każdej oprócz projektowanych kolei mogą być 
wydane również bardziej szczegółowe przepisy wywoływane ko- 
niecznością z tern zastrzeżeniem, żeby rzeczone przepisy obowiąz- 
kowo były przedstawiane za pośrednictwem Inżyniera Okręgówego 
miejscowemu Zarządowi Górniczemu do zatwierdzenia. 


Jlo Dla. ko:'ei napo"W'ieł1rznyc;'"ł
 
. 
 1. Do obsługi kolejek napowietrznych mogą być wyzna- 
czani tylko ludzie dokładnie obznajmieni z poruczaną im czynnością. 

 2. Należy czuwać, żeby osoby postronne nie wchodziły 
na stacje tych kolejek i nie korzystały z tych kolejek w celu 
przejazdu. 
S 3. Na przejazd koiejka'Tli napowietrznemi robotników i 
pracowników pozwala się tylko w celu oględzin, smarowania i 
naprawy liny oraz innych części kolejki, przyczem okażdem ta- 
kiem przejezdzie należy uprzedzać maszynistę i czuwać, żeby l1ył' 
dokonywany nie inaczej, jak biegiem wolnym. 
9 4. Wagoniki, w których będą pomieszczani robotnicy i 
pracownicy, powinny być każdorazowo przed puszczeniem w ruch 
starannie zrewidowane, przyczem szczególną uwagę należy zwra- 
cać na przyrządy zapinające. 
9!t Robotnicy, jadący w celu smarowania lin i t. p., po- 
winni dla większego bezpiecieiistwa na wypadek przewrócenia 
się wagonika przywiązać się do haka, na którym wisi wagonik, 
sznurem przechodzącym pod pachami. 
9 6. O wszelkich dostrzeżonych niedokładnościach i t!szko.- 
dzeniach w kolejce napowietrznej, przyrządach sygnałowych i ta- 
borze kolejki robotnicy obowiązani są natychmiast zawiadamiać 
zawiadującego kolejką a w razie potrzeby natychmiastowego 
wstrzymania ruchu na kolejce również maszynistę. 
9 7. Należy możliwie często rewidować kolejkę napowietrzną, 
poddając ją przynajmniej co. każde' sześć tygodni st:"rannej rewizji
		

/ZU_1_79_0001.djvu

			79 


przez robotników, przewożonych kolejką w wagoniku, i co tydzień 
rewizji ze słupów, podtrzymujących kolejkę. Oprócz tego należy 
codziennie przed rozpoczęciem ruchu posyłać robotnika Vi celu 
obejścia całej drogi. Na rozpoczęcie ruchu pozwala się tylko po 
otrzymaniu przez wszystkie stacje kolejki wiadomości o zupełnym 
na niej porządku. 
9 8. Codziennie przed rozpoczęciem ruchu na kolejce po- 
winny być nasmarowane wszystkie wały napędowe. 
 Również co- 
dziennie powinno być wykonywane smarowanie wałków (rolek) 
wagoników przy pierwszem przejściu tych ostatnich przez prze- 
znaczoną w tym celu stację. 
S 9. Przy wchodzeniu wagoników na stację należy zwracać 
szczególną uwagę na stan przyrządu zapinającego, jak również na 
to, żeby wagoniki zupełnie oddzielały się od liny, która je ciągnie. 
Wagoniki, w których przyrząd zapinający działa nieprawidłowo, 
powinny być natychmiast wycofane z obiegu. 
9 10. Przyrządy zapinające powinny być starannie oczysz- 
czane nie mniej, niż jeden raz na tydzień. 

 11. Zabrania się puszczania w bieg wagonika, który nie- 
zupełnie mocno jest zapięty do liny. W wypadkach wątpliwych 
należy zatrzymać ruch i obejrzeć przyrząd zapinający. 
S 12. Wagoniki powinny być zaopatrzone w przyrządy, nie.- 
dopuszczające do przedwczesnego ich wywracania. 
S 13. Zarząd zakładu powinien ustanowić naj mniejszą od- 
ległość, w jakiej powinny chodzić wagoniki jeden za drugim. 
Wielkość tej odległości powinna być dokładnie znana robotnikom, 
którzy powinni "jej przestrzegać. 
9 14. Stacja początkowa, gdzie znajduje się sitnik, powinna 
być połączona ze wszystkiemi pozostałemi stacjami kolejki napo- 
wietrznej zapomocą urządzeń dla dawania sygnałów w obydwie 
strony. Maszynista i wszyscy robotnicy, zatrudnieni przy eksplo- 
atacji kolejki napowietrznej, powiuni dokładnie znać wszystkie 
ustanowione sygnały. _ 

 15. Na każdej stacji kolejki napowietrznej powinien znaj- 
dować się robotnik, któremu powierzone jest dawanie sygnałów. 
Tylko w razie grożącego niebezpieczeństwa sygnał może być po- 
dany również przez innych robotników. 
9 16. W tych częścich drogi, gdzie kolejka napowietrzna 
przechodzi nad drogami pieszemi i jezdnemi, pod linją kolejki po- 
winny być urządzone mocne pomosty lub innego rodzaju urzą- 
dzenia ochronne dostatecznej długości i szerokości w celu unik- 
nięcia wypadków, mogących nastąpić skutkiem rozerwania się 
liny, spadnięcia wagoników i t. p.
		

/ZU_1_80_0001.djvu

			80 


Pl'ZelBisJf ostrożności 'przy pracy II zakładach "
nt iczycb miedzianycb, 
srelnno....ołowianycb i ołm!!Jiałiycb. wydane przez Słównij Komisję 
do sprat
j fabrYlJzn:vch i gómilJ,uHu.!.tnicz:vch, (Zatwierdzone przez 
Ministra Handlu i Przemysłu dnia 17 maja 1909 r. Zb. pro i rozp. 
Rządu, r. 1909, Nr. 138 art. 1373). 
I. Przed przyjęciem do zakładów hutniczych miedzianych, 
srebrno-ołowianych i ołowiany.ch każdy robotnik powinien być pod- 
dany oględzinom lekarskim. 
2. Do pracy przy prażeniu rud, bessemerowaniu półpro- 
duktów, trajbowaniu i amalgamowaniu nie dopuszczane są: l) 
osoby płci żeńskiej i 2) osoby płci męzkiej słabego zdrowia, jak 
również te, które nie ukoi'iczyły 15-tu lat życia. 
3. W celu czuwania nad zdrowiem robotników zarząd za- 
kładu przyjmuje lekarza. Oględziny osób pomienionych przez 
. lekarza powinny być dokonywane conajmniej raz na miesiąc.. 
Robotnicy. wykazujący oznaki choroby zawodowej, chociażby na- 
wet stan ich zdrowia nie przeszkadzał dalszej pracy, na żądanie 
lekarza powinni być usuwani od pracy i przed zupełnem wyzdro- 
wieniem nie mogą być nanowo do niej dopuszczani. Przytem od 
uznania lekarza zależy albo zupełnie usunąć takich robotników od 
pracy w zakładzie, albo też zezwolić na przeniesienie ich na inne 
roboty, nie niebezpieczne dla ich zdrowia. 
4. Zarząd zakładu obowiązany jest prowadzić kartki rejestra- 
cyjne lub księgę oględzin (9 I). W powyższych kartkach lub 
księdze powinny być wskazywane: a) lekarz, czuwający nad sta- 
nelJl zdrowia robotników, b) imię, nazwisko, wiek i miejsce za- 
mieszkania każdego robotnika, dzień wstąpienia do pracy, i odejś- 
cia z niej, rodzaj dokonywanej pracy; c) data ujawnienia zacho- 
rowania i rodzaj choroby robotnika; ,d) data wyzdrowienia, o ile 
jest ona wiadoma zarządowi zakładu i e) daty oględzin lekarskich 
r ich rezultaty. 
Księgi- sznurowe i kartki rejestracyjne kolejno przesznuro- 
wane i opatrzone odpowiednim stemplem lub pieczęcią, oparafo-. 
wywane są przez miejscowego okręgowego inżyniera górniczego. 
5. W pobliżu miejsc pracy powinna znajdować się zabez- 
pieczona od zanieczyszczenia woda do picia w ilości obfitej i przyi:em 
w tak:iem pamieszczeniu, do którego robotnicy mogliby wchodzić, 
nie potrzebując wychodzić na podwórze. 
6. W zakładzie powinny być pomieszczenia do umywania 
się i 'przebierania robotników i specjalne pomieszczenie dla spo- 
żywania posiłku. Oba. te pomieszczenia powinny' znajdować się 
w tej części zakładu, gdzie niema pyłu z huty, być utrzymywane 
w czystości i ogrzewane w zimnej porze roku,
		

/ZU_1_81_0001.djvu

			81 


W pokojach do umywania się i przebierania powinny znaj- 
dować się: woda, mydło i ręcznik. Oprócz tego w pokojach tych 
powinno być miejsce do przechowywania ubrania, zdejmowanego 
przez robotników przed rozpoczęciem pracy. 
Zarząd zakładu óbowiązany jest urządzić przy zakładzie łaź- 
nię i dać możność robotnikom z niej korzystać niemniej niż dwa 
razy na tydzień. W razach wyjątkowych, na żądariie lekarza, ko- 
rzystanie z łaźni powinno być umożliwione w godzinach robóczych. 
Zarząd zakładu obowiązany jest bezpłatnie wydawać wszyst- 
kim robotnikom na czas wykonywania robót bluzy, spodnie i po- 
krycie głowy oraz czuwać nad tern, żeby robotnicy przy odejściu 
od pracy starannie oczyszczali w sposób wilgotny obuwie od 
pyłu z huty.*) 
1. Zarząd zakładu powinien troszczyć się o to, żeby robot- 
nicy przestrzegali przepisy następujące: a) spożywali posiłek tylko 
w pomieszczeniu specjalnie do tego przeznaczonem oraz nie brali 
z sobą produktów spożywczych do pomieszczeń roboczych i b) 
wchodzili do pokoju stołowego, przystępowali do jedzenia i opusz- 
czali zakład tylko po starannem wymyciu rąk i twarzy. 
8. Przepisy niniejsze powinny być wywieszone w miejscu 
widocznem we wszystkich pomieszczeniach roboczych, pokojach 
stołowych i rozbieraltliach, jak również wydrukowane w książkach 
obrachunkowych, wydawanych robotnikom. 


Przepisy ostrożności przy pracy na hutach cynkowych, wydane 
przez Główną Komisje do spraw fabrycznych i górnłczo
hutniczych. 
(Zatwierdzone przez Mini$tra Handlu i Przemysłu 14 czerwca 1906 r. 
Zb. pr. i rozp. Rządu r. 1906, Nr. 213' art. 1480). 

 1. Przed przyjęciem robotników do huty cynkowej każdy 
robotnik powinien być obejrzany przez lekarza. Dane oględzin 
lekarskich powinny być wciągnięte do specjalnych dla każdego 
robotnika kartek rejestracyjnych lub też do ogólnej księgi sznu- 
rowej oględzin. 
'Uwaga. Oparafowane trybem ustanowionym księgi 
sznurowe i kartki rejestracyjne, kolejno przesznurowane i. 
opatrzone odpowiednim stemplem lub pieczęcią, wydawane 
są przez miejscową Komisję Gubernjalną do spraw fabrycz- 
nych i górniczo-hutniczych. 

 2. Osoby słabego zdrowia oraz nie posiadające 15 lat 
życia nie powinny być dopuszczane do obsługi pieców cynkowych, 


*) Zb. pr. i rozp. Rządu r. 1911, Nr. 140, art. 1323.
		

/ZU_1_82_0001.djvu

			82 


ładowania i przewozu rajmówki i popiołu z palenisk oraz do prze- 
siewania i pakowania produktów pobocznych, otrzymywanych 
przy wytapianiu cynku. Kobiety nie powinny być dopuszczane 
do robót przy piecach cynkowych. 

 3. Czuwanie nad zdrowiem ludzi, pracujących na hucie, 
powierza się lekarzowi, obowiązanemu oglądać ich conajmniej raz 
na miesiąc. Na żądanie lekarza powinni być usuwani od pracy 
do czasu zupełnego wyzdrowienia robotnicy z oznakami choroby 
zawodowej, chociażby nawet stan zdrowia robótników nie przesz'" 
kadzał dalszej ich pracy; robotnicy zaś, osobliwie łatwo podlega- 
jący szkodliwemu działaniu produkcji, usuwani są na dłuższe ter- 
miny od zajęć w pomieszczeniach, vt których odbywa się wyta- 
pianie < cynku, jak również od pakowania i przesiewania wytworów 
pobocznych i pracy przy usuwaniu rajmówki. 
9 4. Zarząd zakładu obowiązany jest prowadzić kartki re- 
jestracyjne lub księgę sznurową oględzin (9 1), przyczem w nich 
powinny być wskazywane: a) nazwisko osoby, prowadzącej księgę; 
b) na
wisko lekarza, czuwającego nad stanem zdrowia robotników; 
c) imię, imię ojca, nazwisko, wiek i miejsce zamieszkania każdego 
robotnika, data przystąpienia do pracy i wyjścia z niej, rodzaj jego 
zajęć; d) data zachorowania i rodzaj choroby robotnika; e) data 
wyzdrowienia; f) dnie i rezultaty oględzin lekarskich. 
. 
 5. W pobliżu miejsc roboczych powinna znajdować się 
zabezpieczona od zanieczyszczenia kurzem woda do picia w ilości 
obfitej i przytem w takiem pomieszczeniu, do którego robotnicy 
mogliby wchodzić, nie wychodząc na podwórze. 
9 6.*) W tej części zakładu, gdzie niema kurzu, powinny 
znajdować się pomieszczenie do umywania i przebierania się ro- 
botników i specjalne pomieszczenie dla spożywania posiłku. Oba 
te pomieszczenia powinny być utrzymywane w czystości i ogrze- 
wane w zimnej porze roku. 
W pokojach do ubierania i umywania się powinny być: 
woda, mydło i ręcznik i powinno znajdować się miejsce do prze- 
chowywania ubrania, zdejmowanego przez robotnika' przed roz- 
poczęciem pracy i do przebierania się w ubranie, w którem on 
wykonywa pracę. 
Zarząd zakładu obowiązany jest qezpłatnie wydawać wszystkim 
robotnikom na czas wykonywania pracy bluzy, spodnie i czapkę.**) 
Zarząd zakładu obowiązany jest dać możność robotnikom 
korzystać z znajdującej się przy zakładzie łaźni nie mniej niż dwa 
razy na tydzień i w razach wyjątkowych na żądanie lekarza w go- 
dzinach roboczych. 


*1 Zb. pr. i rozp. Rządu r. 1909, Nr. 173, art. 1739. 
**, Zb, pr. i rQzp. RZądu r. 1911, Nr. 140, 
rt. 1323.
		

/ZU_1_83_0001.djvu

			83 


Zarząd zakładu obowiązany jest pilnować, żeby robotnicy 
odchodząc od miejsca pracy starannie oczyszczali w sposób wil- 
gotny swe obuwie od pyłu fabrycznego.*) 

 7. Zarząd zakładu powinien troszczyć się o to, żeby ro- 
botnicy przestrzegali przepisy naśtępujące: a) spożywali posiłek 
tylko w specjalnie do tego wyznaczonem pomieszczeniu i nie brali 
z sobą do pomieszczeń roboczych produktów spożywczych i b) 
przychodzili do pokoju stołowego, przystępowali do jedzenia i wy- 
chódzili z zakładu tylko po starannem umyciu rąk i twarzy. 

 8. Przepisy niniejsze powinny być wywieszone na miejscu 
widocznem we wszystkich pomieszczeniach roboczych, pokojach 
stołowych i rozbieralniach, jak równieź wydrukowane w wydawa- 
nych rqbotnikom książkach obrachunkowych. 


Rozporządzenie z dnia 20 września 1920 roku 
Ministra Zdrowia Publicznego w przedmiocie zgłaszuia zatrudj oło
 
wiem. cynkiem, fosforem, arsze,Wem i rt«.:cią W' zakładach pn:emi8ło
 
Wich, fabrykacb i warsztatach. (Dz. U. R. P. r. 1920, Nr. 98, poz. (52). 
Na podstawie art. 2. p. 12 zasadniczej ustawy sanitarnej 
z dnia 19 lipca 1919 r. (Oz U. R. P. Nr. 63, poz. 371) oraz art. 
l ust. 2; art. 3 ust. a i art. 24 ustawy w przedmiocie zwalczania 
chorób zakaźnych oraz innych chorób występujących nagminnie 
z dnia 25 lipca 1919 r. (Dz. U. R. P. Nr. 67, poz. 402) zarządzam 
w porozumieniu z Ministrem Pracy i Opieki Społecznej co następuje: 
Art. 1. O każdym przypadku zatrucia ołowiem, cynkiem, 
fosforem, arszenikiem i rtęcią w zakładach przemysłowych, fabry- 
kach i warsztatach jak również o każdym przypadku, wzbudzają- 
cym podejrzenie, co do któregokolwiek z wymienionych zatruć 
należy w ciągu 24 godzin zawiadomić właściwe władze komunalne 
z podaniem nazwiska i dokładnego adresu chorego. 
Obowiązek zgłaszania obciąża osoby, wymienione wart. 5 
ustawy o zwalczaniu chorób zakaźnych oraz innych chorób wy- 
stępujących nagminnie, a w szczególności: 
a) lekarza wezwanego do porady; 
b) kierowników zakładów leczniczych i położniczych; 
c) każdą osobę zajmującą się dozorem lub pielęgnowaniem 
chorych; . 
d) głowę rodziny lub osobę, na której pieczy znajduje się chory; 
d) kierowników wszelkich zakładów przemysłowych, fabryk 
i warsztatów. 


*) Zb. pr. ; roz!>. RZądu r. 1911, Nr. 140, art. 1323.
		

/ZU_1_84_0001.djvu

			84 


Art. 2. Władze komunalne względnie ich organy sanitarne 
po otrzymaniu zgłoszenia winny niezwłocznie zarządzić dochodze- 
nie celem ustalenia rozpoznania zatrucia i jego pochodzenia, za- 
wiadamiając jednocześnie o otrzymanem zgłoszeniu właściwy po- 
wiatowy Urząd Zdrowia. 
Powiatowy Urząd Zdrowia poda ustalony pod względem roz- 
poznania przypadek do wiadomości właściwemu Inspektorowi Pracy 
i w porozumieniu z nim w myśl art. 9' ustawy w przedmiocie 
zwalczania chorób zakaźnych oraz innych chorób występujących 
nagminnie stwierdzić, czy zarządzone przez władze komunalne 
środki zapobiegawcze są przeprowadzone i wystarczające, a ewen- 
tualnie wyda potrzebne dalsze zarządzenia. 
Art. 3. Przekroczenie niniejszego rozporządzenia będzie ka- 
rane w myśl art. 25 ustawy w przedmiocie zwalczania chorób 
zakaźnych oraz innych chorób występujących nagminnie.
		

/ZU_1_85_0001.djvu

			Przepisy o zapobieganiu wypadlmm nieszcześUwym prZ1f ro
 
botach li' zakładach górniczych: 
Ogólne przepisy ostrożności . 
Przepisy ostrożnóści przy obsłudze kotłów pa- 
rowych 
Przepisy ostrożności przy obsłudze silnic . 
Przepisy ostrożności przy obsłudze mechanizmów 
napędowych, przekładni, pasów i t. d. 
Przepisy ostrożności przy obsłudze silnic robo- 
czych i obrabiarek 
Przepisy ostrożności przy obsłudze' wszelkiego 
rodzaju wind i podnośników 
" VII. Przepisy ostróżności przed możliwością wypad- 
ków nieszczęśliwych w dziale wielkopiecowym 
" VIII. Przepisy ostrożności przed możliwością wypad- 
ków nieszczęśliwych podczas pracy przy piecach 
koksowych i urządzeniach do płukania węgla 
kamiennego 
Przepisy ostrożności przed możliwością wyparl- 
I ków nieszczęśliwych podczas pracy w odlewniach 
Przepisy ostrożności przed możliwością wypad- 
ków nieszczęśliwych podczas pracy przy piecach 
pudlarskich, spawalnych, fryszerskich i w wal- 
cowniach . . . 
Przepisy ostrożności przed możliwością wypad- 
ków nieszczęśliwych podczas pracy w st.alowniach 
" XII. Przepisy ostrożności przed możliwością wy'pad- 
ków nieszczęśliwych podczas pracy przy gene- 
ratorach i piecach, opalanych gazem 


Dział I. 
" II. 


" 


" 


" 


" 


" IX. 


" 


" 


SPIS IUEC
I TO jn] IV-GO. 


HI. 
IV. 


V. 


VI. 


X. 


XI. 


Str. 


3 


14 
25 


30 


34 


39 


43 


49 


.50 


54 


61 


64
		

/ZU_1_86_0001.djvu

			St... 


Dział XIII. Przepisy ostrożnoŚci przed możliwością wypad- 
ków nieszczęśliwych podczas pracy przy przy- 
rządach ogrzewających powietrze 65 
" XIV. Przepisy ostrożności przy pracy w zakładach 
cynkowych 68 
" XV. Przepisy ostrożności przed możliwością wypad- 
ków nieszczęśliwych podczas pracy na fabry- 
kach rtęci . 69 
" XVI. Przepisy ostrożności przed rnożliwośda wypad- 
ków nieszczęśliwych podczas pracy w fabry- 
kach siarki 70 
" XVII. Przepisy ostrożności przed możliwością wypad- 
ków nieszczęśliwych. podczas robót w warzel- 
niach soli . . 71 
" XVIII. Przepisy ostrożności przed możliwością wypad- 
ków nieszczęśliwych na należących do zakładów 
kolejach żelaznych i napowietrznych 72 
Przepisy ostrożności przy . pracy w zakładach hutniczych 
miedzianych, .srebrno-ołowianych i ołowianych . 80 
Przepisy ostrożności przy pracy na hutach cynkowych 81 
. Rozporządzenie Ministra Zdrowia Publicznego w przedmiocie 
zgłaszania zatruć ołowiem, cynkiem, fosforem, arszeni- 
kiem i rtęcią, w zakładach przemysłowych, fabrykach i 
warsztatach z f. 1920 . 83
		

/ZU_1_87_0001.djvu

			Oh1yiki 
 'Ii druku. 
Str. I} Wiersz Wydrukowano Powinno być 
5 6-7 1-2 szczególnośsi szczególności 
5 ' 12 2 zorowia zdrowia 
10 45 3 ostożności ostrożności 
10 J g 00 co 
lO 9 4 oprocz oprócz 
lO g 8 siiniey silniey 
lO 10 6 stąpienia stąpienia 
l6 15 9 zależuie,. zależnie 
19 15 2 ogień ognia 
28 6 I puszeniem puszczeniem 
32 13 15 takiem takim 
39 I 7 ogradzone ogrodzone 
40 8 4 powinne powinny 
58 10 5 kleszczech kleszczach 
63 16 2 stania stać 
68 l II lu lub 
75 19 5 zwrócone zwrócona 
76 24 4 kazdym każdym 


'
 


....
		

/ZU_1_88_0001.djvu

			"""'I!III 


IiJi WJIJJm?JilBiiliIi!lll/llllYJPJfiiJsIJR/J.D'.IJWJI&łBIfF1iiIIIrI4IIIffil!Y8SflMMifM.IiI/1JIiJffaJll!iłJ'JIl1II!i1!I4IIf1/IY.IfłRiliIł . IiiII!UIIllIiV.Alill!fl!l!llli1F
AmfWAallłlfAl!lB"
AI\III!B'''''''Jłi!iIF.dIII1iI1'''''''''''6. 
ii'Wll!lili&."6Imh'Wlm\,,


WiiIa.."""'''''''''''-.
'łIIB.
'V!IIIih''\'f!llll\IIIII1
''WIiła'DIJ'A.
''UI5'Jł.
''IIi!Do.''WIIID.'\!I!m.''UiIiII.
"'fł1IrlA'\'iDiIił,.''''ii 
II TOWARZYSTWO-PRZEIYSŁOWO-IIAliDLOWE II 
.. fi S l{ R D " sP. Z our. I
 
II "Ul.! 0(1110\11. H 
SI Sosnowiec ul. 3 Maja Nr. 7 tel. 46 adres tele!ll'. "Oskard" ._ 
J. Warszawa ul. Hortensja lITr. tel. 223
22 adres tele!ll'. "Oskard" .. 
II Katowice ul. Wojewódzka Nr. 26 tel. 20-41 adres tele!ll'. "Hermes" II 
.. BerwHJharlottenbul'g 4 ul. Iiim.tstl'asse Nr. fiGa tel. Steinplatz 764 .. 
J. adres tele!ll'. "Oskardlmta". .. 
II RUDOLF MOSSE COODł: II 
II Materiały wybuchowe: II 
II DYNAMIT, PROCH, DYNAMON, ŚRODKI WYBUCHOWE II 
II AMONOWE. LONTY. KAPISZONY Z FABRYK lRAJOWYCH !! 
J
 I ZAGRANICZNYCH.' Jq 
II Artykuły technicme: II 
II ZEUZO, STAL, SZYNY, BUCHA. ŚRUBY, NITY, DRBm. LINY II 
=: KOPALNIANE, MASZllNY GÓRNICZE I WSZELKIE ARTYKUn :: 
li TECłłłUCZNE, WCHODZ4CE W ZAKRES ZAOPATRYWANIA Ji 
II mJT, KOPALŃ I PRZEDSIĘBIORSTW PRZEMYSŁOWYCH. H 
II Węgieł: II 
II DUROWlECKI. GÓRNOŚLĄSKI. .. 
H lolE 
 

I GóRNOŚLĄSKI. WWIŃ8K1. II 
II Źródła zakupu bezpośrednio od producentów. d
 
R H 
II Przedstawicielstwa: l! 
.1 1) \Vestfill.iscb
Anbaltiscll.e-Spl'engstoff Actien Gesellscbaft 
q 

. Chemische Fabriken w Berlinie. II 
II 2) Włocławskiej Fabryki Drutu dawniej C. Klauke. .q 
p
 3) Fabryki Maszyn Górniczycb w Zależu. .. 
.. 4) Tow. Ak€): Zakładów (Jel'amicznycll. "Dziewulski i Lange". .. 
l. 5) Hedenheimer Kupferwel'ke Frankfurt al Main. n 
II 6) Zakłady Amunicyjne "Pocisk" SP. Alm. II 
I\'IlI!r-fIlF.-wJ1.iD7A'!.1B!bJl1!B;;',/Mj/SI111!PfAlłl!lllJJfiH!!lITI11IfII!lG1!fN1!J'CBWJMiiJ1TAHfIR!IlFlUJlIJlIl!ZIElB1IIil1il'lJ0lIJBI?JBf!iIKlfBlfiJli1IM1fNiJYIIIIJl!BJtIlBIYANImJAlUKiVA!flI/!jgIiNJlilNAJIlIJ6JJ!1.'SW'.I!IlJ.'1il1F!dm 
PI'£
"łI:UI!'A.\1iWIQ.
"&iIlI!II\."'mImt.'IiJI!1II'i\.
ViIBłI..'tIIIm'lii!l!łt.
"iIIII>..
łmt"IiII\'ł.
,"'łI!mII>IIiIID
""""1i.'!'iM.'łII1IIIDI'\YłIII1III.
'iIII!IA.'tRłIł.'UI\1Ih

"łIflIiIQ,"\IltIIa
1II1I1
		

/ZU_1_89_0001.djvu

			A1!'=::>4tJl!':::::;'4IC::::uaJl:=
'


A1!:::::>



A1!"=::MI1=::::M'il!==::J41f!=:::Udł=::::JJ1IfIC:::JAfZ:=:::> 1 ' 

-




















 
m . 


 Se S Z U W A R T .. 

 


 Materjały Wybuchowe - Węgiel - Zelazo 

 


 KATOWICE. nI. 3
go Maja Nr. 7. 

 


 Adres tele!ll'. S.zUWAR'HiA.'i'OWICE. Telefon 1245. 

 


 Blacha Kapiszony- Ołów 

 
i =w

 =d 
 i 


 i sztabach Kwas siarczany S St m al oła Ali 
VU Cyna banka Lampki górnicze vu 
II
 Cyna fosforowa Lokomotywy Śruby 111\ 
VU Cyna do lutówania Lonty Surówka V
 


 Cynk Metal bialy Szyny kolejkowe 
U 
#11\ Drut Miedź W ózki #1
 
VV Dynamit Miedź fosforowa Wywrotki VU 


 Ferrofosfor Mosiądz Wyroby metalowe 

 
i\
 'Ferromangan Narzędzia Zelazo 111\ 
IJU Ferrosilicium Nity Zwrotnice. vu 
m m 
łi






A1!'::::::>


AIlIC:::::UIlIł=::::uat=::::ulfll=:::Ulfl:=:J






 _R\ 























€J 


GBBBBBBBBBBBBBBBBBBBBBBBG 

 m 
I!l 
 m 
I!l " rn 

 Kopalnia "I{ li R O t
' w :agórzn 
 

 Biuro w Dąbrowie Górn. ul. Sobiesldeuo 8, teł. 66 
 

 Dostarcza węgiel kamienny w gatunkach: I!l 
I!l GRUBY rn 
IX! KOSTIUl I m 
I!I -10 STKA II l!! 
ID ORZIHJH I III 
I!l 
 
.m POSPÓŁKA PJ 
I!I MUŁ z GRYSIKIEM 1!1 
I!l Sprzedaż Inntowa. I!l 
ID I!l 
8BBBBBBBBBBBBBBBBBBBBBBB8
		

/ZU_1_90_0001.djvu

			GEJGGEJEJEJEJEJE1E1EJEJEJEJEJEJGGEJEJEJEJEJEJEJEJEJEJE1E1EJEJGGEJ 
EJ EJ 
EJ EJ 

 q'ł R 
 "\l
 fB 
EJ EJ 
EJ Sp. Akc. EJ 
EJ EJ 
EJ DLA.. PRZEMYSŁU El 
EJ E1 
El I ROLNICTWA. EJ 
EJ El 
,
 KA.TOWlCE
 Graniczna S 
 
EJ Telefon' Nro 764 Adres tel. ....Fe karla"" EJ 
EJ EJ 
EJ POLECA EJ 
EJ E1 

 Materjały 'W"ybucho'W"e 'W'yrobu fH 
EJ ....Dresdner Dynamitfabrik.... Drezno: EJ 
EJ EJ 
EJ :Oynarnit
 E1 
EJ E1 
EJ D.ompe:rit
 . EJ 

 i inne po'W'ietrzne małer. 'W'ybucho'W'e: fH 
EJ Lonfh...... & El 
EJ 

, EJ 
EJ Kapiszony 
 E1 
EJ EJ 
EJ Proch praso
any. EJ 
EJ EJ 
El Węgi'2! i koks górnośląski EJ 
EJ E1 
EJ z kopalń koncernu nProgress«f«f E1 

 Z p].":;z;edst1:a'W'icieJJ.s
: 
 

 rasy K.ał fB 
EJ szamotę i terrakotę firmy Dzie- E1 

 
ulski &. Lange. 
 
[:] Pozałem: EJ 
El EJ 

Na:W'ozy sztuczneJ:' 
 
EJ cement
 'Wapno i żelazo. EJ 
EJ EJ 
EJ Ekspozytury: EJ 
El EJ 

 Pozna.ń.
 B,ł'dgoszcz
 Grudziądz. fH 
EJ EJ 
8EJGGGGGEJE]GGGEJGGEJEJGBEJGE]EJEJGGGGBGGEJE]EJEJEJ