/ii37551-1920-1922-0001.djvu

			4v 


Sprawozdanie 


, . 
z czynnOSCt 


Tymczasowego Wydziału Samorządowego we Lwowie 


za czas 


od 20. czerwca 1920 r. do 31. grudnia 1922 r. 


L. w. 30.831/pr. 


Wysoki Sejmie i Senacie! 


W myśl postanowień 
 26. statutu krajowego z dnia 26. lutego 1861 Dz. pr. 
p. austr. Nr. 20 i art. 4 ustawy z dnia 30. stycznia 1920 r. Dz. u. R. P. Nr. 11 
poz. 61 Tymczasowy Wydzial Samorządowy ma zaszczyt przedłożyć sprawozdanie 
z czynności za czas od objęcia urzędowania dnia 20. czerwca 1920 r. do 31. 
grudnia 1922 r. 
We Lwowie, dnia 2. września 1924. 


Przewodniczący: 
.Andt'
ej Kęd
ior w. r. 


Ozłonkowie Tymczasowego Wydziału Samorządowego: 
Dr. Stanisław Bialy w. r. Jak6b Pawłowski w. r. 
Włod
imier
 Decykiewic
 w. r. Dr. Zbigniew Pa
dro w. r. 
Dr. Padeus
 Dwernicki w. r. JU'I'ł- S
c
yrek w. r.
		

/ii37551-1920-1922-0002.djvu

			J
'
5), jZO L 
j. 


-
		

/ii37551-1920-1922-0003.djvu

			Wstęp. 


W myśl statutu krajowego z dnia 26. lutego 1861 r. (Dz. p. p. austr. Nr. 20) 
Sejm b. Królestwa Galicji i Lodomerji z Wielkiem Księstwem Krakowskiem po- 
wołany byl do współdziałania przy wykonywaniu władzy prawodawczej, Wydział 
krajowy zaś jako organ wykonawczy Sejmu, sprawowal czynności administracyjne 
odnoszące się do majątku krajowego, funduszów krajowych i zakładów, wykonywał 
uchwały Sejmu, przygotowywał wnioski pod obrady Sejmu i zastępował Reprezen- 
tację krajową we wszystkich interesach prawnych. 
Do zakresu działania Rep:r:ezentacji krajowej należały: 
aj sprawy: 
1. kultury krajowej; 
2. budowli publicznych wznoszonych kc;>sztem kraju; 
3. zakładów dobroczynnych dotowanych z funduszu krajowego; 
4. budżetu krajowego (przychodów z majątku krajowego, z podatków krajo- 
wych i z użycia kredytu krajowego, tudzież wydatków krajowych); 
b) w ramach ustaw państwowych: 
1. sprawy gminne; 
2. sprawy kościelne i szkolne; 
3 dostarczanie podwód, tudzież zaopatrywanie i kwaterowanie wojska; 
ej rozporządzenia w innych sprawach dotyczących dobra kraju i jego potrzeb. 
Nadto Sejm był powołany do czynienia wniosków w sprawie ustaw państwo- 
wych pod względem ich oddziaływania na dobro kraju, tudzież w sprawie wydania 
ustaw państwowych potrzebnych dla dobra kraju. 
Jako sprawy kultury krajowej uznała ustawa z 23 kwietnia 1909 r. nr. 42 
Dz. u. kro wszystko, czego przedmiotem jest produkcja rolnicza i leśna, uprawianie 
i używanie przeznaczonych dla niej obszarów kraju, zatem leśnictwo, polowanie, 
rybołowstwo, chów bydła, ochrona pól, zarządzenia celem tępienia szkodników rol- 
nych i leśnych, używanie wód, odprowadzanie ich i ochrona przed niemi, melioracje, 
zabudowanie potoków górskich, regulacja i wykupno używania lasów i pastwisk, 
wreszcie sprawy ustroju agrarnego, więc przepisy o wolnej podzielności gruntów, 
o włościach rentowych, dzieleniu spadków dla posiadłości włościańskich, o opera- 
cjach agrarnych, oraz udziaJ: w urządzeniu kredytu rolniczego, o organizacji zawodu 
rolniczego i leśnego, jak również stosunków robotników i czeladzi rolniczej i lasowej. 
Oprócz kultury krajowej cała gospodarka powiatów autonomicznych i gmin, 
komunikacja drogowa a z czasem i lokalna kolejowa, rozwój przemysłu i hand)u, 
zdrowie publiczne i dobroczynność, szkolnictwo ludowe i wpływ na zakładanie szkół 
średnich i wyższych zakładów naukowych, popieranie sztuki i ochrona zabytków 


* 


.
		

/ii37551-1920-1922-0004.djvu

			4 


i pomników przeszłości, stanowiły w naj ogólniej szych zarysach teren pracy samo- 
rządu krajowego do chwili powstania samodzielnego Państwa Polskiego. 
Do przeprowadzenia powyższych zadań powołanym był Wydział krajowy, jako 
nieustająca komisja i organ wykonawczy Sejmu krajowego, kierowany pod prze- 
. wodnictwem marszałka krajowego mianowanego przez cesarza austrjackiego z po- 
śród posłów sejmowych, przez sześciu członków Wydziału wybranych z grona po- 
słów sejmowych na sześcioletni okres kadencji sejmowej. 
Agendy Wydziału krajowego spełniały departamenty w liczbie 6, na czele 
każdego z nich stał członek Wydziału krajowego, przydzielanie zaś czynności dla 
poszczególnych departamentów było w myśl instrukcji uchwalonej przez Sejm pre- 
rogatywą marszałka krajowego. W ciągu! długiego szeregu lat rozdział czynności 
ulegał niejednokrotnie zmianom, ostatecznie jednak ustalił się, jak następuje: 
D e p a r t a m e n t I. załatwiał: 
aj sprawy powiatowe, gminne i policji ogniowej; 
b) sprawy szkolne, teatralne, archiwów krajowych l pomników historycznych; 
ej sprawy fundacyjne i stypendyjne; 
d) sprawy funduszów koszarowych. 
W dziale a) spełniał Departament L obok orzecznictwa administracyjnego 
w najwyższej instancji, zastrzeżony w ustawach nadzór nad całym tokiem życia 
gospodarczego powiatów i gmin, obok tego zaś wykonywał właściwy nadzór nad 
gminami i powiatami przez kontrolowanie na miejscu czynności zwierzchności gmin- 
nych i wydziałów powiatowych. Departament I. urządza też trzymiesięczne kursy 
pisarzy gminnych. 
Departament II. załatwiał wszystkie sprawy finansów krajowych, przemy- 
słowe i górnicze, sprawował zarząd fundacyj stypendyjnych przeznaczonych dla 
przemysłowców i rękodzielników i rozdawnictwo stypendjów, krajowej sprzedaży 
soli, poboru krajowych opłat szynkarskich i konsumcyjnych od piwa, sprawy fun- 
duszu propinacyjnego. W departamencie tym istniały osobne oddziały, mianowicie: 
krajowy patronat rękodzieł i drobnego przemysłu, biuro statystyki przemysłowej, 
krajowy zarząd sprzedaży soli utworzony uchwałą Sejmu z r. 1892 i krajowe biuro 
poboru upłat szynkarskich i konsumcyjnych od piwa. 
D e p a r t a m e n t III. zarządzał wszelkie mi sprawami kultury krajowej, 
a w szczególności: melioracji, szkół rolniczych i ogrodniczych, hodowli bydła i mle- 
czarstwa, Banku krajowego, kredytu rolniczego i włościańskiegp, organizacji spółek 
oszczędności i pożyczek, komasacji gruntów, kraj. składu publicznego w Krakowie 
i statystyki. W obrębie departamentu czynne były fachowe biura, jak kraj. biuro 
melioracyjne, patronat spółek oszczędności i pożyczek z biurem mJeczarskiem i kraj. 
biuro statystyczne. Przy biurze melioracyjnem urządzony był kraj. kurs praktyczny 
dozorców melioracyjnych, a następnie drenarskich.. 
Do departamentu IV. należały sprawy budowy i utrzymania dróg krajo- 
wych, nadzór nad drogami powiatowemi i gminne mi, oraz budowa i popi.eranie 
kolei lokalnych, od r. 1905 zaś opieka nad wychodźtwem robotników za granicę. 
W departamencie tym były utworzone dwa biura techniczne drogowe i kolejowe, 
oraz kraj. biuro pośrednictwa pracy. Biuro drogowe urządziło i utrzymywało kraj. 
szkołę konduktorów drogowych. 
Departament V. wykonywał agendy Wydziału krajowego w zakresie zdro- 
wia publicznego, administrowal 4 szpitalami krajowymi i 40 szpitalami prowincjo- 
nalnymi, oraz okręgami sanitarnymi w powiatach. Departamentowi temu podlegało 
krajowe biuro budowlane, które obok budowy i utrzymania szpitali zajmowało się 
także budowlami w dobrach fundacyjnych, tudzież szkołach rolniczych i zawodo- 
wych przemysłowych.
		

/ii37551-1920-1922-0005.djvu

			5 


D e p a r t a m e n t V1. oprócz opInIOwania zamierzonych zmian terytorjalnych 
w kraju, załatwiał sprawy żandarmerji, fundacji dla inwalidów wojskowycb, kosztów 
szupasowych, utrzymania i wychowania ubogich sierót i dzieci opuszczonych, kra- 
jowej osady poprawczej dla nieletnich przestępców w Przedzielnicy, ubezpieczenia 
pensyjnego funkcjonarjuszów krajowych, podatków i należytości, popierania stowa- 
rzyszeń opieki społecznej i zapomóg dla pogorzelców. 
Prezydjum Wydziału krajowego, obok spełnianej przez marszałka 
krajowego reprezentacji i załatwiania spraw personalnycli. wszystkich kategorji 
slużby krajowej zarządzało odnowieniem królewskiego Zamku na Wawelu. 
Wydział krajowy, ktćry nie przypuszczal, że Rzeczpospolita Polska w myśl 
art. 3 konstytucji opierać będzie swój ustrój na szerokim samorządzie terytorjalnym, 
zgłosił się już w październiku 1918 r., gdy Rada regencyjna proklamowała suwe- 
renność i niezawisłość Państwa Polskiego, do Prezydjum Rady Ministrów z prośbą 
i gotowością oddania swych agend Rządowi Polskiemu, uważając misję swą z chwilą 
powstania Państwa Polskiego jako spełnioną i skończoną. 
Prośbę tę ponowił Wydział krajowy w listopadzie 1918 po uwolnieniu Lwowa 
z pod okupacji ukraińskiej, - a gdy się zebrał Sejm ustawodawczy w Warszawie, 
przedłożył memorjał d. 28. lutego 1919 r. L. 9.100 gabinetowi p. Paderewskiego 
z propozycją oddania swych agend Rządowi Polskiemu na następujących trzech 
warunkach: 
aj na podstawie ustawy, gdyż tak zarząd majątku krajowego jak i agendy 
Wydziału krajowego mają swe źródło w ustawach; 
bj we właściwym czasie, kiedy Sejm ustawodawczy uchwali ustawę o ustroju 
i kompetencji władz administracyjnych odpowiednio zorganizowanych z udziałem 
czynnika obywatelskiego; 
ej według pewnego systemu i porządku na podstawie z góry obmyślanego 
planu na podstawie koniecznych do tego dokumentów, t. j. inwentarza i zamknięć 
rach unkowych. 
Na żadną z tych propozycji nie dał rząd odpowiedzi, ani nie przedłożył Sej- 
mowi projektu ustawy o przejęciu agend Wydziału krajowego; 
 natomiast wydał 
(w !niejsce wycofanego ze Sejmu dekretu z 10. stycznia 1919 r. o komisji rządzącej 
we Lwowie) rozporządzenie Rady Ministrów z 7. marca 1919 Dz. u. Nr. 24 poz 240 
o ustanowieniu generalnego Delegata Rządu dla Galicji z uprawnieniami dawnego 
Namiestnika, któremu poruczono ogólne kierownictwo i kontrolę nieprzyjętych przez 
Rząd działów administracji, oraz przeprowadzenia złączenia agend poszczególnych 
władz samorządowych i państwowych. Mianowany genAralnym Delegatem poseł 
Rzeczypospolitej we Wiedniu p. Dr. Kazimierz Gałecki wedlug dekretu udzielonego 
Wydziałowi krajowemu pismem Ministerstwa spraw wewnętrznych z 6. czerwca 1919 
Nr. 54.535 XXI.' miał być zwierzchnikiem wszystkich władz rządowych, krajowych 
i powiatowych, jako też dotychczasowych organów samorządu krajowego i powia- 
towego, oraz miało mu przysługiwać prawo mianowania, przenoszenia, tudzież pen- 
sjonowania względnie usuwania urzędników i innych funkcjonarjuszy według istnie- 
jących przepisów. 
Ustawę, której wydania domagał się Wydział krajowy, uchwalił Sejm ustawo- 
dawczy dopiero z inicyatywy poselskiej 30. stycznia 1920 r. (Dz. u. Nr. 11 poz. 61). 
Ustawą tą został zniesiony Sejm i Wydział krajowy, prawa i obowiązki Sejmu, 
zarówno jak majątek ruchomy i nieruchwny kraju przekazane zostały Państwu Pol- 
skiemu, które nawzajem objęło wszelkie zobowiązania i długi kraju; - lecz wbrew 
opinji Wydziału krajowego samorządowa władza krajowa została utrzymaną, bo 
w miejsce Wydziału krajowego utworzony został Tymczasowy W.ydział sa-
		

/ii37551-1920-1922-0006.djvu

			6 


m o r z ą d o w y l), któremu poruczono zarząd majątku krajowego i fundacji, orzecz- 
nictwo w sprawach do kOnlpetencji Wydziału krajowego należących, wykonywanie 
wszelkich agend Wydziału krajowego, a nawet uprawnienia administracyjno-wyko- 
naWCZf\ Sejmu, - o ile nie zostały lub nie zostaną przekazane innym organom - 
a to aż do czasu wprowadzenia jednolitej administracji w państwie i zorganizo- 
wania ciał samorządowych wyższego rzędu. Wydział samorządowy składa się po- 
dobnie jak Wydział krajowy z sześciu członków wybranych przez Sejm Rzeczy- 
pospolitej i mianowanego przez Naczelnika Państwa przewodniczącego, na którego 
przeszły atrybucje przysługujące Marszałkowi krajowemu. i Ustawa zastrzegła, że 
pierwszym przewodniczącyD;l. był generalny Delegat Rządu. Aż do ustawowego 
zorganizowania ciał samorządowych wyższego rzędu mają być pobierane nadal do- 
datki krajowe do podatków, oraz wszelkie opłaty krajowe i wpływać mają na rzecz 
skarbu Państwa na rachunek wydatków połączonych ze spełnianiem przez Wydział 
samorządowy zadań mu przydzielonych. Wydział samorządowy przedkładać ma 
Sejmowi Rzeczypospolitej Polskiej do zatwierdzenia preliminarz dochodów i wy- 
datków. Wreszcie wszyscy stali funkcjonarjusze Wydziału krajowego, jego 
zakładów i instytucji mieli przejść po złożeniu przepisanej przysięgi, względnie 
ślubowania na etat Państwa Polskiego i stać się funkcjonarjuszami państwowymi. 
Co się tyczy przejmowania agend Tymczasowego Wydziału Samorządowego 
zawiera ustawa z 3. grudnia 1920 r. Dz. u. Nr. 117 poz. 768 o tymczasowej orga- 
nizacji województw w b. Galicji, tudzież na obszarach Spisza i Orawy w ustępie 
drugim art. 2 postanowienie, że z akr e s d z i a ł a n i a T y m c z a s o we g o W y- 
działu Samorządowego określony ustawą z 30. stycznia 1920 r. pozostaje 
b e z z m i a n y a ż d o w ej ś c i a w ż y c i e w y d a ć s i ę m aj ą c e j u s t a w y O s a- 
morządzie wojewódzkim. 
W jaki sposób agendy Wydziału krajowego, względnie Wydziału samorządo- 
wego mają być przekazywane innym organom, panują we władzach centralnych 
rÓżne zapatrywania. 
Ministerstwo skarbu i Ministerstwo przemysłu i handlu, podobnie jak i Wy. 
dział samorządowy, stoją na stanowisku: że likwidacja agend opartych na ustawach 
moż't3 nastąpić tylko w drodze ustawodawczej. I tak Ministerstwo przemysłu i handlu, 
od którego żądano przejęcia krajowego patronatu rękodzieł i drobnego przemysłu, 
zawiadomiło Wydział samorządowy pismem z 19. grudnia 1922 r. Nr. 14 - 5.642, 
że sprawa ta nie może być obecnie rozstrzygnięta z trzech powodów: 1° art. 2, 
al. 2 wyraźnie głosi, że zakres działania Tymczasowego Wydziału Samorządowego 
określony ustawą z,sO. stycznia J920 r. pozostaje bez zmiany aż do wejścia w ży- 
cie wydać się mającej ustawy o samorządzie wojewódzkim - 2° art. 9 p. 7 ustawy 
\ 
z 26. września 1922 o zasadach powszec.hnego samorządu wojewódzkiego, a w szcze- 
gólności województwa Lwowskiego, Tarnopolskiego i Stanisławowskiego (Dz. u. Nr. 
90 poz. 829) przewiduje poparcie przemysłu i handlu, jako' jeden z przedmiotów 
kompetencji tych trzech województw, - 3 Q krajowy patronat rękodzieł i drobnego 
przemysłu został utworzony na podstawie uchwały sejmowej, więc może być zli- 
kwidowany w myś
 konstytucji tylko na drodze ustawodawczej, a nie rozporządze- 
niem ministerjalnem. 
Inne Ministerstwa są tego zapatrywania, że do przekazania im agend Wy- 
działu samorządowego wystarcza rozporządzenie Ministra spraw wewnętrznych z po- 
wołaniem art. 9 ustawy z 30 stycznia 1920 r., ponieważ art. 9 porucza wykonanie 
ustawy Ministrowi spraw wewnętrznych. 


l) W b. dzielnicy pruskiej Wydziały prowincjonalne noszą obecnie nazwę Wydziałów krajo- 
wych, jak w b. Galicji.
		

/ii37551-1920-1922-0007.djvu

			7 


Niektóre wreszcie władze centralne przekazały sobie agendy Wydziału krajo- 
wego, względnie Wydziału samorządowego, bez interwencji Ministerstwa spraw 
wewnętrznych, a główna Dyrekcja przedsiębiorstw górniczych i hutniczych zabrała 
akcje Towarzystwa eksploatacji soli potasowych w Kałuszu, które stanowiły włas. 
ność funduszu krajowego, a były zdeponowane w Dyrekcji Towarzystwa, bez za- 
wiadomienia Wydziału samorządowego i bez pokwitowania. 
Na podstawie ustaw przejęte zostały przez władze państwowe: 
1. szkolnictwo ludowe, ktorego koszta pokrywa skarb państwa (ustawa z 27. 
maja 1919 Dz. pr. Nr. 44 poz. 311); 
2. instytucja włości rentowych (ustawa z 22. lipca 1919 Dz. pr. Nr. 63 poz. 
376 i ustawa z 6. lipca 1920 Dz. u. Nr. 70 poz. 461); 
. 3. koszary żandarmerji (ustawa z 24. lipca 1919 Dz. pr. Nr. 61 poz. 363 i roz- 
porządzenie wykonawcze z 12. listopada 1919 Dz. u. Nr. 87 poz. 475); 
4. archiwa aktów grodzkich i ziemskich we Lwowie i Krakowie (dekret Na- 
czelnika Państwa z 7. lutego 1919 Dz. pr. Nr. 14 poz. 182). 
Wskutek dekretu Naczelnika Państwa z 27. stycznia 1919 Dz. pr. Nr. 11 poz. 
127 zwinięte zostało kraj. biuro pośrednictwa pracy. 
Na podstawie rozporządzeń Ministerstwa spraw wewnętrznych ogłoszonych 
w dzienniku ustaw objęło Państwo agendy i uprawnienia Wydziału krajowego; 
względnie Wydziału samorządowego dotyczące: Banku krajowego, niższorzędnych 
kolei żelaznych, szkoły mleczarskiej w Rzeszowie, zakładu wychowawczo popraw- 
czego w Przedzielnicy. 
Rozporządzenia dotyczące tych agend, z wyjątkiem Banku krajowego, wydane 
zostaly po wejściu w życie ustawy z 3. grudnia 1920 r., według której zmIany 
w zakresie działania Wydziału samorządowego są niedopuszczalne. 
Przed wejściem w życie ustawy z 30. stycznia 1920 r. przejęły władze pań- 
stwowe w r. 1919 krajowe biura techniczne drogowe, melioracyjne i kolejowe, tu- 
dzież 4 szpitale krajowe i 38 szpitali prowincjonalnych. Personąl biura melioracyj- 
nego liczył wówczas 271 funkcjonarjuszów (w tem 94 inżynierów, a 150 konduktorów 
i dozorców), personal zaś biura drogowego 139 funkcjonarjuszów (w tem 60 inży- 
nierów i 60 konduktorów). Przejmując kraj. biuro melioracyjne, zabrało Minister- 
stwo robót publicznych Wydziałowi krajowemu wszystkich inżynierów i dozorców 
zajmujących się projektowaniem i wykonaniem mniejszych robót melioracyjnych 
(osuszenia rowami i drenami, nawodnienia, kultury torfowej, stawów rybnych, 
wodociągów wiejskich i małomiejskich, meloracji i pastwisk gminnych), który to 
dział melioracji według ustawy z 29. kwietnia 1919 r. Dz. pr. Nr. 39 poz. 283 nie 
należą wcale do zakresu działania tego Ministerstwa, - wskutek czego akcj a ta 
doniosła dla podniesienia produkcji rolnej, została przerwaną. 
W piśmie generalnego Delegata Rządu z 14. kwietnia 1919 L.2.670 motywo- 
wano przejęcie biura drogowego i melioracyjnego decyzją Ministerstwa skarbu z d. 
9. kwietnia 1919 L 2::
:
 (powziętą bez uchwały Sejmu ustawodawczego), według 
której "przedsiębiorstwa krajowe będą odtąd dotowane wyłącznie 
z fu n d u s z u p a ń s t w o w e g o", skutkiem czego zachodzi konieczność dla ujedno- 
stajnienia administracji i przejęcia agend technicznych Wydziału krajowego t. j. 
biura melioracyjnego i biura drogowego wraz z podległymi im urzędami pomoc- 
niczymi w zarząd państwowy z dniem 1. maja 1919. 
Bez interwencji Ministerstwa spraw wewnętrznych przejęło Ministerstwo robót 
publicznych w r. 1920 także zarząd zamku królewskiego na Wawelu, Ministerstwo 
oświaty akademię rolniczą w Dublanach, średnią szkołę rolniczą w Czernichowie, 
oraz szkolnictwo przemysłowe i handlowe, Ministerstwo zaś skarbu kasę krajową.
		

/ii37551-1920-1922-0008.djvu

			Wskutek przejęcia szpitali Departament V. Wydzialu krajowego (sanitarny) 
utracił swój zakres działania, gdyż w tym Departamencie pozostały tylko sprawy 
okręgów sanitarnych. Ponieważ Departament L był przeciążony czynnościami, zatęm 
sprawy fundacyjne i stypendyjne, tudzież sprawy oświatowe, kultury i sztuki, 
tudzież pomniki historyczne wyłączono z Departamentu L i przydzielono Departa- 
mentowi V, wyłączając z Departamentu V. sprawy okręgów sanitarnych, które 
przydzielono Departamentowi V1. Departamentowi VI. przekazano także sprawy 
poboru krajowych opłat szynkarskich i konsumcyjnych od piwa, które, były zała- 
twiane w Departamencie 11. . 
Z powodu zniesienia galicyjskiego Sejmu i Wydziału krajowego, wystósowało 
'" polskie Towarzystwo prawnicze we Lwowie pismo do Rządu z 22. stycznia 1920, 
w które m wyraziło obawę co do ujemnego wpływu tej zmiany na tok spraw samo- 
rządowych. Odpowiedź Pana Ministra spraw wewnętrznych z dnia 3. lutego 1920 
Za!. 1. Nr. A. O. 269/3 na powyższe pismo przedkładamy jako załącznik '/. niniejszego 
sprawozdania. 
Po wejściu w życie ustawy z 30. stycznia 1920 r. o zniesieniu Sejmu krajo- 
wego i Wydziału krajowego wystósował Naczelnik Państwa odręczne pismo z dnia 
26. maja 1920 r. do Wydziału krajowego na ręce Marszałka krajowego Stanisława 
Niezabitowskiego z uznaniem dla działalności Sejmu, Wydziału krajowego i Mar- 
szałków krajowych. 
Za!. 2. Odpis tego pisma załączamy '{.
		

/ii37551-1920-1922-0009.djvu

			Biuro prezydjalne. 


(Sprawy personalne). 


Objęcie urzędowania przez Tymczasowy Wydział Samorządowy 
i zmiany w jego składzie. 


Według art. 5 ustawy z 30. stycznia 1920 r. Dz. u. R. P. Nr. 11 poz. 61. 
. Tymczasowy Wydział Samorządowy powołany do zarządu majątku kraju b. Galicji 
i wykonywania agend b. Wydziału kraju, tudzież uprawnień administracyj no- 
wykonawczych Sejmu, składa się z sześciu członków i trzech zastępców wybiera- 
nych przez Sejm Rzeczypospolitej Polskiej na propozycję Rządu i urzęduje pod 
przewodnictwem Generalnego Delegata Rządu, zaś po zniesieniu generalnej dele- 
gatury pod przewodnictwem przewodniczącego zamianowanego przez Naczelnika 
Państwa na wniosek Ministra spraw wewnętrznych. Wybrani członkowie. Wydziału 
powołują ze swego grona zastępcę przewodniczącego. Na przewodniczącego Wy- 
działu samorządowego przechodzą atrybucje dotąd Marszałkowi krajowemu ,.przy- 
sługujące. 
Postanowienia te o tyle różnią się od przepisów statutu krajowego, że człon- 
kami Wydziału krajowego mogli być wybrani tylko posłowie na Sejm krajowy, 
podczas gdy członkiem Tymczasowego Wydziału Samorządowego może być wybrany 
każdy obywatel. 
Na posiedzeniach 26. marca i 4. maja 1920 r. wybrał Sejm ustawodawczy 
członkami T. W. S.: 
1. Dra Zygmunta Lasockiego, em. radcę Namiestnictwa we Lwowie; 
2. Dra Władysława Jahla, członka Wydziału krajowego we Lwowie; 
3. Włodzimierza Decykiewicza, wiceprezydenta Namiestnictwa we Lwowie; 
4. Inż. Jakóba Pawłowskiego, st. komisarza budownictwa Rady powiatowej 
w Dobromilu ; 
ó. Dra Zbigniewa Pazdrę, profesora politechniki we Lwowie; 
6. Jana Szczyrka, radnego miasta we Lwowie 1); 
Z a s t ę P c a m i c z ł o n k ó w T. W. S.: 
1. Dra Michała Greka, adwpkata krajowego we Lwowie; 
2. Bronisława Szubę, profesora gimnazjalnego w Tarnowie; 
3. Dra Bogusława Lonchampsa, adwokata krajowego we Lwowie. 
Pierwsze posiedzenie odbył T. W. S. pod przewodnictwem generalnego Dele- 
gata Rządu Dra Kazimierza Gałeckiego dnia 19. czerwca 1920 r., wybrał zastępcą 


l) 1 Rusina i 5 Polaków według klucza partyjnego (2 ludowców, 1 narodowego demokrat
, 
l polskiego demokratę i 1 socjalne.go demokratę). 


2
		

/ii37551-1920-1922-0010.djvu

			10 


przewodniczącego Dra Władysława Jahla i powziął między innemi następujące 
uch wały: 
1. odebrać urzędowanie od Wydziału krajowego 20. czerwca 1920 r. o godzi- 
nie 12 na wspólnem posiedzeniu w gmachu sejmowym; 
2. posiedzenia Wydziału odbywać dwa razy' w tygodniu, a to we wtorki 
i piątki; 
3. wykonywać mandaty przez członków T. W. S. w sposób określony uchwa- 
loną przez Sejm instrukcją dla Wydziału krajowego, t. j. przez pełnienie funkcji 
szefów departamentów; . 
4. jako wynagrodzenie członków T. W. S. ustanowić zryczałtowane dyety 
w wysokości poborów urzędników państwowych V rangi w ratach miesięcznych 
z góry począwszy od 1. lipca 1920 r. 
Na wspólnem posiedzeniu 20. c z er w c a 1920 r., w którem wzięli udział Mar- 
szałek krajowy Stanisław Niezabitowski i członkowie Wydziału krajowego: Dr. Sta- 
nisław Dąmbski, Dr. Władysław Jahl, Dr. Ludwik Koziebrodzki i Dr. Tadeusz Piłat, 
po zagajeniu przez generalnego Delegata Rządu odbyło się o d d a n i e w z g l ę d n i e 
o d e b r a n i e c z y n n o ś c i u r z ę d o w Y c h z rąk b. W Y d z i a łuk raj o we g o do 
r
k Tymczasowego Wydziału Samorządowego w ten sposób, że członkowie Wy- 
działu krajowego oświadczyli, iż oddają swe czynności urzędowe w ręce członków 
T. W. S., którzy potwierdzają, iż te czynności odebrali. Nadto stwierdzili człon- 
kowie b. Wydziału krajowego, że podwładnych im urzędników i funkcjonarjuszy 
już zawiadomili, iż urzędowanie swe z dniem dzisiejszym oddają członkom T. W. S., 
co też ci do wiadomości przyj ęli. 
Odebranie kasy krajowej i zasobów Wydziału krajowego w myśl 
 65 instrukcji 
dla Wydziału krajowego miało nastąpić później. 
W składzie Wydziału samorządowego zaszły po koniec roku 1922 następu- 
. . 
Jące zmIany: 
Wskutek rezygnacji Dra Władysława Jahla z godności zastępcy przewodni- 
czącego, wybrany został 9. października 1920 r. w tym charakterze Dr. Zygmunt 
Lasocki, - a gdy Dr. Władysław Jahl 1. lipca 1921 r. złożył także mandat członka 
T. W. S., wybrał w jego miejsce Sejm ustawodawczy na posiedzeniu w dniu 21. paź- 
dziernika 1921 Dra Tadeusza Dwernickiego we Lwowie. 
Po zniesieniu generalnej Delegatury Rządu zamianował Naczelnik Państwa 
postanowieniem z dnia 13. września 1921 przewodniczącym T. W. S. Dra Zygmunta 
Lasockiego, a w jego miejsce wybrał Wydział samorządowy 17. listopada 1921 r. 
zastępcą przewodniczącego Dra Zbigniewa Pazdrę. 
W miejsce Dra Lasockiego Sejm ustawodawczy wybrał na posiedzeniu dnia 
23. marca 1922 r. członkiem T. W. S. Dra Stanisława Białego, naczelnika Sądu 
powiatowego w Brzozowie. 
Wreszcie z powodu powołania Dra Zygmunta Lasockiego do służby dyploma- 
tycznej, Naczelnik Państwa postanowieniem z dnia 28. czerwca 1922 zamianowal 
przewodniczącym T. W. S. posła na Sejm ustawodawczy Andrzeja Kędziora. 
Wynagrodzenie członków T. W. S., którego ustalenie należy niewątpliwie do 
kompetencji Sejmu, oznaczyło Ministerstwo spraw wewnętrznych w porozumieniu 
z Ministerstwem -skarbu dopiero reskryptem z 30. listopada 1921 r. Nr. S. Z. 2.783, 
przyznaJąc: 
1. dla przewodniczącego i członków T. W. S. pobory urzędnika państwowego 
V st. sI. we Lwowie z wszystkimi dodatkami i dodatkiem drożyźnianym; 
2. dla członków, którzy są równocześnie czynnymi urzędnikami państwowymi 
i pobierają uposażenie służbowe, dodatkowe wynagrodzenie za pełnienie funkcji 
członka T. W. S. (art. 7. zdanie drugie ustawy z 13. lipca 1920 r. Dz. u. Nr. 65 poz.
		

/ii37551-1920-1922-0011.djvu

			11 


429) w kwocie równającej SIę połowie uposażenia członków wymienionych pod 1), 
a obliczonych stósownie do warunków rodzinnych; 
3. zastępcom członków T. W. S. każdorazowo za czas ich urzędowania djety 
dzienne w kwocie równej dziennemu wynagrodzeniu, jakieby przypadło członkom 
T. W. S. o analogicznem stanowisku (urzędnik państwowy, lub nie) i w analogicz- 
nych stosunkach rodzinnych: 
4. w razie urzędowych wyjazdów dotychczasowe djety IV stopnia służbowego. 
Ponieważ zachodziła wątpliwość, czy do posłów i senatorów wybranych człon- 
kami lub mianowanych przewodniczącymi T. W. S. ma zastosowanie art. 17 kon- 
stytucji co do utraty mandatu poselskiego, lub senatorskiego wskutek objęcia płatnej 
służby państwowej - wyjaśniło Ministerstwo spraw wewnętrznych reskryptem 
z 31. sierpnia 1922 r. L. A. O. 2.885, że ustawa z 30. stycznia 1920 r. o zniesieniu 
Sejmu i Wydziału krajowego nie nadaje osobom wchodzącym w skład T. W. S. 
charakteru urzędników państwowych lub samorządowych, a jak z nazwy Tymcza- 
sowego Wydziału Samorządowego i sposobu powoływania składu T. W. S. wynika, 
stanowisko przewodniczącego i członków T. W. S. ma charakter funkcji obywatel- 
skiej w zakresie administracji publicznej. 


Zmiany w składzie funkcjonarjuszów Wydziału samorządowego 
I zakładów krajowych. 
W r. 1914 personal urzędniczy Wydziału krajowego składał się z 907 osób, 
personal służbowy z 91, a personal wszystkich zakładów krajowych z 1522 osób. 
. Dodając do powyższych cyfr liczbę konduktorów i dozorców melioracyjnych i dre- 
narskich tudzież drożników, razem 373 osób, cały personal Wydziału krajowego 
wraz z personalem zakładów krajowych obejmował 2893 osób. 
Wskutek odbierania Wydziałowi krajowemu względnie T. W. S. poszczegól- 
nych agend, tudzież ubytku pracowników z powodu wypadków śmierci i przeno- 
szenia się do innych gałęzi służby państwowej lub prywatnej, personal ten ulegał 
znacznemu bardzo zmniejszeniu. 
W dniu 1. lipca 1920 r. po objęciu agend Wydziału krajowego przez T. W. S. 
ilość sił urzędniczych wynosiJ:a tylko 404, a więc w porównaniu z rokiem 1914 
mniej o 503 osób, funkcjonarjuszów niższych 65, a więc mniej o 26 osób; personal 
zaś wszystkich zakładów krajowych wynosił tylko 196 osób a więc mniej o 1326 
osób. Okazuje się więc, iż gdy personal Wydziału krajowego wraz z personalem 
zakładów krajowych w r. 1914 wynosił 2893 osób, to w roku 1920 został uszczu- 
plony do liczby 665. 
W roku 1921 w dalszym ciągu ubyło 86 osób z personalu urzędniczego a przy- 
jęto do służby 15, tak, że ubytek z personalu urzędniczego wynosił faktycznie 71 
osób. Nadto ubyło 11 funkcjonarjuszy niższych, 11 osób z personalu szkół rolni- 
cych a 94 ze szkół przemysłowych i handlowych, które to szkoły przeszły z dniem 
31. grudnia 1921 r. do kuratorjum szkolnego. Ubyło więc razem 187 osób, skutkiem 
czego cały personal T. W. S. i zakładów wynosił już tylko 478 osób z końcem 
roku 1921. I ta jednak cyfra uległa w ciągu roku 1922 zmianie. 
W roku 1922 ubyło w dziale urzędniczym 47 osób a przybyło tylko 10, tak 
że ubytek wynosił 37 osób. Gdy nadto ubyło 6 niższych funkcjonarjuszy, a w szko- 
łach rolniczych 5
 osób, personal cały ograniczał się w r. 1922 do liczby 376 osób. 
Biorąc pod uwagę cyfrę z 1914 roku 2893 i porównując ją z cyfrą personalu 
z końca 1922 roku - 376 ubytek personalu T. W. S. i zakładów, przedstawia 
się bardzo poważnie w cyfrze 2517 osób. 
Poniżej umieszczone cztery tabele a to: wedle stanu z r. 1914, 1920, 1921, 
i 1
22 odzwierciadlają dokładnie wszelkie zmiany w składzie personalnym T. W. S. 
*
		

/ii37551-1920-1922-0012.djvu

			Stan personalu w roku 1914 
A) Urzędnicy: 


I N Ilość posad w randze Bez rangi 
r · . 

 Oddział względnie b
 
 o... 
o .
 
 
I p., , '" E 
Biuro V VI VII VIII IX X XI XII 
 & 
 Ii:
 <\J on 

.= CI) 
op., N 
I H p::
 
 ... J-, 
t:;' &II 
Pol c:: 
1 Od. konceptowy l 7 10 10 10 10 - - 10 - - 8 66 
2 " techn. - melj orac. l 3 19 29 29 22 - - 2 - - 3 108 
3 " techn.-drogowy. }
 1 11 17 17 17 - - 4 - - 9 }146 
- kondukt. drogo . - - - - 23 22 24 - - - 
4 Biuro kolejowe. 1 2 8 6 8 5 2 - - - - 5 37 
5 Od. rolniczy . - 1 l 1 - - - - - - 3 1 7 
fi " sanitarny - 2 - - - - -- - - - - - 2 
7 Referent górnictwa. - - -- - - - - - - - 1 - 1 
8 Od. budownictwa. . - - 1 l - - - - - - 6 - 8 
i dla bud. Kobierzyna - - - l - - - - - - 7 - 8 
9 Od. rachunkowy. - l 1 16 17 17 17 L8 - 16 - 62 165 
10 " kasowy _. 1 l 3 3 3 3 3 - 2 - 2 21 
11 " kancelaryj ny . - - 1 1 4 7 7 7 - 6 - 66 99 
12 " statystyczny. - - - 1 - - - - - - 1 8 10 
13 B. mleczarskie . . . - - 1 - 2 2 2 - - - - 3 10 
14 B. dla Spłk. oszczędno 1 - - 3 8 6 1 1 - - - 8 28 
15 B. włości rentowych - 1 1 1 1 2 1 1 1 1 2 9 21 
16 Od. przemysłowy. . - - 1 2 - - - - - - - - 3 
17 Patronat dla rękodz. - 1 - - 2 1 - - - - - 4 8 
18 B. opłat szynkarsk.. - 1 - 2 1 5 3 - 2 - 1 60 75 
19 B. pośredn. pracy . - - - 1 - 1 1 - - - 1 - 4 
20 B. zarz. sprzed. soli. 1 - 1 4 4 6 9 7 1 1 - 12 46 
21 B. komisji agrarnej. - - - 2 3 9 10 - - - - 4 28 
22 Stacja naftowa. . . - - - - - - - - - - 2 - 2 
23 " keramiczna - 1 - - - - - - - - 1 - 2 
24 mechaniczna. - - - - - - - - - " - 2 
" - "" 
- - - - - - - 20f26 "271 264 - 
Razem . 6 22 57 101 109 136 78 61 907 


BJ Funkcjonarjusze niżsi: 
1. Maszynista i jego pomocnik . . 
2. Konduktorzy i dozorcy meljorac. i drenarscy 
3. Drożnicy 
4. Port jerzy . 
5. Woźnych . . .. .. 
6. Pomocno woźnych, froterów i stróżów 


Razem 


2 
153 
220 
2 
15 
72 
464 


O) Personał zakładów krajowych: 
1. Szpital powszechny we Lwowie - cały personal . 
2. Zakład wKulparkowie - cały personal . 
3. Szpital św. Łazarza w Krakowie - cały personal 
4. Szkoły rolnicze i t. p. oraz zakłady krajowe dla celów rolnictwa . 
5. Szkoły przemysłowe, zawodowe, i warsztaty oraz szkoły kupieckie (handlowe) 
6. Archiwa aktów grodzkich i ziemskich we Lwowie i w Krakowie 
7. Biuro odnowienia zamku na Wawelu ... 
8. Zakład dla nieletnieh przestępców w Przedzielnicy 
9. Służba dla gmachu Zandarmerji we Lwowie . " 


Razem 


451 
410 
295 
232 
108 
11 
10 
3 
2 
. 1.522 


Zes1:a vvie:n.ie: 
Aj Urzędnicy 
Bj Funkcjonarjusze niżsi . 
Oj Personal Zakłodów krajowych 
Ogółem . 


907 
464 
1.522 
2.893
		

/ii37551-1920-1922-0013.djvu

			Stan personalu . w dniu l. lłpca ] 920 
AJ Urzędnicy: 


I N Ilość posad w randze Bez rangi 
Oddział względnie ..., ...Ą 
r-. 
 
 
o <\J . '" 
I» E 
1 P; ......, 
 <\J Ul 
Biuro v VI VII VIII IX X Xl XII 

 
:::s ...,
 CI> 
<\J <\J - s:1 o N 

 

 P< i:!'J:( 
..., C'II 
I 
 IX: 
I 
1 Od. konceptowy 1 14 7 9 1
 1 - - - - - - 44 
2 " techn.- meljorac. - - - - - - - - - - - - - 
3 " techn.-drogowy. }= - - - - - - - - - - - - 
- kondukt. drogo . - - - - - - - - - - - - 
4 Biuro kolejowe 1 - l 2 - - - 1 - - 1 1 7 
5 Od. rolniczy . - 2 - - - 1 - - - - - - 3 
6 " sanitarny - - - - - - - -, - - - - - 
7 Referent górnictwa. - - - - - - - - - - - - - 
8 Od. budo wnictwa. - 2 - 1 - - -. - - - - - 3 
i dla bud. Kobierzyna - - - - - - - - - - - - 
9 Od. rachunkowy - 1 9 12 13 25 22 4 - - 35 - 121 
10 " kasowy . . - 2 3 2 2 2 3 1 - - 1 - 16 
11 " kancelaryjny. - - l 3 3 9 6 4 - - 31 - 57 
12 " statystyczny. - - - - - - - - - - - - - 
13 B. mleczarskie . - - - 2 - 1 - - - - 1 - 4 
14 B. dla Spłk. oszczędno - 1 3 6 3 5 2 7 - - 14 - 41 
15 B. włości rentowych 1 1 - 1 - - - 2 - - 1 - 6 
16 Od. przemysłowy. - 1 - - - - - - - - - - 1 
17 Patronat dla rękodz. 1 - - 3 2 - 1 - - - 5 - 12 
18 B. opłat szynkarsko . - 1 - - - - - 11 - - 16 - 28 
19 B. pośredn. pracy - - - - - - - - - - - - - 
20 B. zarz. sprzed. soli 1 - 2 4 6 6 6 - - - 17 2 44 
21 B. koInisji agrarnej. - - .1 8 l 1 1 - - - 1 - 13 
22 Stacja naftowa. . - - - - - - - - - - - - - 
23 " keramiczna - 1 - - - - 1 - - - - - 2 
24 " mechaniczna. - - - - - 2 - - - - - - 2 
- - - - - - - - - - - 
Razem . 5 26 27 53 42 53 42 30 - - 123 3 ::10 


-I 


} 


-I 
41. 


E) Funkjconarjusze niżsi: 
1. Maszynista i pomocnik maszynisty 
2. Konduktorzy, dozorcy meljorac. i drenarscy 
3. Drożnicy 
4. Port jerzy 
5. Woźni. . .. ..... 
6. Pomocno woźnych, froterów i stróżów 
7. Litograf 
8. Zastępca woźnego 


2 


Razem 


2 
15 
44 
1 
1 
65 


OJ Personał zakładów krajowych: 
1. Szpital powszechny we Lwowie 
2. Zakład wKulparkowie . . . 
3. Szpital św. Łazarza w Krakowie. . . . 
4. Szkoły rolnicze i t. p. oraz zakłady krajowe dla celów rolnictwa 97 
5. Szkoły przemysłowe, zawodowe i warstaty oraz szkoły kupieckie (handlowe) 99 
6. A!chiwa aktów grodzkichi ziemskich we Lwowie i w Krakowie 
7. BIUro odnowienia zamku na Wawelu . . . 
8. 
ak,ł
d dla nieletnic
 przestępców w Przedzielnicy 
9. Słuzba dla gmachu Zandarmerji we Lwowie 


Razem 


196 


Zest:a "'VVie:n.ie : 
Aj Urzędnicy . 
BJ Funkcjonarjusze niżsi . . 
ej Personal Zakładów krajowych 
Ogółem 


404 
65 
196 
665
		

/ii37551-1920-1922-0014.djvu

			14 


Wykaz zmian personalu w roku 1921 


W ciągu roku 
OddziaJ: 1921 
ubyło I przybyło 
Konceptowy 6 2 
Kolejowy 2 - 
Rolniczy 1 - 
Budownictwa 1 - 
Rachunkowy 5 5 
Kasowy. . 11 - 
Kancelaryjny - 5 
Biuro mleczarskie 4 - 
Patronat rolniczy . 1 3 
I Włości rentowe 6 - I 
Oddział przemysłowy 1 - 
Patronat przemysłowy - - 
Opłaty szynkarskie 2 - 
Komisj a agrarna 13 - 
Biuro solne 33 - 
-- 
Razem. 86 15 


Ubyło 
Przybyło 


86 
15 
71 
11 
Suma ubyłych 82 
Szkoły rolnicze ubytek osób 11 
Szkoły przemysłowe i handlowe przeszły z 31/12.1921 do kuratorjum 
 
Razem ubyło 187 


Razem ubyło urzędników 


Służby ubyło " 


Wykaz zmian personalu w roku 1922 



 w
 ciągu roku I 
Odd Z ia J: 1922 
ubyło I przybyło 
Konceptowy 3 I - 
Kolejowy - 1 
Rachunkowy 30 - 
Kasowy. 3 - 
Patronat rolniczy 4 - 
Patronat przemysłowy - 
} 
Biuro szynkarskie 4 - 
Biuro solne 3 - 
I -- 
Razem. 4'j 10 


Suma ubyłych 


47 
10 
37 
6 
43 
59 
. 102 


Ubyło 
Przybyło 


Razem ubyło urzędników 


Slużby ubyło 


Szkoły rolnicze ubytek osób. 


Ra.zem ubyło
		

/ii37551-1920-1922-0015.djvu

			15 


, W tabeli z r. 1920 uderza stosunkowo duża liczba urzędników wyższych stopni 
służbowych w porównaniu ze stopniami niższymi; gdy bowiem urzędników V, VI 
i VII st. służbowego było 22, to w randze VIII, IX i X liczba obsadzonych posad 
również wynosiła 22. - Fakt ten staje się zrozumiałym, gdy się zważy, iż z jednej 
strony T. W. S. prawie nie przyjmując nowych sił, nie miał kim obsadzać niższych 
-stopni służbowych, z drugiej zaś strony nie mógł funKcjonarjuszom pracującym 
przez szereg lat w Wydziale krajowym a później w T. W. S., zamykać awansu 
i nie obsadzać opróżnionych posad, czy to wskutek śmierci, czy przejścia na emery- 
turę, czy wreszcie wskutek przeniesienia się poszczególnych funkcjonarjuszy do in- 
nego działu służby państwowej, lub też prywatnej. 


Wymiar zaopatrzenia emerytalnego funkcjonarjuszów b. Wydziału 
krajowego. 


W myśl art. 7 ustawy z 30. stycznia 1920 r. zostali upaństwowieni tylko po- 
zostający w czynnej służbie stali urzędnicy b. Wydziału krajowego; - natoIniast 
emerytowani funkcjonarjusze krajowi z natury rzeczy nie zostali upaństwowieni, 
tak, iż regulowanie ich zaopatrzeń podlega orzecznictwu Tymczasowego Wydziału 
Samorządowego stosownie do postanowienia art. 4 tej ustawy. Dlatego też ustawa 
emerytalna funkcjonarjuszów państwowych z dnia 28. lipca 1921 Dz. u. Nr. 70. 
poz. 466, która unormowala zaopatrzenia funkcjonarjuszów państwowych w wysokości 
100°/0 uposażenia dla emerytów polskich, a 75°/0 dla emerytów państw zaborczych, 
całkiem słusznie poIninęła emerytów krajowych tak w b. dzielnicy austrjackiej, 
jak i pruskiej. Tymczasem w 
 14. rozporządzenia wykonawczego z 10. listopada 
1921 r. Dz. u. Nr. 93, poz. 686, do powołanej ustawy emerytalnej zamieszczono 
praeter legem postanowienie, według którego wyjątkowo em erytowanych urzędni- 
ków b. Wydziału krajowego należy traktować na równi z emerytowanymi urzędni- 
kami państwa zaborczego austrjackiego t. j. wymierzać im emeryturę w wysokości 
75°/0 (zaIniast 100%) uposażenia, przyczem nie zastósowano tego obniżenia emery- 
tury do emerytów b. Wydziału krajowego Śląska austrjackiego, ani do emerytów 
b. Wydziałów prowincjonalnych Poznańskiego i zachodnio-pruskiego. 
Powyzsze postanowienie 
 14. rozporządzenia sprzeczne z art. 3 konstytucji, 
a krzywdzące emerytów b. Wydziału krajowego, zostało uchylone przez Sejm usta- 
wodawczy artykułem 10. noweli z 28. lipca 1922 r. Dz. u. Nr. 65, poz. 583 doda- 
niem ustępu 3. do art. 43 ustawy emerytalnej w brzInieniu następującem: 
"Emerytowanych urzędników b. galicyjskiego Wydziału krajowego należy 
traktowaó na równi z emerytowanymi urzędnikami Państwa Polskiego". 
Na tej podstawie wymierza Wydział samorządowy emerytury funkcjonarju- 
szom b. Wydziału krajowego w wysokości 100% uposażenia.
		

/ii37551-1920-1922-0016.djvu

			Departament I. 


Szef departamentu dr. Stanisław Biały. 


(Sprawy powiatowe, gminne i polieji ogniowej, sprawy funduszów koszarowych). 


Wnioski w sprawie ustroju Samorządu Wojew6dzkiego, powiatowego 
i gminnego. 


Wydział Samorządowy opracował w listopadzie 1921 r. i przedłożył Rządowi 
projekt ustawy o ustroju Samorządu wojewódzkiego dla całego Państwa, przyczem 
uwzględnił w szczególności odrębne stosunki Województw lwowskiego, stanisła- 
wowskiego i tarnopolskiego. Wiele myśli, rozwiniętych w tym projekcie, znalazło 
wyraz w postanowieniach ustawy z 26. września 1922 r. o zasadach powszechnego 
Samorządu wojewódzkiego. 
Wojna wywołała zastój w działalności Reprezentacyj powiatowych, bowiem 
od szeregu lat nie przeprowadzano wyborów do tych ciał, nie odnawiano ich i nie 
uzupełniano ubytków, tak, że znaczna część tych reprezentacyj dla braku wyma- 
ganego ustawą kompletu, stała się niezdolną do urzędowania, ich skład zaś, oparty 
na przestarzałej ordynacji wyborczej, nie odpowiadał obecnym stosunkom politycznym 
i społecznym. Władze rządowe, a to z początku Generalny Delegat Rządu, następnie 
Wojewodowie, wobec tego czyniły użytek ze służącego im prawa rozwiązywania 
Reprezentacyj powiatowych, kierując się przytem także dążeniem do przystosowania 
ustroju Samorządu powiatowego tej dzielnicy do stosunków dwu innych dzielnic 
Państwa Polskiego. Uważając .za swój obowiązek stać na straży Samorządu powia- 
towego, Wydział Samorządowy skutecznie oparł się tym zamierzeniom Rządu w kilku 
wypadkach, w których rozwiązanie nid wydawało się konieczne. Natomiast licząc 
się ze stosunkami, Wydział Samorządowy na ogół nie sprzeciwiał się zarządzeniom 
Rządu, zmierzającym ku rozwiązywaniu poszczególnych Reprezentacyj powiatowych 
zwłaszcza w tych powiatach, w których Reprezentacja powiatowa nie funkcjonowała 
wcale, albo wadliwie. Inicjatywę do rozwiązania dał Wydział Samorządowy tylko 
w nielicznych wypadkach, stwierdzonej bezwzglęrlnej konieczności. Obecnie na 74 
Reprezentacyj powiatowych 43 jest rozwiązanych. 
Nie sprzeciwiając się rozwiązaniu, Wydział Samorządowy starał się jednak 
zapewnić ludności ochronę, jaką daje z reguły należycie działający Samorząd; dla- 
tego w sierpniu 1920 r. przedstawił Generalnemu Delegatowi Rządu projekt, według 
którego kierownikom, ustana wianym dla tymczasowych zarządów Samorządo- 
wych spraw powiatowych, miały być dodawane Rady przyboczne, złożone z mia-. 
nowanych przedstawicieli wszystkich narodowości, wyznań i klas społecznych 
danego powiatu, przyczem obopólny zakres działania miał być tak rozgrani- 
czony, że kierownicy zarządów mieli pełnić czynności, zastrzeżone ustawą Pre- 
zesom Rad powiatowych, funkcje zaś Wydziałów i Rad powiatowych miały 
być zastrzeżone Radom przybocznym. Reskryptem z 29. listopada 1920 roku 
Ministerstwo spraw wewnętrznych zgodziło się na tworzenie, obok Komisarzy 
rządowych, Rad przybocznych, jednak tylko z głosem doradczym, zastrzegając nadto,
		

/ii37551-1920-1922-0017.djvu

			17 


że w wypadkach rozwiązania Reprezentacyj powiatowych, pełnienie funkcji Komi- 
sarza rządowego nal
ży powierzać miejscowemu Staroście. Później wskutek ustnych 
przedstawień Wydziału Samorządowego Ministerstwo złagodziło tę zasadę, godząc 
się na to, że Kierownikiem Tymczasowego Zarządu powiatowego nie musi być ko- 
niecznie Starosta, lecz mianowaną być może w razie potrzeby także inna osobistość 
z kół obywatelskich. 
Wydział Samorządowy wznowił tę sprawę w memorjałach wystosowanych do 
Rządu w sierpniu 1921 r., a następnie w lipcu 1922 r. W pierwszym z tych me- 
morjalów zwrócono uwagę Ministerstwa na konieczność rychłego usunięcia tymcza- 
sowych zarządów powiatowych i zastąpienia ich legalnie wybranemi ciałami samo- 
rządowemi, w drugim zaś wskazano na konieczność rychłego przeprowadzenia wy- 
borów. Gdy następnie w sierpniu 1922 r. Ministerstwo zawezwało Wydział do na- 
desłania projektu noweli do ordynacji wyborczej dla Rad powiatowych, Wydział 
Samorządowy 
opracował w grudniu 1922 r. i przedłożył Ministerstwu odnośny projekt. 
Po myśli Wydziału Samorządowego projekt ów, który opierał się na zasadach, obo- 
wiązujących dotychczas w b. Galicji, jednak rozszerzał prawo wyborcze na tych, 
którzy tego prawa dotychczas byli pozbawieni, tworzyć mial: przejście do ustroju 
przyszłego, opartego na będących w opracowaniu ustawach wyborczych. 
Niezależnie od tych wniosków, Wydział Samorządowy czynił zabiegi, aby za- 
pewnić odpowiedni skład tymczasowym zarządom powiatowym. Wychodząc z zało- 
żenia ze względu na ustawy w b. austr. dzielnicy obowiązujące, łączenie urzędu kie- 
rownika zarządu z urzędem Starosty nie jest właściwem, .godził się Wydział Samo- 
rządowy na osobę Starosty jako kierownika zarządu tylko tam, gdzie nie było od- 
powiedniego kandydata z kół obywatelskich. Obecnie z końcem 1922 r. w 14 po- 
wiatach samorządowych Starostowie są kierownikami tymczasowych zarządów. Co 
do członków Rad przybocznych, Wydział Samorządowy we wspomnianym memo- 
rjale z sierpnia 1921 r. ponowił żądanie, aby w Radach przybocznych reprezento- 
wane były wszystkie narodowości, wyznania i klasy społeczne powiatu, w związku 
z tem zaproponował, aby skład Rady przybocznej ustalano ile możności w porozu- 
mieniu z miejscowemi organizacjami ekonomicznemi, społecznemi i politycznemi. 
Poprzednio już w lipcu 1921 r. Wydział Samorządowy prosił Generalnego Delegata 
Rządu o zarządzenie, aby władze rządowe w swoich wnioskach podawały informacje 
co do zawodu, narodowości i wyznania proponowanych kandydatów. Nie poprze- 
stając jednak na tych informacjach, Wydział Samorządowy zasięgał z reguły także 
ze swej strony stosownych informacyj i na tej podstawie czynił władzom rządowym 
odpowiednie odmienne propozycje. 
Podobne stosunki jak w powiatach, zachodzą także w gminach. Nie mówiąc 
już o ogromnej ilości gmin wiejskich z końcem 1922 r. w których Reprezentacje 
gminne są rozwiązane, a tymczasowe zarządy ustanowione przez dotyczącą władzę 
państwową w porozuInieniu z właściwym Wydziałem powiatowym, rozwiązane są 
Rady miejskie w 18 miastach, podlegających ustawie gminnej z 1889 r., oraz w 61 
.miastach i mią.steczkach, podlegających ustawie gminnej z 1896 r. Rozpatrując 
wnioski władz rządowych, dotyczące rozwiązania Rad Iniejskich, Wydzial Samo- 
rządowy stosowal te same zasady, jakie przyjęte zostały dla Reprezentacji powia- 
towych, w szczególności dążył do tego, by w składzie tymczasowych zarządów miej- 
skich znalazły wyraz wszystkie kierunki społeczne, ewentualnie także polityczne 
danego miasta. Wspomnianym poprzednio memorjałem swoim z lipca 1922 r. Wy- 
dział Samorządowy objął również kwestję przeprowadzenia wyborów do Rad gInin- 
nych, wskazując na naglącą potrzoebę wydania odpowiednich zarządzeń, następnie 
opracował i przedłożyl Ministerstwu, równocześnie z nowelą do ordynacji wyborczej 
powiatowej, na tych samych zasadach oparte projekty noweli ordynacji wyborczej 
dla gmin miejskich i wiejskich. 
Wydział Samorządowy brał wreszcie udział w przygotowaniu materjału ustawo- 
dawczego dla Sejmu w celu opracowania ustawy o gIninie wiejskiej. W szczegól- 
ności przedłożył Wydział Samorządowy Ministerstwu w styczniu 1921 r. opinję 
w sprawie ustalenia pojęć majątku i dobra gminnego, w czerwcu 1921 r. opinję 
o pierwszym projekcie ustawy o gminie wiejskiej, opracowanym przez Ministerstwo 
Sp!
w wewnętrznych, w marcu 1922 opinję o uchwalonym już przez sejmową Ko- 
mlsJ
 administracyjną projekcie ustawy o gminie wiejskiej. 


3
		

/ii37551-1920-1922-0018.djvu

			18 


Zmiana granic i tworzenie nowych gmin administracyjnych. 


Przeprowadzenie przymusowej zmiany granic gmin miejskich i wiejskich oraz 
tworzenie nowych gmin administracyjnych wymagało wedle przepisów w b. Galicji 
ustawy krajowej. Ponieważ niektóre z uchwalanych ustaw skutkiem wojny nie do- 
czekały się sankcjonowania, a nadto poczęły wpływać nowe tego rodzaju sprawy, 
przeto Wydział Samorządowy zwrócił się do Ministerstwa spraw wewnętrznych 
z prośbą o wyjednanie uchwalenia ustawy przenoszącej w tych sprawach k	
			

/ii37551-1920-1922-0019.djvu

			H) 


. Wydziału powiatowego, wydanym wskutek odwołań od rozporządzeń i uchwał Re- 
prezentacyj gminnych, względnie w miastach o własnym statucie, t. j. we Lwowie 
i Krakowie przeciw orzeczeniom i uchwałom Reprezentacji miejskiej w sprawach, 
odnoszących się do własnego zakresu działania gmin, w szczególności w sprawach 
dotyczących zarządu majątkiem gmin i ich zakładów oraz użytkowania dobra gmin- 
nego, wreszcie przeciw orzeczeniom, wydanym przez Wydzialy powiatowe z ty- 
tułu służącej im władzy dyscyplinarnej nad członkami Zwierzchności gminnych, 
względnie Magistratów. W okresie sprawozdawczym wydano 271 orzeczeń tego 
rodzaju. 


Zatwierdzanie pożyczek powiatów i gmin. 


Powiaty i gminy miejskie niejednokrotnie zmuszone były uciekać się dla po- 
krycia nadzwyczajnych wydatków, zwłaszcza inwestycyjnych i zakładów dobra pu- 
blicznego, do zaciągania pożyczek krótko względnie dłuższo terminowych. Według 
ustaw obowiązujących, zaciąganie pożyczek, jak wogóle trwałe obciążenie majątku 
zakładowego gmin, podlega zatwierdzeniu w pierwszej linji Wydziału powiatowego, 
a o ile chodzi o miasta, rządzące się ustawą gminną z 1889 r., zatwierdzeniu Wy- 
działu Samorządowego. Sprawy zaciągania trwałych zobowiązań przez gminy Iniej- 
skie są jednak wyłączone z zakresu działania tymczasowych zarządów miejskich, 
tak, że w razie rozwiązania Rady miejskiej brak podstawy prawnej dla zaciągania 
takich zobowiązań. Wobec tego, że - jak już zaznaczono - znaczna część Repre- 
zentacyj miejskich jest rozwiązana, powstały wątpliwości pod względem dopuszczal- 
ności zatwierdzania odnośnych transakcji. Ponieważ jednak gminy nie mogły obejść 
się bez pożyczek, a to nietylko na opędzenie wydatków nadzwyczajnych, inwesty- 
cyjnych, lecz z reguły dla zaspokojenia bieżącego zapotrzebowania na pokrycie ko- 
sztów administracji i płac funkcjonarjuszów, Wydział Samorządowy widział się 
zniewolonym nie odmawiać dotyczącym uchwałom zarządów miejskich swego za- 
twierdzenia, wychodząc z założenia, że należy liczyć się z faktyczną potrzebą, 
a dotyczące pożyczki uwaźać za zobowiązanie przejściowe. 
Dla powiatów do zaciągania pożyczek, nie przenoszących z długami już istnie- 
jącymi 70% podatków bezpośrednich, potrzebn/il jest zezwolenie Wydziału krajowego, 
względnie Wydziału Samorządowego, do pożyczek większych potrzebna była 
ustawa krajowa, a po powstaniu Państwa Polskiego potrzeba uchwały sejmo- 
wej 1). Wobec spowodowanego wojną wielkiego wzrostu wydatków powiatów, 
które nie miały pokrycia w odpowiednich dochod ach, zaciąganie pożyczek w wy- 
sokości, uzasadniającej właściwość Wydziału krajowego, względnie Wydziału Samo- 
rządowego, zupełnie odpadło. Ponieważ zaś ze względu na nagłość tych sprawod. 
noszenie się w każdym poszczególnym wypadku zaciągania pożyczki do Sejmn, 
byłoby połączone z trudnościami, postanowił Wydział Samorządowy zastosować do 
tych spraw wyjątkowe postanowienia ustawy o Reprezentacjach powiatowych, we- 
dług których Wydział krajowy, względnie Wydział Samorządowy może zezwolić 
Reprezentacji powiatowej na zaciągnięcie pożyczki, przeznaczonej na pomoc dla 
ludności powiatu dotkniętej klęską elementarną, chociażby ta pożyczka wraz z dłu. 
gami już istniejącymi przewyższała 70°/0- podatków bezpośrednich. Wydział Samo- 
rządowy wychodził przytem z założenia, że i wojna jest w swoim rodzaju klęską 
elementarną, i że zaciąganie pożyczek na cele aprowizacyjne, roboty drogowe, bu- 
dowlane, ma na celu udzielenie pomocy ludności klęską wojny dotkniętej. To po- 
stanowienie podał Wydział Samorządowy we wrześniu 1920 r. do wiadomości Mi- 

ister.3twa spraw wewnętrznych, prosząc zarazem Ministerstwo o przygotowanie 
l przedłożenie Sejmowi odpowiedniego projektu ustawy. 
W myśl poprzednich uwag, udzielono w okresie sprawozdawczym zatwier- 
dzenia pożyczek dla 58 powiatów oraz dla 29 gmin miejskich, a to: dla powiatów 
prawie wyłącznie na odbudowę dróg i mostów, dla miast przeważnie na cele gmin- 

yc
 inwestycyj jako to: odbudowę szkół, elektrowni, gazowni, rekonstrukcję bruków 
l ulIC, częściowo także na cele bieżącej administracji. 


l) Od 1923 roku obowiązuje ustawa z 11. sierpnia 1923 r o finansach komunalnych. 


*
		

/ii37551-1920-1922-0020.djvu

			20 


Finanse gminne. 
Aj Stan pierwotny. Zezwolenia na pobór dodatków gminnyeh do bezpośrednieh 
podatków państwowyeh. 
Podstawą gospodarki finansowej gmin były w czasie, poprzedzającym okres 
sprawozdawczy, oraz w latach 1919 i 1920, dodatki do bezpośrednich podatków 
państwowych, do których nakladania uprawnione były gminy na zasadzie ustaw 
krajowych z czasów austrjackich, z tem zastrzeżeniem, że przy wymiarze tych do- 
datków na cele ściśle gminne ponad 50% do 100% wymagaly odnośne ustawy 
gminne zezwolenia Wydziału krajowego, względnie Wydziału Samorządowego 
w porozumieniu z Namiestnictwem, względnie z Urzędem Wojewódzkim, natomiast 
do udzielenia zezwolenia na pobór dodatków przenoszących 100% podatków bez. 
pośrednich, które to uprawnienie dawniej posiadał b. Sejm krajowy, upoważnione 
zostało ustawami z 24. października 1919 r. i z 1. marca 1921 r. Ministerstwo spraw 
wewnętrznych w porozumieniu z Ministerstwem Skarbu. Wydział krajowy, względnie 
Wydzial Samorządowy w porozumieniu z Namiestnictwem, a następnie z Urzędami 
W oj.ewódzkiemi zezwolił na pobór dodatków gminnych do podatków bezpośrednich 
1.159 gminom w 37 powiatach w 1919 r., 278 gminom w 31 powiatach w 1920 r., 
222 gminom w 30 powiatach w 1921 r. i 706 gminom w 44 powiatach w 1922 r. 
Natomiast wymienione Ministerstwa na wniosek Wydziału krajowego, względnie 
Samorządowego udzieliły zezwolenia na pobór tych dodatków w wysokości ponad 
100% w 1919 r. 4 gminom w 3 powiatach w 1920 r. 10 gminom w 6 powiatach, 
w 1921 1". 12 gminom w 7 powiatach i w 1922 r. 128 gminom w 28 powiatach. 
Skutkiem postępującej dewaluacji stan finansowy gmin pogarszał się stale tak, że 
dochody z tych dawnych źródeł nie wystarczały na pokrycie rosnących ciągle po- 
trzeb gminnych, mimo, że Wydział krajowy, a później Wydział Samorządowy staral 
się iść na rękę gmi
om, stawiając wobec centralnych władz państwowych wnioski 
o zezwalanie' na bardzo wysokie dodatki, dochodzące do kilkudziesięciu tysięcy 
procentów. 
E) Doraźne środki zaradeze dla poprawy finansów gminnyeh, samoistne daniny gminne. 
Wobec tego zaczęły gminy, w poszukiwaniu nowych źródeł dochodów, ko- 
rzystać w znacznie szerszej mierze, niż w okresie poprzednim, z prawa nakładania 
samoistnych danin, których zaprowadzenie, względnie podwyższenie należało da- 
wniej do zakresu ustawodawstwa krajowego, przyczem Wydział krajowy, względnie 
Tymczasowy Wydział Samorządowy był uprawniony w porozumieniu z Namiestni- 
ctwem, względnie Województwem, udzielać zezwolenia na dalsze pobieranie tych 
danin, jednakże nie w wyższym wymiarze i nie na czas dłuższy, jak opiewalo 
pierwotne zezwolenie. N a tej podstawie udzielono 2 gminom pozwolenia na dalszy 
pobór opłaty gminnej od psów. Następnie zezwolono na pobór opłat od trunków, 
a to: 1 gminie do końca 1920 r., 49 gminom do końca 1921 r., 1- ej do końca 
1923 r. i 52 gminom do końca 1923 r., kilkakrotnie podwyższając taryfę tych opłat 
w miarę dewaluacji. 
Nadto zezwolono 1 gminie na pobieranie gminnej opłaty od rzezi drobiu 
w rzeźni miejskiej, oraz 1 gminie na pobieranie taks gminnych za wydawane przez 
Zwierzchność gminną poświadczenia. W końcu na zasadzie ustawy wodociągowej 
dla m. Lwowa zezwalał Wydział Samorządowy w porozumieniu z Województwem 
na kilkakrotne podwyższenie taryfy gminnych opłat wodociągowych. Takich samych 
zezwoleń udzielił Wydział Samorządowy w porozumieniu z Województwem po myśli 
odnośnej ustawy wodociągowej gminie m. Krakowa. Wspomniane poprzednio upra- 
wnienia b. Sejmu krajowego w kierunku zezwalania na pobieranie samoistnych 
opłat gminnych zostały przelane ustawą z dnia 24. października 1919 r., względnie 
ustawą z dnia 1. marca 1921 r. na Ministerstwo spraw wewnętrznych. 
Na mocy tego upoważnienia udzieliło Ministerstwo na wniosek Wydziału kra- 
jowego, względnie Wydziału Samorządowego, szeregu zezwoleń, ktore następnie 
uległy kilkakrotnym podwyżkom z powodu postępującej dewaluacji marki polskiej, 
w szczególności zezwolono na pobór: 
1. opłaty' od psów 15 gminom, 
2. opłaty od biletów wstępu na widowiska 23 gmmom,
		

/ii37551-1920-1922-0021.djvu

			21 


3. opłaty od pokoi meblowanych, wynajmowanych w hotelach, gospodach, 
domach noclegowych i pensjonatach 9 większym gminom miejskim, 
4. opłaty gminnej od czynszów, względnie wartości czynszowej mieszkań 
11 gminom, 
5. opłaty od towarów przywożonych do gminy kolejami żelaznemi 10 większym 
miastom, przyczem Wydział Samorządowy był zasadniczo przeciwny rozpowsze- 
chnianiu tych opłat, jako tamujących obrót, a nie przedstawiających dla gmin od- 
powiednich, w stosunku do kosztów poboru, dochodów, 
6. ,opłaty od środków przewozowych, a w szczególności od powozów, dorożek 
i innych ekwipaży, rowerów, motocykli i samochodów, koni i mułów 5 gmInom, 
7. gminnego podatku wodociągowego 6 gminom, 
8. gminnego podatku kanalizacyjnego 3 gminom, 
9. opłat policyjnych od przedsiębiorstw gospodnio - szynkarskich 7 gminom, 
10. podatku gminnego od niektórych artykułów spożywczych gminom m. Kra- 
kowa i m. Lwowa, 
11. podatku gminnego od przyrostu "W"artości nieruchomości 11 gminom, 
12. opłaty gminnej od postoju fur i zaprzęgów na ulicach i placach publicznych, 
jednej gminie, 
13. opłat kancelaryjnych za czynności urzędowe władz i organów gminnych; 
a w szczególności od podań i za wydawanie poświadczeń urzędowych na rzecz 
8 gmin. 
Nadto po myśli ustawy z dnia 4. kwietnia 1922 r. zatwierdziło Ministerstwo 
spraw wewnętrznych na wniosek Wydziału Samorządowego uchwałę 1 Reprezen- 
tacji miejskiej w sprawie wprowadzenia opłaty gminnej za przydział mieszkań 
w drodze rekwizycji. Następnie wskutek uchylenia przez Rząd z dniem 1. stycznia 
1922 r. na podstawie ustawy z 10. maja 1921 r. mocy obowiązującej austr. ustawy 
z 16. maja 1877 r., którą zaprowadzono pobór podatku spożywczego od mięsa, od 
którego mogły gminy pobierać dodatki gminne, utraciły gminy odnośne źródło do- 
chodów. Dla powetowania tego ubytku zgodziły się Ministerstwa na propozycję 
Wydziału Samorządowego na zaprowadzenie i pobór w 1922 r. w 25 gminach sa- 
moistnych opłat od mięsa. . 
Rozporządzeniem Rady Ministrów z 5. grudnia 1921 r. uchylono dotychcza- 
sowe przepisy co do opodatkowania wina, a w szczególności dawny austrjacki po- 
datek od wina, skutkiem czego odpadły dodatki gminne do tego podatku. Natomiast 
rozszerzono na cały obszar Rzeczypospolitej moc obowiązującej dotąd w b. dziel- 
nicy pruskiej niemieckiej ustawy o opodatkowaniu wina z 26. lipca 1918 r. Ażeby 
powetować ubytek dochodów z dodatków do państwowego podatku od wina, Mini- 
sterstwa zezwoliły w 1922 r. 8 gminom na pobór samoistnych opłat od wina w wy- 
sokości 10% akcyzy rządowej, względnie 2% ceny sprzedażnej. 
W szystkie powyższe zezwolenia ze strony państwowych władz centralnych 
opierały się, jak zaznaczono, na wnioskach Wydziału Samorządowego, który roz- 
patrywał dotyczące uchwały Reprezentacji gminnych oraz odnośne statuty, zawie- 
rające szczegółowe postanowienia co do projektowanych danin gminnych, i wy- 
dawał o nich opinję. Niejednokrotnie wyłamywały się gminy zwłaszcza w latach 
1919 i 1920 od właściwego toku instancji i przedkładały swe prośby w sprawie 
danin wprost centralnym władzom państwowym, z pominięciem Wydziałów powia- 
towych i Wydziału Samorządowego. Wydział Samorządowy czynił z tego powodu 
niejednokrotnie przedstawienia, które skłoniły Ministerstwo do zasiągania odtąd 
w każdym wypadku opinji Wydziału Samorządowego. 
ej Realizaeja źródeł doehodów przyznanyeh ustawą o zasileniu finansów miejskieh. 
Wynikiem starań o usunięcie chronicznych niedomagań finansów samorządo- 
wych jest ustawa z dnia 10. grudnia 1921 r. o zasileniu finansów miejskich, która 
stan
wi ważny przełom w gospodarce finansowej gmin miejskich i jest stanowczym 
krokIem naprzód w ich sanacji. Korzystając z postanowień tej ustawy, podjął 
szereg gmin miejskich uchwały w sprawie wprowadzenia w życie nowych źródeł 
dochodów przyznanych gminom tą ustawą. Na podstawie wniosków Wydziału Sa- 
morządowego zatwierdziły w ciągu 1922 r. Ministerstwa: 
1. odnośnie do podatku od obrotu i dodatków do zasadniczego państwowego 
podatku przemysłowego uchwały 22 Reprezentacji gminnych,
		

/ii37551-1920-1922-0022.djvu

			22 


2. odnośnie do podatku od nieruchomości uchwały 15 Reprezentacji gminnych, 
3. odnośnie do podatku od lokali uchwały 19 Reprezentacji gminnych, które 
w przeważnej ilości wypadków korzystały z maksymalnej stopy ustawowej 30% 
czystego dochodu z nieruchomości. 
Ponieważ na ogół gminy korzystały jedynie z minimalnej stawki '25% ko- 
mornego, a tylko w 3 wypadkach zastosowano progresję taryfową nie przekracza- 
jącą 300% komornego, przeto Wydział Samorządowy pouczył gminy okólnikiem 
o konieczności wydatniejszego wyzyskania źródeł dochodów wprowadzonych po- 
wyższą ustawą przez zastosowanie wyższych stóp wymiarowych. 
W ogólności mała tylko część gmin miejskich korzystała w 1922 r. ze źródeł 
dochodów przyznanych ustawą o zasileniu finansów, mimo nacisku ze strony Wy- 
działu Samorządowego ociągały się gminy z wprowadzaniem ty ch nowych podatków, 
gdyż uruchomienie odpowiedniego aparatu wymiarowego i poborowego przedsta- 
wiało dla miejscowych organów administracji samorządowej znaczne trudności. 
Wydział Samorządowy dokładał przy wszelkiej sposobności starań, aby wpoić w sa- 
morządy gmin miejskich przeświadczenie, .że ustawa o zasileniu finansów ma tworzyć 
podstawę gospodarki gminnej. jednak dopiero ustawa z 11. sierpnia 1923 r. o tym. 
czasowem uregulowaniu finansów komunalnych oparła uzdrowienie finansów samo. 
rządów gminnych o szerszą podstawę. 


Finanse powiatowe. 


Podstawą gospodarki powiatowych samorządów były w okresie sprawozdawczym 
dodatki do bezpośrednich podatków państwowych. Wydział krajowy\ a w dalszym 
ciągu Wydział Samorządowy zezwolił na pobór dodatków powiatowych wynoszą- 
cych ponad 20% do 40% podatków bezpośrednich 2 powiatom w 1919 r., 11 po- 
wiatom w 1920 r. i 5 powiatom w 1921 r. Dalej na zasadzie postanowień ustawy 
o Reprezentacji powiatowej zezwoliły Ministerstwa na wniosek Wydziału krajo- 
wego, względnie Wydziału Samorządowego pobierać dodatki powiatowe ponad 40% 
podatków bezpośrednich 11 powiatom w 1919 r., 33 powiatom w 1920 r., 19 po- 
wiatom w 1921 r., 40 powiatom w 1922 r. Dochody z tych źródeł były znikome 
tak, że finanse powiatów znalazły się w stanie rozpaczliwym mimo, że powiaty 
pobierały na sasadzie ustawy o zasileniu finansów tudzież ustawy o państwowym 
podatku przemysłowym, dodatki do zasadniczego państwowego podatku przemysło- 
wego oraz na mocy osobnej ustawy 40% opłaty od umów o przeniesienie własności 
nieruchomości. Dopiero wspomniana ustawa z 11. sierpnia 1923 r. o tymczasowem 
uregulowaniu finansów komunalnych podaje także powiatom możność uzdrowienia 
swoich finansów za pomocą dozwolonych nowych żródeł dochodu. 


Kursy dla pisarzy gmin wiejskich. 
Ponieważ dla poprawy administracji w gminach wiejskich konieczne jest uzy- 
skanie ukwalifikowanych pisarzy gminnych, urządzał b. Wydział krajowy na pod- 
stawie uchwały b. galic. Sejmu z 1898 r. czteromiesięczne kursy celem wyszkolenia 
kandydatów na pisarzy gmin wiejskich początkowo raz do roku a później dwa 
razy. Po przerwie wywołanej wojną urządził Wydział Samorządowy w 1921 r. 
jeden trzymiesięczny kurs, który ukończyło 23 kandydatów. W 1922 r. urządzone 
zostały dwa kursy pisarskie od 1. marca do 31. maja i. od 1. października do 22. 
grudnia. Pierwszy z nich ukończyło 37, drugi 35 frekwentantów. Do końca 1922 r. 
wydały wszystkie kursy razem 908 ukwalifikowanych kandydatów na pisarzy gmin 
wiejskich. 


Policja budowlana i ogniowa. 


Z mocy postanowień ustaw gminnych i budowlanych Wydział Samorządowy 
rozstrzyga w ostatniej instancji rekursy w sprawach policji miejscowej, a szcze- 
gólnie policji budowlanej i ogniowej. W okresie sprawozdawczym wydano 325 
takich orzeczeń. 
Z powodu ogólnego zastoju budowlanego tylko drobna część rekursów doty- 
czyła konsensów na nowe budowle, przedmiotem rekursów były głównie nakazy
		

/ii37551-1920-1922-0023.djvu

			23 


wykonania robó
 adaptacyjnych i porządkowych oraz nakazy delożowania i roze- 
brania budynków grożących zawaleniem. W licznych wypadkach orzeczenia niższych 
Instancji musiały być przez Wydział Samorządowy uchylane dla braków w postę- 
powaniu, pomimo że b. Wydział krajowy w listopadzie 1919 r. przypomniał Wy- 
działom powiatowym swój okólnik z 10. grudnia 1909 r., zawierający szczegółowe 
wskazówki co do postępowania przy załatwianiu spraw budowlanych. 
Obowiązujące w Małopolsce ustawy ogniowe zawierają przepisy o zapobie- 
ganiu pożarom i o obronie pożarnej. Według ustawy o policji ogniowej dla gmin 
miejskich i małomiejskich z 10. lutego 1891 r., każda gmina miejska, licząca ponad 
10.000 mieszkańców powinna mieć własny stały korpus straży pożarnej, zaś w in- 
nych gminach miejskich nie ma takiego przymusu, jeżeli miejscowa straż pożarna 
ochotnicza przyjmie na siebie obowiązki straży pożarnej gminnej. Organizacja 
obrony pożarnej w gminach wiejskich ogranicza się do utrzymywania pewnego ro- 
dzaju pogotowia ratunkowego. 
Dzięki współpracy istniejącego od lat kilkudziesięciu "Krajowego Związku 
ochotniczych straży pożarnych" obecnie "Małopolskiego Związku straży pożarnych" 
organizacja ochotniczych straży pożarnych obejmowała przed wojną prawie wszystkie 
gminy miejskie i małomiejskie, a także znaczną część gmin wiejskich. Z chwilą 
wybuchu wojny straże te podupadły, a częściowo zupełnie istnieć przestały. Akcję 
zabezpieczenia obrony pożarnej w gminach na nowo podjął Wydział Samorządowy, 
wydając w październiku 1922 r. do Wydziałów powiatowych okólnik, w którym 
zalecono nalf\żyte zorganizowanie nowych i zreorganizowanie istniejących straży 
pożarnych gminnych względnie ochotniczych, jak Iliemniej zaopatrzenia ich w nie- 
zbędne środki i przyrządy ratunkowe. Zarazem wezwano Wydziały powiatowe, aby 
spowodowały Reprezentacje gminne do wstawiania przy układaniu budżetów gmin- 
nych odpowiedniego na ten cel kredytu, oraz by również i Reprezentacje powia- 
towe w swoich budżetach zamieszczały stosowne zasiłki. W myśl obowiązujących 
przepisów naczelnicy straży pożarnych gminnych a także instruktorowie dla straży 
pożarnych ochotniczych pełniących funkcje straży pożarnych gminnych - winni 
posiadać pewne wymogi a między innymI także egzamin kwalifikacyjny złożony 
w Wydziale krajowym względnie Samorządowym. W okresie sprawozdawczym 
złożyło taki egzamin 8 uczestników jednomiesięcznego kursu urządzonego w 1919 r. 
przez Małopolski Związek straży pożarnych. Prócz tego urządzał Związek kursy 
pożarnictwa w kilku miastach, wyszkalając na nich 211 instruktorów dla gmin 
wiejskich. Według ustaw budowlanych dla większych i dla średnich gmin wiejskich 
do budowy ma być używany z reguły materjał ogniotrwały, a tylko wyjątkowo na 
odleglejszych ulicach i przedmieściach woliIO 'używać także materjału nieogniotrwa- 
łego przy budowlach parterowych. Od tej zasady może odstąpić Rada gminna, 
względnie Wydział krajowy (obecnie Wydział Samorządowy), ustanawiająo rejon 
ogniowy, poza którym wolno stawiać budynki także z pruskiego muru, a nawet 
z drzewa. Dla zapobieżenia brakowi mieszkań i zastojowi w odbudowie gmin, po- 
lecił Wydział Samorządowy w październiku 1922 r. Wydziałom powiatowym, Ma- 
gistratom i Zwierzchnościom gminnym, ażeby spowodowały uchwały Rad gminnych, 
ustanawiające, względnie zmieniające rejon ogniowy do granic nieodzownej konie- 
czności, a powzięte uchwały przedłożyły Wydziałowi Samorządowemu do zatwierdzenia. 


Fundusz pożyczkowy 
 na ułatwienie krycia budynków materjałem 
ogniotrwałym. 
Według postanowień ustaw budowlanych dachy budynków mają być. w re- 
gule pokrywane materjałem ogniotrwałym. Celem przyjścia z pomocą ubogiej lud- 
ności wiejskiej i małomiejskiej utworzył b. Sejm krajowy fundusz przeznaczony na 
bezprocentowe pożyczki dla powiatów na utworzenie powiatowego funduszu po- 
życzkowego oraz na zakładanie powiatowych składów dachówek glinianych i ce- 
mentowych. Od 1914 r. nie udzielano pożyczek z tego funduszu a Wydzial Samo- 
rządowy ogr
zał się do ściągania od powiatów zaległych rat pożyczkowych. 


Koszary krajowe dla wojska. 
Na mocy austrjackiej ustawy kwaterunkowej, na.kładającej na kraj obowiązek 
współudziału w zaspokojeniu potrzeb kwaterunkowych dla wojska, b. Wydzial
		

/ii37551-1920-1922-0024.djvu

			:H 


krajowy zbudował w latach 1895 i 1896 siłami technicznemi wojskowemi koszary 
wojskowe we Lwowie, Rawie Ruskiej, Mostach Wielkich, Zaleszczykach i Trem- 
bowli. Koszta budowy pokryto pożyczką, zaciągniętą w galic. funduszu propina- 
cyjnym, raty amortyzacyjne spłacano z dochodów, otrzymywanych od wojskowości 
tytułem czynszu najmu tych koszar, zaś odsetki opłacał. fundusz krajowy. 
W ciągu następnych lat poniósł fundusz koszarowy także koszta dodatkowych 
inwestycji. Po dniu 1. listopada 1918 r. koszary te przeszły w używanie Wojsk 
Polskich, zaś w 1919 r. podjęły władze wojskowe przeprowadzenie robót adapta- 
cyjnych w niektórych koszarach w czasie wojny zniszcMnych. Licząc się z prze- 
znaczeniem tych budynków na cele wojskowe, tudzież z faktem, że znaczna część 
budynków dla uchronienia ich od zniszczenia wymagała niezwłocznych środków 
zaradczych, Wydział Samorządowy w październiku 1920 r. zaproponował. Mini- 
sterstwu dla spraw wojskowych objęcie we własną administrację wszystkich koszar, 
o ile one są potrzebne na cele wojskowe, następnie zaś ze względu, że stan koszar 
dla braku konserwacji coraz bardziej się pogarszał, sprawę tę kilkakrotnie Mini- 
sterstwu przypominał. 


Fundusze pożyczkowe na budowę koszar wojskowych. 


Oprócz koszar dla wojska, zbudowanych przez kraj, utworzył b. Sejm kra- 
jowy w 1881 r. fundusz rożyczkowy, później kilka razy podwyższany, z którego 
b. Wydział krajowy udzielał bezprocentowycb pożyczek gminom i osobom pry- 
watnym na budowę koszar wojskowych. 
Z tego funduszu wypłacono w 1921 r. gminie m. Stryja resztę pożyczki przy- 
znanej przed wojną, w kwocie 367.500 Mp. Natomiast do tego funduszu ściągnął 
b. Wydział krajowy względnie Samorządowy w latach 1919 - 1922 tytułem rat 
pożyczkowych kwotę 1,128.235 Mp. 19 f. Z końcem 1922 r. stan majątkowy fun- 
duszu wynosił 2,194.832 Mp. 65 f.
		

/ii37551-1920-1922-0025.djvu

			. 


Departament II. 


Szef departamentu dr. Tadeusz. Dwernicki. 


(Sprawy finansowe, przemyslowe, fundaeji stypendyjnych dla przemysloweów 
i rękodzielników, sprawy funduszu propinacyjnegoj. 


Budżet krajowy. 


Ostatnim uchwalonym przez b. Sejm krajowy budżetem krajowym był budżet 
na 1914 r., budżety krajowe na lata wojenne 1915 - 1918 były jedynie uchwalane 
przez Wydział krajowy jako preliminarze, a cesarz austrjacki upoważniał Wydział 
krajowy do prowizorycznego pobierania odnośnych podatków krajowych z zastrze- 
żeniem stanowczego ustalenia wysokości dodatków krajowych na podstawie budżetu 
krajowego, który Sejm uchwali. Nie mogąc skutkiem wypadków lat 1918 - 1919 
ułożyć budżetu na 1919 rok, Wydział krajowy trzymał się w 1919 roku budżetu 
1918 r. z sumą wydatków 173 miljonów koron, i sumą dochodów 77 miljonów koron, 
a więc z deficytem 96 miljon6w koron. Na dochody te składały się t. zw. własne dochody, 
następnie dochody z samoistnych opłat szynkarskich i od piwa, wreszcie dodatki krajowe 
do podatków państwowych wedle stopy przedwojennej t. j. 72% do podatku grunto- 
wego i do podatków domowych oraz 78% do podatku zarobkowego. Do pobierania 
powyższych dodatków w 1919 r. upoważniony został Wydział krajowy rozporzą- 
dzeniem Nacze]nika Państwa z 4. lutego 1919 r. Natomiast Rząd Polski wstrzymał 
wypłacanie funduszowi krajowemu bonifikacji, które ten fundusz pobierał od skarbu 
austrjackiego, a mianowicie bonifikacji z tytułu udziałów w państwowym podatku 
dochodowym i w państwowym podatku konsumcyjnym od spirytusu. Deficyt, który 
skutkiem tego powstał w budżecie krajowym, był pokrywany przez Rząd na ra- 
chunek nałożyć się mających wyższych dodatków krajowych do podatków, do czego 
jednak wcale nie doszło. Z powodu przejęcia przez Rząd części agend Wydziału 
krajowego,. zwłaszcza wydatków na szkolnictwo ludowe, drogi, melioracje i szpitale 
cyfry preliminarza na 1920 r. obniżyły się do 66 miljonów koron w wydatkach 
i dochodach, nie wykazując deficytu. Preliminarz ten przesłany został w marcu 1920 
Rządowi, lecz odpowiedzi nie otrzymał ani Wydział kraj., ani Wydział Samorządowy. 
Dnia 20. czerwca 1920 r. objąl czynności Wydziału krajowego Tymczasowy 
Wydział Samorządowy, który w myśl ustawy z 30. stycznia 1920 obowiązany jest 
swój preliminarz przedkładać Sejmowi Rzeczypospolitej do zatwierdzenia. Preli- 
minarz Wydziału Samorządowego na 1921 r. wykazał w wydatkach 137 miljonów 
marek, w dochodach 86 miljonów marek a więc deficyt 51 miljonów marek. 
Z powodu tego deficytu, jeszcze bardziej jednak skutkiem tego, że władze 
skarbowe nie wyplacały Wydzialowi Samorządowemu kwot, należących się jemu 
z tytułu pobieranych krajowych dodatków do podatków państwowych, Wydział 
Samorządowy zaraz na początku swego urzędowania znalazł się w nader trudnem 
położeniu finansowem, udaremniającem wszelką inicjatywą i wszelką celową dzia- 
łalność. Wydział Samorządowy był z miesiąca na miesiąc w trosce o pokrycie bie- 
żącego zapotrzebowania nawet na pobory swoich funkcj onarj uszów, uciekał się 
4
		

/ii37551-1920-1922-0026.djvu

			-26 


zatem cel
m uzyskania funduszów, ze szkodą dla zawiadywanego przezeń majątku, 
do op
racJi fi!1ansowych, sprzedawał prawa poboru akcji przedsiębiorstw, których 
WydzIał kraJowy był współzałożycielem, zastawiał papiery wartościowe i ustawi. 
czn.ie .musiał prosić Rząd o zaliczki na bieżące potrzeby. To przykre położenie 
z
memło się dopiero wówczas, gdy na zarządzenie Rządu w listopad
ie 1921 zwi- 
męto 
asę krajową, a Kasa skarbowa objęła całą kasowość Wydziału Samorządo- 
wego l wszystkie wypłaty. Z tą chwilą stracił jednak Wydział Samorządowy także 
samoistność finansową i jest odtąd krępowany ramami otwieranych mu przez Rząd 
kredytJSw. . 
W preliminarzu na 1922 rok wykazano wydatki w kwocie 609 miljonów marek, 
dochody w kwocie 157 miljonów marek, a więc deficyt w kwocie 452 milj. marek. 
Deficyt ten wzrósł tak sku
kiem dewaluacji marki, jak i w następstwie ograniczania 
ustawami podatkowemi i tych szczupłych dochodów, jakie fundusz krajowy do. 
tychczas posiadał; w szczególności zniesiono podatek domowo - czynszowy oraz po- 
datek domowo-klasowy w gminach miejskich, a z nimi i dodatki krajowe, w miejsce 
podatku zarobkowego wprowadzono wolny od podatków krajowych podatek prze. 
mysłowy, zniesiono dodatek krajowy do podatku od kapitałów i rent, a nadto ogra- 
niczono wydatność dodatku krajowego do podatku gruntowego i domowo - klaso- 
wego w gminach wiejskich. 
W przedłożonym Sejmowi Ustawodawczemu projekcie ustawy o budżecie 
T. W. S. na rok 1922 (druk Sejmowy Nr. 3.653), który przez Sejm nie został za- 
łatwiony, sprostowało Ministerstwo spraw wewnętrznych w porozumieniu z Mini- 
sterstwem skarbu wydatki na 563,274'467 marek, dochody zaś na 161,234.757 marek, 
niedobór zaś według ostatniego ustępu art. 4 projektu ustawy miał być pokryty 
przez Skarb Państwa, - co odpowiada wprawdzie art. 3 ustawy z BO. stycznia 
1920 r. Dz. u. Nr. 11 poz. 61, jednakże nie licuje z Konstytucją, a w szczególności 
z postanowieniem art. 69 Konstytucji. 


Zamknięcie rachunków. 
Ostatnie przedwojenne zamknięcie rachunków funduszu krajowego sporzą- 
dzono 
a 1913 r. Rachunki za następne lata nie zostały zamknięte, ponieważ wiele 
dzienników kasowych w czasie wojny zaginęło, zaś sporządzenie odpisów zaginio- 
nych dzienników z ksiąg Urzędów podatkowych okazało się niemożliwe, gdyż 
w czasie wojny zaginęły również księgi i dzienniki główne Urzędów podatkowych. 
Nadto w czasie pożaru skrzydła gmachu sejmowego spłonęła znaczna część dzien- 
ników Kasy krajowej. 
Pozostałe dzienniki kasowe wykontowano i poszczególne konta w książkach 
głównych uporządkowano, pozostałe jednak luki uniemożliwiły zamknięcie rachunków. 
W uwzględnieniu tych okoliczności Wydział Samorządowy postanowił zaniechać 
pracy nad zamknięciem rachunków za lata 1914 - 1918. 
. 


Inwentarz majątku krajowego. 


Ponieważ według art. 4 ustawy z 30. stycznia 1920 r. Wydział Samorządowy 
sprawować ma zarząd majątku krajowego aż do czasu zorganizowania ciał samo- 
rządowych wyższego rzędu (wojewódzkicb), z czego wnosić należy, że zarząd ma- 
jątku krajowego będzie oddany samorządom wojewódzkim, sporządził Wydział Sa- 
'I.Zał.3 morządowy inwentarz majątku krajowego, z którego wyciąg załącza się .1. 


Bank krajowy. 


Bank krajowy założony został na mocy uchwały b. Sejmu krajowego z 21. 
października 1881 w celu podniesienia dobrobytu w kraju, w szczególności dla po- 
pierania rozwoju rolnictwa, przemysłu i handlu. Na założenie Banku przeznaczył 
b. Sejm krajowy odpowiednią dotację z funduszu krajowego. W statucie Ba
ku 
zastrzeżono Sejmowi, względnie Wydziałowi krajowemu prawo nadzoru nad BankIem, 
w szczególności Radę nadzorczą wybierał Sejm krajowy na przedstawienie Wydziału 
krajowego, zaś Przewodniczącego Rady nadzorczej i Dyrektorów Banku mianował
		

/ii37551-1920-1922-0027.djvu

			27 


Wydział krajowy, który też dla bezpośredniego nadzoru nad Bankiem ustanawiał 
'Komisarza krajowego. Stosownie do postanowień ustawy z 30. stycznia 1920 r. 
wspomniane uprawnienia Sejmu i Wydziału krajowego przeszły na Wydział Samo- 
rządowy, jednakże jeszcze zanim Wydział Samorządowy objął urzędowanie, Mini- 
sterstwo spraw wewnętrznych w porozumieniu z Ministerstwem skarbu rozporzą- 
dzeniem z 27. kwietnia 1920 r. przekazało Ministrowi Skarbu uprawnienia admini- 
stracyjno - wykonawcze b. Sejmu krajowego, odnoszące się do Banku krajowego, 
oraz czynności Wydziału krajowego, dotyczące tego Banku. Wniesione przez Wy- 
dział Samorządowy w październiku 1920 r. przedstawienie przeciw tym zarządze- 
niom pozostało bez skutku, uprawnienia Wydziału Samorządowego, na ustawie po- 
legające, doznały natomiast dalszego uszczuplenia przez rozporządzenie Ministerstwa 
Skarbu z 13. listopada 1920, którem usunięto z Banku Komisarza krajowego i prze- 
niesiono siedzibę Banku do Warszawy, przyczem nie zmieniono na razie organizacji 
Banku i pozostawiono nawet Wydziałowi Samorządowemu prawo wyboru człon- 
ków Rady nadzorczej Banku. Ustawa z 7. kwietnia 1922 r. ulegalizowała stan, wy- 
tworzony powyższemi zarządzeniami administracyjnemi, mianowicie oddała Mini- 
sterstwu Skarbu prawo mianowania członków Rady nadzorczej i Dyrektorów. Tem- 
samem Bank krajowy stał się instytucją państwową. 


f I. Celem poparcia 
::? 
u:'::


:

:;:
' Uuportu nawozów po' 

 tasowych, b. Wydział krajowy przy pomocy Krajowego Biura solnego i funduszami 
I przeważnie krajowymi powołał do życia w 1910 r. Spółkę udziałową "Kali", ma- 
jącą na celu poszukiwanie i eksploatację minerałów, zaś w 1914 r. wspólnie z tą 
. spółką założył Towarzystwo eksploatacji soli potasowych w Kałuszu. 
I Z tytułu posiadania udziałów w spółce "Kali", wniesionych jako aporty, oraz z ty- 
tułu bezpośrednich wpłat do wspomnianej spółki akcyjnej stał się fundusz krajowy 
właścicielem znacznej ilości akcji tej spółki akcyjnej. Co do ilości tych akcji za- 
chodzi spór pomiędzy Wydziałem Samorządowym a Spółką akcyjną. Dyrekcja Spółki 
bowiem nie doręczyła w swoim czasie b. Wydziałowi krajowemu tymczasowych 
poświadczeń na nabyte przezeń akcje, nadto tymcz3.sowe poświadczenia, wydane 
w miejsce akcji, zabrał w marcu 1921. Delegat głównej Dyrekcji Zakładów górni- 
czych i hutniczych przy Ministerstwie Przemysłu i Handlu bez pokwitowania i bez 
poprzedniego zawiadomienia Wydziału Samorządowego, względnie przeprowadzenia 
z nim obrachunku. Zabiegi Wydziału Samorządowego celem wyjaśnienia i uporząd- 
I kowania tej sprawy drogą stosownych przedstawień w Dyrekcji Spółki oraz w Mi- 
nisterstwie Przemysłu i Handlu, pozostały bez skutku. 
Pomimo, że wedle ustawy z 30 stycznia 1920 r. Wydział Samorządowy po- 
wołany jest do zarządu b. majątkiem krajowym, do którego wspomniane akcje nie- 
wątpliwie należą, zostały te akcje usunięte z pod dyspozycji Wydziału Samorzą- 
dowego, a stało się to na podstawie wystosowanego do zawiadowcy Spółki "Kali" 
pisma Ministerstwa Przemysłu i Handlu z 26. lutego 1921 r., według którego rze- 
czone Ministerstwo przejęło w imieniu Skarbu Państwa administrację udziałów 
b. funduszu krajowego w Spółce "Kali", jako należących obecnie do Skarbu Pań- 
stwa. Temsamem udaremniono Wydziałowi Samorządowemu wykonanie prawa po- 
boru nowych akcji tej Spółki, a to akcji II., HL i dalszych emisji. Wobec tego 
Wydział Samorządowy zwrócił się do Ministerstwa z prośbą o zarządzenie zwrócenia 
akcji. nabytych i posiadanych poprzednio przez b. ]'undusz krajowy, a w związku 
z tem o załatwienie sprawy zwrotu dywidend, od tych akcji przez Ministerstwo 
pobranych, tudzież sprawy odszkodowania za odebrane b. Funduszowi krajowemu 
a przez Ministerstwo wykonane prawo poboru nowych akcji. 
II. W Polskie m Towarzystwie Handlowem udział Funduszu krajo- 
wego wynosił pierwotnie 5'15% kapitału akcyjnego. Prawo poboru nowych akcji 
IV. emisji Wydział Samorządowy wykonał, utrzymując w ten sposób w pierwotnej 
wysokości udział funduszu krajowego w kapitale spółki. Nie mając funduszu na 
wykonanie prawa poboru nowych akcji V. emisji, Wydział Samorządowy w gru- 
dniu 1921 r. prosił Ministerstwo Skarbu o stosowne wskazówki. Postanowienie Mi- 
nisterstwa poszło w tym kierunku, że należy prawo poboru odstąpić bezpłatnie 
Polskiemu Bankowi Krajowemu. Wskutek tego udział funduszu krajowego w tej 
Spółce akcyjnej zmniejszył się doIO.680f0. 


*
		

/ii37551-1920-1922-0028.djvu

			28 


III. W Spółce akcyjnej Elektrownia okręgowa w Sierszy Wo- 
d n ej b. Wydział krajowy nabywszy 20% akcji spowodował przesunięcie większości 
kapitału na stronę kapitału krajowego. Nie rozporządzając kwotą potrzebną dla 
wykonania prawa poboru nowych akcji III. emisji, Wydział Samorządowy w sty- 
czniu 1921 r. przedstawił sprawę Ministerstwu Skarbu, jednak Ministerstwo nie 
tylko nie udzieliło dotacji na wykonanie prawa poboru przez Wydział Samorzą- 
dowy, lecz poleciło przeciwnie Wydziałowi Samorządowemu to prawo poboru jak 
również akcje eInisji poprzednich odstąpić Polskiemu Bankowi Krajowemu. W re- 
zultacie Wydział ,Samorządowy odsprzedał prawo poboru nie Bankowi, lecz Spółce 
akcyjnej "Siła i Swiatło", a jakkolwiek ta transakcja dla funduszu krajowego nie 
była korzystna, Wydział Samorządowy był zmuszony także przydzielone mu na 
podstawie prawa poboru akcje IV. emisji oddać spółce "Gaz ziemny", celem od- 
sprzedania interesowanym gminom, a dopiero przy V. emisji wykonał prawo .poboru 
na rzecz funduszu krajowego, pokrywając wydatek częściowo zyskiem, uzyskanym 
ze sprzedaży gminom. akcji IV. emisji. Udział funduszu krajowego w kapitale tej 
Spółki akcyjnej spadł w ten sposób do 0'79%. 
IV. B. Wydział krajowy był założycielem Polskiego Banku Przemy- 
sł o w e go. Pierwotny udział funduszu krajowego w kapitale akcyjnym wynosił 
50%, a po II. emisji akcji nawet cokolwiek ponad 50%. Ten stosunek utrzymał 
b. Wydział krajowy także przy III. emisji, zapewniając sobie w ten sposób wy- 
łączny wpływ na Bank. Przy sposobności IV. emisji, Ministerstwo Skarbu w listo- 
padzie 1919 r. zarządziło, że należące do funduszu krajowego akcje III. emisji mają 
być sprzedane na rzecz Skarbu Państwa, zaś prawo poboru akcji IV. emisji ma 
być wykonane, poczem także te nowe akcje mają być sprzedane przez Bank Prze- 
mysłowy na rzecz Skarbu Państwa. Stosując się do tego zarządzenia b. Wydział 
krajowy sprzedał 32.500 sztuk akcji III. emisji oraz 62.500 sztuk IV. emisji. Gdy 
w grudniu 1920 r. przyszło do V. emisji, Wydział Samorządowy na podstawie po- 
siadanych akcji L i II. emisji, zgłosił prawo poboru nowych akcji, nie mając je- 
dnak potrzebnych funduszów zwrócił się do Ministerstwa Skarbu z zapytaniem, czy 
Ministerstwo prawo poboru wykona w imieniu Wydziału Samorządowego. Po od- 
mownej odpowiedzi Ministerstwa, Wydział Samorządowy widział się zmuszonym 
prawo poboru nowych akcji sprzedać Sydykatowi dla subskrypcji akcji Polskiego 
Banku Przemysłowego. Gdy w ten sposób fundusz krajowy utracił akcje III., IV. 
i V. emisji, a następnie dla braku kredytów nie mógł uczestniczyć w dalszych 
emisjach, udział funduszu krajowego w kapitale akcyjnym spadł z 50% do 0.83%, 
temsamem stosunek Wydziału Samorządowego, względnie funduszu krajowego do 
Banku zeszedł do stosunku zwykłego małego akcjonarjusza, a Wydzial Samorzą- 
dowy stracił wpływ w tej spółce i możność oddziaływania na jej prowadzenie, 
jakkolwiek statutowo zastrzeżone prawa, a to prawo zatwierdzania zmian statutu, 
prawo mianowania Prezesa Rady zawiadowczej i trzech członków tej Rady, wre- 
.. szcie prawo mianowania Komisarza krajowego, zostały utrzymane w mocy i bywają 
przez Wydział Samorządowy wykonywane. 
V. Przy pomocy b. Wydziału kraj owego po wstała f a b ryk a n a w o z Ó w 
sztucznych "Azot" w Borach. Fundusz krajowy posiada 1.597 sztuk akcji 
tej spółki akcyjnej. 
VL W państwowym Banku od budowy posiada fundusz krajowy udział 
w wysokości 1,000.000 koron, złożony przez b. Wydział krajowy w 1917 r. przy 
powstaniu tego Banku. 


Fundusz przemysłowy. 


Krajowy fundusz przemysłowy, przeznaczony na udzielanie nisko procento- 
wych pożyczek przemysłowcom, był z dniem 31. grudnia 1918 r. bierny na kwotę 
2,486.966 koron, z dniem 31. grudnia 1919 r. na 1,626.179 koron i jeszcze z dniem 
31. grudnia 1920 r. bierny na 917.940 marek. Wobec tego Wydział Samorządowy 
nie udzielał prawie żadnych nowych pożyczek. Spłaty natomiast dawnych pożyczek 
następowały w szybkiem tempie zwłaszcza wobec postępującej dewaluacji marki 
tak, że z 31. grudnia 1921 r. był już fundusz przemysłowy czynny ma 1,595.120 
marek, z dniem 31. grudnia 1922 r. na 5,039.209 marek. Nadto ma fundusz prze- 
mysłowy w pożyczkach udzielonych przed 1914 r. kwotę 633.866 marek oraz 1.250
		

/ii37551-1920-1922-0029.djvu

			29 


akcji fabryki "Rakszawa". W okresie sprawozdawczym udzielił Wydział Samorzą- 
dowy z tego funduszu jedynie dwóch pożyczek krótkoterminowych w kwotach 
500.000 marek i 1,000.000 marek. Obecny stan funduszu jest za mały. by nim 
można było rozpoczynać jakąkolwiek akcję na rzecz przemysłu. Stosunki ekonomi- 
czne jednak, a w szczególności konieczność angażowania wielkich sum obrotowych 
w przemyśle i drożyzna kredytu bankowego są powodem, że średni i mały przemysł 
nie może się rozwijać, jak tego wymaga zapotrzebowanie rynku wewnętrznego, 
nie mówiąc już o eksporcie. Kredyt inwestycyjny poza kreąytem, uchwalanym 
z funduszu Ministerstwa Przemysłu i Handlu, jest dla tych przedsiębiorstw zupełnie 
niedostępny. Dlatego Wydział Samorządowy dąży do reaktywowania funduszu prze- 
mysłowego w celu udzielania .małym i średnim przemysłowcom kredytu inwesty- 
cyjnego na szereg lat i krótkoterminowego kredytu obrotowego i w tym celu pre. 
liminował na 1923 r. odpowiednią dotację dla tego funduszu. Dotacja ta uzupeł- 
niona gotówką po sprzedaży wysoko wartościowych akcji "Rakszawy", dałaby fun- 
dusz, któryby pozwolił na reakty wowanie działalności funduszu przemysłowego 
w skromnych rozmiarach. 
Organem doradczym Wydziału krajowego przy udzielaniu pożyczek z funduszu 
przemysłowego była Krajowa Komisja dla spraw przemysłowych. Gdy pożyczki 
z funduszu przemysłowego Die były udzielane, komisji tej nie zwoływano. Z tego 
powodu ubyli także obaj referenci pożyczek przemysłowych. Po reaktywowaniu 
działalności funduszu przemysłowego zajdzie potrzeba reaktywowania 
ej Komisji. 


Kraj o wy Zarząd sprzedaży soli. 


Na mocy uchwały b. Sejmu krajowego z 9. kwietnia 1892 r. b. Wydział kra- 
jowy zorganizował w całej b. Galicji krajową sprzedaż soli, w szczególności poza- 
kładano w 320 miastach i miasteczkach hurtowne sklady soli kamiennej, warzonki, 
soli denaturowanej dla bydła a częściowo i kainitu, jako nawozu dla poprawy pól, 
pozakładano w gminach wiejskich i miejskich przeszło 9.000 filji dla drobnej sprze- 
daży soli, po cenie stałej z góry oznaczonej, a w całym kraju jednolitej, pobudo- 
wano na węzłowych stacjach kolejowych magazyny dla stworzenia większych za- 
pasów soli na jesień, urządzono w Wieliczce i Bochni wzorowe młyny solne do 
mielenia soli kamiennej, wreszcie zaprowadzono w całym kraju hygieniczne opako- 
wanie soli w kartony, w paczkach, jedno i dziesięcio kilogramowych. Stworzono 
w ten sposób organizację, która przez szereg lat działała z korzyścią dla ludności, 
zabezpieczając jej łatwość nabycia soli w każdem miejscu i czasie po jednolitej 
cenie, polepszając jakość soli kamiennej przez ulepszenie mielenia i sortowanie, za- 
pewniając wreszcie całej sprzedawanej soli czystość i należytą wagę przez wprowa- 
dzenie jednolitego opakowania. Zarazem usunięto wszelki wyzysk ze strony han- . 
dlarzy a rezultaty te osiągnięto bez ofiar ze strony funduszu krajowego, gdyż dzięki 
sprawnej organizacji osiągano po pokryciu wszelkich kosztów handlowych corocznie 
jeszcze skromny czysty zysk. Działalności tej b. Wydziału krajowego nie przerwała 
nawet wojna, przeciwnie od czerwca 1915 r. rozszerzonO krajową sprzedaż soli na 
południowe gubernje b. Królestwa Polskiego wówczas pod zaborem austrjackim 
znajdujące się, zaś w 1919 r. także na północną część b. Królestwa Polskiego, która 
pozostawała pod okupacją niemiecką. Po powstaniu Państwa Polskiego b. Minister- 
stwo aprowizacji oddało sprzedaż soli na całym obszarze Polski t zw. Puzappowi 
(Państwowemu Urzędowi zakupu artykułów pierwszej potrzeby w Warszawie), prze- 
rywając tem samem z końcem pierwszego półrocza 1919 r. działalność b. Wydziału 
krajowego na tem polu. Od tego czasu b. Wydział krajowy a następnie Tymcz. 
Wydział Samorządowy przeprowadzał likwidację krajowego zarządu sprzedaży soli, 
względnie funduszu solnego. W szczególności wypowiedziano służbę w 9 salinach 
i 3 młynach solnych 202 robotnikom, majstrom i robotnicom, zredukowano personal 
zarządu z 42 funkcjonarjuszów do 9, i zwinięto 11 krajowych Biur sprzedaży soli. 
Dyrekcji państwowych Zakładów salinarnych w Krakowie, oddano do tymczasowego 
użytku trzy krajowe młyny solne wraz z urządzeniem, wypowiedziano Dyrekcjom 
kolej i umowy o dzierżawę placów do ładowania soli w 5 miejscowościacb, na których 
pobudowane magazyny w czasie wojny spłonęły, oraz sprzedano z wolnej ręki ma- 
gazyny i szopy postawione w 5 miejscowościach na obcym gruncie do ładowania 
soli. Realności, należące do funduszu solnego, w 7 miejscowościach wydzierżawiono,
		

/ii37551-1920-1922-0030.djvu

			30 


warszta.t mechaniczny Zarządu solnego we Lwowie wraz z urządzeniem i zapasami 
odstąpiono lwowskiej Dyrekcji robót publicznych. Dalej sporządzono zamknięcia 
rachunków i bilanse funduszu solnego galicyjskiego za lata 1914 do 1918, funduszu 
solnego t. zw. Państwowego Zarządu sprzedaży soli za lata 1919 do 1921, funduszu 
solnego Królestwa Polskiego za lata 1917 do 1921, sporządzono inwentarz majątku 
nieruchomego, również zestawiono inwentarz ruchomy w dziewięciu biurach solnych, 
a następnie ruchomości te sprzedano drogą publicznego przetargu lub z wolnej 
ręki. Wobec spadku waluty popodwyższano w 1922 r. czynsze dzierżawne za real- 
ności i grunta do funduszu solnego należące. 
Brak należytej organizacji w bandlu solnym od czasu odjęcia b. Wydziałowi 
krajowemu tej czynności, jakoteż utyskiwania ludności na wyzysk ze strony sprze- 
dawców skłoniły Wydział Samorządowy do przedstawienia w grudniu 1921 r. Rzą- 
dowi projektu reformy tego handlu, jednak te zabiegi nie odniosły skutku. 


Krajowy fundusz infestycyjny, 


przeznaczony na udzielanie przedsiębiorstwom niskoprocentowych pożyczek, wzglę- 
dnie dostarczanie przed!'liębiorstwom kapitału zakładowego, był z dniem 31. grudnia 
1918 r. bierny na 1,514.26B koron, 31. grudnia 1919 r. na 1,355.446 koron, z 31. gru- 
dnia 1920 r. na 34.183 marek. Skutkiem spłaty pożyczek oraz przyrostu dotacji 
z zysków Banku krajowego wykazał ten fundusz z 31. grudnia 1921 r. zapas 
43.437 marek, z BO. czerwca 1922 r. zapas 414.002 marek, zaś obecnie zapas wy- 
nosi 7,578.628 marek. Funduszem tym administruje Bank krajowy. 


Krajowe Stacje doświadczalne. 


l. Kraj o wam e c h a n i c z n a S t a c j a d o ś w i a d c z a l n a przy Politechnice 
we Lwowie była wskutek wypadków wojennych w 1919 r. nieczynna, a została 
reaktywowaną w 1920 r. Stacja zajmowała się badaniem materjałów budowlanych. 
Kierownictwo sprawował do 1. października 1922 r. profesor Politechniki inż. Ta- 
deusz Fiedler, po tegoż rezygnacji poruczył Wydział Samorządowy kierownictwo 
stacji, na wniosek Senatu Politechniki, prof. dr. Maksymilianowi Huberowi. 
II. Krajowa keramiczna stacja doświadczalna we Lwowie, prowa- 
dzona przez inż. Edmunda Krzena przeprowadziła w latach 1919, 1920 i 1921 
10 badań piasków i 77 badań glin. . 
III. Krajowa naftowa Stacja doświadczalna we Lwowie była me- 
czynną wskutek wypadków wojennych i zmiany stosunków. Stacja ta ma być zre- 
organizowaną w myśl wniusków Rektoratu Politechniki lwowskiej. 


Warsztaty dla organizarji przemysłu domowego w Sułkowicacb, 
Swiątnikacb l Kal warji. 


Postanowione przez Wydział krajowy w 1
14 r. budowy warsztatów dla spółki 
kowali w Sułkowicach i spółki ślusarskiej w Swiątnikach nie zostały przeprowa- 
dzone skutkiem wybuchu wojny. W S u ł k o w i c a c h przystąpiono do budowy do- 
piero w 1916 r. Ponieważ kredyt na ten cel pierwotnie przeznaczony, nie mógl 
wówczas wystarczyć, spółka kowalska w Sułkowicach wzięła budowę na siebie przy 
pomocy subwencji kraju. Budowa została ukończoną w 1921 r. Budynek stanął na 
gruncie kraju, a spółce przyznał Wydział Samorządowy na podstawie ustawy 
z 26. kwietnia 1912 r. na lat 50 t. zw. prawo budowy, dające spółce prawo uży. 
tkowania budynku z zastrzeżeniem własności budynku dla funduszu krajowego oraz 
z zastrzeżeniem, że spółka w tym budynku da bezpłatne pomieszczenie dla war. 
sztatu szkoły przemysłu żelaznego w Sułkowicach. Spółka kowalska w Sułkowicach 
mając obecnie obszerne pomieszczenie (około 2500 m 2 budynku warsztatowego i około 
2.000 m 2 budynku magazynowego) ma wszelkie warunki dalszego pomyślnegG rozwoju. 
W Świątnikach zakupił Wydział krajowy w 1916 r. materjały budowlane, 
ale z rozpoczęciem budowy wstrzymywał się, wyczekując decyzji rządu austrjackiego 
co do dostarczenia przyrzeczonych spółce maszyn roboczych. Decyzja ta nie zapadła,
		

/ii37551-1920-1922-0031.djvu

			31 


wskutek czego 
muszonym był Wydział ograniczyć budowę do znacznie skromniej- 
szych rozmiarów. Zbudowano tedy halę maszyn o przestrzeni 250 m 2 zabudowanej 
powierzchni. Budynek wzniesiono na gruncie kraju, jest on własnością kraju. 
W K al war j i Z e b r z y d o w s k i e j sprawa budowy warsztatów i suszarni dla 
Towarzystwa stolarzy była postanowioną jeszcze przed wojną. Do realizacji tej 
myśli mógł jednak Wydział Samorządowy przystąpić dopiero w 1921 r., gdy na 
ten cel wstawił do budżetu krajowego odpowiedni kredyt a Ministerstwo Robót 
Publicznych darowało Towarzystwu po zwiniętem Biurze drzewnem, skład drzewa 
większej wartości. W 1921 r. zakupiono potrzebne do budowy materjały, a przy- 
stąpłono do budowy w 1922 r. Budynek piętrowy o 214 m 2 zabudowanej powierzchni 
stanął na gruncie Towarzystwa i będzie jego własnością. Inwestowana przez Wy- 
dział Samorządowy na budowę kwota została przez Towarzystwo przyjęta na udział 
kraju w Towarzystwie. 


Wyłączności węglowe i kopalnie węgla w Spytkowicacb. 
Zakupione w 1917 r. przez Wydział krajowy od "Westdeutsche Thomas- 
phosphatwerke" w Berlinie wyłączności węglowe zostały przez Wydział krajowy 
oddane dnia 1. stycznia 1920 r. Ministerstwu Przemysłu i Handlu, które objęło 
wszelkie zobowiązania kraju wobec dotyczącej firmy. Razem z wyłącznościami 
objął Rząd także kopalnię węgla w Spytkowicach, której budowę Wydział krajowy 
rozpoczął w 1917 r. i prowadził przy pomocy finansowej Polskiego Towarzystwa 
Handlowego w Krakowie do końca grudnia 1919 r. 


Krajowe Zbiorniki na ropę w Popielacb. 
Zbiorniki były prowadzone przez Wydział krajowy do 1917 r. w własnej ad- 
ministracji, następnie oddano je Spółce z ograniczoną odpowiedzialnością "Krajowe 
Zbiorniki i Rurociągi w Borysławiu", w której Wydział krajowy miał trzy czwarte 
kapitału zakladowego i temsamem decydujący wpływ na prowadzenie przedsiębior- 
stwa. W 1920 r. oddała jednak Spółka za zgodą Wydziału Samorządowego na żą- 
danie Ministerstwa zbiorniki w używanie Państwowej Fabryce Olejów Mineralnych 
w Drohobyczu, która odtąd jest w ich używaniu. Ponieważ Spółka poza zbiorni- 
kami nie ma innych agend, przeprowadzi Wydział Samorządowy likwidację Spółki, 
a wróciwszy do dyspozycji zbiornikami, ułoży warunki dzierżawy zbiorników. 


Krajowe szkolnictwo zawodowe. 


Celem podniesienia poziomu wykształcenia zawodowego w przemyśle, ręko- 
dziele i handlu utrzymywał Wydział krajowy na podstawie uchwal b. Sejmu ga- 
licyjskiego szkoły przemysłowe uzupełniające, szkoły zawodowe rzemieślnicze oraz 
szkoły kupieckie. Do kosztów utrzymania szkół przemysłowych uzupełniających 
przyczyniały się w jednej trzeciej części kraj, w jednej trzeciej Rząd, a w jednej 
trzeciej odnośne gminy, do kosztów zaś utrzymania szkół zawodowych rzemieślni- 
czych i kupieckich przyczyniał się jedynie Rząd w wysokości jednej trzeciej części 
kosztów ogólnych. 
W 1913 r. było czynnych 87 szkół przemysłowych uzupełniających. Po przerwie 
wywołanej wojną, reaktywował Wydział krajowy poszczególne szkoły, tak, że 
w 1919 r. było czynnych 73 szkół a to 69 przemysłowych i 4 handlowe uzupełnia- 
jące, nadto otworzył Wydział krajowy nową szkołę przemysłową żeńską w Podgórzu. 
W 1921 r. było czynnych 71 szkół przemysłowych i 6 handlowych uzupełniających. 
Naukę prowadzili nauczyciele szkół powszechnych oraz zawodowcy jako siły do- 
chodzące płatne wedle odbytej nauki. Nadto przyczyniał się Wydział krajowy 
a w następstwie Wydział Samorządowy do kosztów utrzymania szkół przemysło- 
wych uzupełniających, utrzymywanych przez Stowarzyszenia przemysłowe, udzie- 
lając subwencji na ich utrzymanie. 
Przed wojną było czynnych 22 krajowych szkół zawodowych rzemieślniczych, 
a to dwie szkoły koszykarskie: w Leżajsku i we Lwowie; szkoła koronkarska 
w Zakopanem, szkoła hafciarska w Makowie, cztery szkoły tkackie: w Krośnie, 
Glinianach I Kosowie i Łańcucie; szkoła sukiennicza w Rakszawie, cztery szkoły 
.
		

/ii37551-1920-1922-0032.djvu

			32 


kołodziejsko - kowalskie w Grybowie, Grzymałowie, Kamionce Strumilowej i Tlumaczu, 
dwie szkoły stolarskie (drzewne) w Kalwarji Zebrzydowskiej i Stanisławowie, war- 
stat wyrobu zabawek w Jaworowie, szkoła garncarsko -kaflarska w Kołomyj i, kursa 
dla przemysłu keramiczneg
 w Podgórzu, trzy szkoły szewskie w Starym Sączu, 
Kołomyji i Witkowie, szkoła górniczo - wiertnicza w Borysławiu, oraz szkoła rze- 
miosł w Drohowyżu z działami kowalstwa, ślusarstwa, blacharstwa, stolarstwa, ko- 
łodziejstwa, krawiectwa, szewstwa, lakiernictwa i rymarstwa, odlewnictwa i rzeź. 
biarstwa. W 1914 r. po wybuchu wojny była czynna jedynie szkoła hafciarska 
w Makowie. W 1915 r. reaktywowano szkołę koronkarską w Zakopanem, koszy- 
karską w Leżajsku, kołodziejsko- kowalską w Grybowie, stolarskie (drzewne) w Kal- 
warji Zebrzydowskiej i Stanisławowie, zabawkarską w Jaworowie (z równoczesnl} 
przemianą tejże na szkołę qrzewną), szewską w Starym Sączu, rzemiosł w Droho- 
wyżu, tkackI} w Krośnie i Glinianach, i sukienniczą w Rakszawie, zaś w 1919 r. 
szkoły kołodziej sko - kowalskie w Kamionce Strumiłowej i Grzymałowie i szkołę 
górniczo - wiertniczą w Borysławiu. Szkoły koszykarskiej w Leżajsku, szkół szew- 
skich w Kołomyji i Witkowie, szkoły garncarsko - kaflarskiej w Kołomyji i tkackiej 
w Łańcucie nie reaktywowano, gdyż szkoły te i przed wojną straciły rację bytu. 
Również nie reaktywowano szkoły kołodziejsko - kowalskiej w Tłumaczu z powodu 
zniszczenia budynku i inwentarza. Szkoły tkackiej- w Kosowie nie można było re- 
aktywować z powodu trudności co do obsadzenia posady kierownika. W szkołach 
tych posiadał Wydział krajowy, a następnie Wydział Samorządowy stałe grona 
nauczycielskie, będące na etacie krajowym, tudzież małą liczbę t. zw. nauczycieli 
dochodzących, .płatnych od godziny nauki. Z chwilą powstania Państwa Polskiego 
wielu członków gron nauczycielskich porzuciło swe dotychczasowe posady i przeszło 
na inne stanowiska państwowe, wskutek czego Wydział Samorządowy był zmu. 
szony dokonać całego szeregu nowych nominacji. 
Stan krajowych szkół zawodowych przedstawiał się z końcem 1921 r. nastę- 
pująco: w szkole koronkarskiej w Zakopanem frekwencja wynosiła w 1919 r. - 10, 
w 1920 r. - 8, zaś w 1921 r. - 38 uczenic. Naukę rysunków w powyższej szkole 
powierzył Wydział Samorządowy artyście- malarzowi Karolowi Kłosowskiemu z obo- 
wiązkiem projektowania nowych wzorów koronkarskich w stylu zakopiańskim 
Wzorów tych używa nietyJko szkoła koronkarska w Zakopanem, lecz także udziela 
tychże szkołom koronkarskim prywatnym, pracowniom i kursom przez siebie urzą- 
dzanym. Przez to podniosła się znacznie wartość artystyczna wyrobów koronkar- 
skich tych szkół i kursów. Kursów tą.kich urządziła szkoła w powyższym okresie 3, 
a to w Czeluśnicy, w Wiśniczu i w Swierchowej. W szkole hafciarskiej w Makowie, 
frekwencja wynosila w.1919 r. - 29, w 1920 r. - 40, zaś w 1921 r. - 36 uczenic. 
W szkole stolarskiej w Kalwarji Zebrzydowskiej frekwencja wynosiła w 1919 r. - 
100 uczniów, w 1920 r. - 48, zaś w 1921 r. - 83. W szkole przemysłu drzewnego 
w Stanisławowie wynosiła frekwencja w 1919 r. - 109 uczniów, w 1920 r. - 233, 
zaś w 1921 r. - 293. W szkole przemysłu drzewnego w Jaworowie wynosiła fre- 
kwencja w 1919 r: - 37 uczniów, -w 1920 r. - 28, zaś w 1921 r. - 87. Przy 
szkole istnieje stały kurs wyrobu zabawek i szkoła przemysłowa uzupełniająca. 
Szkoła otrzymała urządzenie maszynowe, składające się z maszyny parowej, gatra 
poziomego i kilku maszyn do obróbki drzewa. Przeprowadzono adaptacje budynku 
szkolnego i wykonano remont maszyn, przeprowadzono rurociągi celem zasilania 
wodą kotła parowego, oraz zakupiono 2 piece do ogrzewania sali warstatowej, 
w końcu zakupiono parę koni do użytku szkolnego. Centralna szkoła koszykarska 
we Lwowie, była przez 1919 r. otwartą w Tarnowie. Frekwencja wynosiła w 1919 r.- 
51. Natomiast w 1920 i 1921 r. szkoła nie była czynna skutkiem różnych przeszkód 
i ustąpienia kierownika. W 1921 r. przeniesiono szkołę do Lwowa i pomieszczono 
przy ul. Św. Zofji nr. 1 w budynku miejskim, który gmina odstąpiła funduszowi 
krajowemu w bezpłatne używanie na przeciąg 12 lat pod warunkiem przeprowa- 
dzenia w budynku adaptacji wedle planów sporządzonych przez miejski urząd bu- 
downiczy. Te roboty wykonano przy pomocy subwencji, którą Wydział Samorzą- 
dowy otrzymał na ten cel od Rządu. W szkole k0szykarskiej w Leżajsku frekwencja 
w 1919 r. wynosiła 15 uczniów, w 1920 r. - 9. Z powodu małej frekwencji szkołę 
zwinięto, inwentarz zaś i materjały sprzedano Syndykatowi koszykarskiemu w Kra- 
kowie. W szkole sukienniczej w Rakszawie frekwencja wynosiła w 1919 r. - 36 
uczniów, w 1920 r. - 16, zaś w 1921 r. - 28. W 1920 r. przeprowadzono rekon- 
strukcje budynków szkolnych, zniszczonych skutkiem wypadków wojennych.
		

/ii37551-1920-1922-0033.djvu

			33 


W szkole tkackiej w Krośnie frekwencja wynosiła w 1919 r. - 28 uczmow, 
w 1920 r. - 23, zaś w 1921 r. - 19. Przeprowadzono elektryfikację urządzenia 
mechanicznego szkoły, przez zakupno 4 motorków elektrycznych do popędu krosien. 
Do użytku szkoły wybudowano studnię. W szkole tkackiej w Glinianach frekwencja 
wynosiła w 1919 r. - 31 uczniów i uczenic, w 1920 r. - 29, zaś w 1921 r. - 22. 
Budynek szkolny pokryto w 1921 r. nowym dachem. Szkoła prowadzi stały kurs 
kilimkarski we Lwowie. Nadzór artystyczny nad tym kursem powierzono artyście- 
malarzowi Kazimierzowi Sichulskiemu ze Lwowa. Celem podniesienia produkcji 
szkoły pod względem artystycznym i uzyskania dla szkoły i kursu lwowskiego no- 
wych wzorów kilimkarskich rozpisa.ł Wydział Samorządowy w 1920 i 1921 r. dwa 
konkursy na wzory kilimowe. Na podstawie orzeczenia Komitetu konkursowego 
przyznano sześć nagród za przedłożone wzory na kilimy, wedle nagrodzonych wzorów, 
zostały następnie wykonane na wspomnianym kursie kilimkarskim. Szkoła tkacka 
w Kosowie była w latach 1919, 1920 i 1921 nieczynna. W szkole szewskiej w Sta- 
rym Sączu wynosiła frekwencja w 1919 r. - 23 uczniów, w 1920 r. - 20, zaś 
w 1921 r. - 17. W szkole kołodziej sko - kowalskiej w Kamionce Strumiłowej wynosiła 
ttekwencja w 1919 r. - 47 uczniów, w 1920 r. - 36, zaś w 1921 r. - 52. W czasie 
inwazji bolszewickiej w 1920 r. przewieziono cały inwentarz szkolny do Grybowa 
i pomieszczono w budynkach tamtejszej krajowej szkoły kołodziejsko - kowalskiej 
tak, że szkoła żadnych strat nie poniosła. Urządzenie maszynowe szkoły uzupeł- 
niono 2 maszynami kołodziejskiemi, oraz zakupiono kociół i maszynę parową. W celu 
rozszerzenia budynków szkolnych zakupiono przyległe do realności szkolnej parcele 
o powierzchni około 2 morgów. Rozpoczęto budowę suszarni. Zakupiono parę koni 
do użytku szkolnego. W szkole kołodziejsko - kowalskiej w Grybowie wynosiła fre- 
kwencja w 1919 r. - 45 uczniów, w 1920 r. - 40 zaś w 1921 r. - 46. Wykonano 
drobne adaptacje w budynkach szkolnych, oraz rozpoczęto budowę kuźni. Szkoła 
kołodziejsko -kowalska w Grzymałowie była w 1919 r. nieczynną. W 1920 r. wy- 
nosiła frekwencja 26 uczniów, zaś w 1921 r. - 25. Uzupełniono inwentarz. szkolny 
oraz przeprowadzono adaptacje w budynkach szkolnych, zniszczonych wskutek kil- 
kakrotnych inwazji. W szkole rzemiosł w Drohowyżu frekwencja wynosiła w 1919 r. 
76 uczniów, w 1920 r. - 43, zaś w 1921 r. - 58. Zakupiono konie do użytku szkol- 
nego. Krajowe husa keramiczne w Krakowie na Podgórzu były w 1919 i 1920 r. 
nieczynne z braku frekwentantów, w 19
1 r. frekwencja wynosiła 7 uczniów. 
W szkole górniczo - wiertniczej w Borysławiu frekwencja wynosiła w 1919 r. - 34 
uczniów, w 1920 r. - 24, zaś w 1921 r. - 28 uczniów. W warsztacie tkackim 
w Horodence uzupełniono inwentarz warsztatowy przez zakupno 5 nowych koło- 
wrotków tkackich. Warsztat oddano w bezpłatne używanie jednemu z miejscowych 
tkaczy do końca września 1924 r. pod warunkami, że będzie utrzymywał budynki 
i inwentarz tkalni w należytym stanie, będzie mieć stale na nauce w tkalni przy- 
najmniej fi chłopców oraz, że będzie prowadzit rachunki i przedkładał kwartalne 
sprawozdania. Wydział Samorządowy subwencjonował dalej niektóre niekrajowe 
szkoły zawodowe, a to miejską szkołę koronkarską w Jaworowie, szkołę koronkarską 
w Kańczudze, szkołę koronkarską w Hyźnem, szkołę rzemiosł 00. Salezjanów 
w Oświęcimiu, szkołę rzemiosł Towarzystwa "Powściągliwość i Praca" w Miejscu 
PiastQwem, miejską szkołę gospodarstwa domowego w Krakowie, miejskie kursy 
gospodarstwa domowego dla dziewcząt szkolnych w Krakowie, miejskie Semina- 
rjum dla nauczycielek gospodarstwa domowego w Krakowie, szkołę robót kobiecych 
Towarzystwa "Praca Kobiet" we Lwowie, szkołę konfekcji damskiej Stowarzyszenia 
im. św. Józefa we Lwowie. 
W okresie przedwojennym czynne były krajowe szkoły kupieckie w Białej, 
Brodach, Przemyślu i Tarnowie. Z tych szkół w latach 1919, 1920 i 1921, były 
czynne szkoły w Białej, Tarnowie i Przemyślu, szkołę kupiecką w Brodach czasowo 
zwinięto jeszcze 1917 r. W szkole w Białej w 1919 r. było zapisanych 225 uczniów 
i uczenic, w 1920' r. - 250, zaś w 1921 r. - 19/:). W szkole w Przemyślu ilość 
uczniów i uczeni c wynosiła w 1919 r. - 364, w 1920 r. - 252, zaś w 1921 r. - 262. 
W szkole w Tarnowie ilość uczniów i uczenic wynosiła w 1919 r. - 311, w 1920 r. - 
322, zaś w 1921 r. - 304. Nadto subwencjonował Wydział Samorządowy niektóre 
niekrajowe szkoły handlowe, a to Akademię handlową w Krakowie, Towarzystwo 
Szkoły handlowej we Lwowie, szkołę handlowI} fundacji im. Ozjasza Gotthelfa 
w Samborze, szkołę handlową w Nisku.
		

/ii37551-1920-1922-0034.djvu

			34 


W 1922 r. usta.ła wszelka działalność Wydziału Samorz ądo- 
we g o n a p o l u s z k o l n i c t waz a w o d o we g o, gdyż na mocy rozporządzenia 
Ministerstwa spraw wewnętrznych z 26. października 1921 przeszły z dniem 1. sty- 
cznia 1922 r. wszystkie krajowe szkoły zawodowe, t. j. szkoły przemysłowe uzu- 
pełniające, szkoły rzeInieślnicze i szkoły kupieckie w zarząd Kuratorjum Okręgu 
szkolnego we Lwowie. 


Krajowy Patronat rękodzieł i drobnego przemysłu. 


Krajowy Patronat rękodzieł i drobnego przemysłu, utworzony z końcem 
1911 r., na podstawie uchwały bylego Sejmu galic., ma na celu popieranie dro- 
bnego przemysłu, a w szczególności: aj podniesienie wykształcenia zawodowego 
w przemyśle przez urządzanie kursów, b) udzielanie pomocy materjalnej w for- 
mie pożyczek i subwencji, e) popieranie asocjacji przemysłowej, kredytowej i wy- 
twórczej, d) opiekę nad młodzieżą rękodzielniczą, e) badanie stosunków drobno- 
przemysłowych. 
Dla spełniania tych zadań ma Patronat zorganizowane biuro we Lwowie i od 
1917 r. Ekspozyturę w Krakowie, ponadto na prowincji "Komitety męŻÓw zaufania" 
(zorganizowane w latach 1916 -1919 w większych miastach powiatowych). Działal- 
noŚĆ tych Komitetów natrafiła w okresie sprawozdawczym na trudności z powodu 
braku ludzi chcących się oddać pracy społecznej i braku funduszów, instytucja 
ta jednak, w razie odpowiedniego udotowania, może oddać poważne usługi. 


I. Urządzanie kursów zawodowych. 
W okresie sprawozdawczym urządził Patronat przeszło 100 kursów zawodowych, 
głównie z dziedziny przemysłu domowego. 
Do tego działu należaly przedewszystkiem. 
aj kur s y kro j u i s z Y c i a , których urządzono 58 w rozmaitych mIeJ sco- 
wościach. Na kursach tych, które liczyły przeważnie po 20 - 30 frekwentantek 
i trwały 3 do 5 miesięcy, pobierały naukę nietylko pracownice przemysłowe ale 
także osoby, które tego przemysłu dopiero chcialy się wyuczyć. Rezultaty nauki 
były dobre a wystawy prac uczeni c w połączeniu z wystawą rysunków zawodowych 
na kursie wykonanych obudzały duże zainteresowanie. Kursy były inspekcjonowane 
przez fachową lustratorkę Patronatu. W kilku miejscowościach po ukończeniu kursu 
powstały szwalnie. Ponieważ do udzielania nauki na tych kursach było mało sil 
ukwalifikowanych, przeto urządził Patronat w Krakowie specjalny kurs 7 - miesięczny 
dla wyszkolenia instruktorek, którego absolwentki używane były następnie do pro- 
wadzenia kursów na prowincji; 
b J kur s y w y r o b u kor o n e k urządzono w Krakowie i Dębicy. Kursy trwały 
4 - 6 Iniesięcy; 
e) kur s y h a f c i a r s ki e. Urządzono z dodatnim wynikiem kurs wyro bu haftów 
złotych i kolorowych we Lwowie oraz kurs haftu białego w Myślenicach; 
d) kur s m o d n i a r s t w a. N a prośbę osób ze sfer urzędniczych zorganizowano 
dla żon i córek urzędników państwowych oraz innych osób z inteligencji, we Lwowie 
2 kursy modniarstwa. Kursy trwały przez 6 miesięcy i były licznie uczęszczane. 
Obecnie zaczynają napływać podania także z prowincji o urządzanie kursów 
podobnych; 

) kurs wyrobu kwiatów sztucznych. Urzł}dzono we Lwowie począ- 
tkowy kurs kwieciarski oraz kurs sporządzania wieńców z kwiatów sztucznych. 
Frekwentantki wniosły prośbę o urządzenie w roku następnym wyższego kursu j 
f) kur s y s z e w s ki e. Przed wojną należały kursy szewskie urz!ldzane przez 
Patronat do kursów najlepiej zorganizowanych. Z powodu wojny inwentarz kursów 
uległ zdekompletowaniu, zaś majstrowie i czeladnicy szewscy nie objawiali chęci 
do uczęszczania na kurs. Natomiast wpływały do Patronatu podania o urządzanie 
kursów szewskich dla inteligencji. Skutkiem tego urządzono we Lwowie dla kobiet 
(głównie pań z int.eligencji urzędniczej) kurs wyrobu obuwia domowego (pantofle, 
trzewiczki balowe i t. p.) z dodatnim wynikiem. Prośba pewnego grona urzędników 
państwowych we Lwowie o urządzenie dla nich kursu szewskiego na razie nie 
,
		

/ii37551-1920-1922-0035.djvu

			35 


mogła być uwzględniona. W Krakowie urządzono 3 -miesięczny kurs naprawy obuwia 
tudzież kurs kroju i wyrobów wierzchów obuwia t. zw. cholewek dla kobiet (głównie 
żon i córek majstrów). Oba kursy dały wyniki dodatnie a kurs cholewkarski wy- 
kazał, że sporządzaniem wierzchów obuwia mogą się zajmować także kobiety. Po- 
czyniono także przygotowania do urządzenia normalnych kursów szewskich dla 
majstrów i czeladników; 
g) kur s y s t o la r s ki e. Przed wojną urządzał Patronat normalnie po 3 kursy 
stolarskie rocznie dla majstrów i czeladników stolarskich, od wybuchu wojny akcja 
ta ustała z powodu braku kandydatów. W okresie sprawozdawczym urządzono kurs 
początkowego stolarstwa dla chłopców wiejskich w Szynwałdzie koło Tarnowa oraz 
w Krakowie kurs rysunku zawodowego i kalkulacyjny dla majstrów i czeladników 
stolarskich; 
h) kur s y k o s z Y kar s k i e. Przemysł koszykarski ma w Małopolsce przyro- 
dzone warunki rozwoju ze względu na obfitość surowca, to też b. Wydział krajowy 
jeszcze przed wojną pozakładał w szeregu miejscowości wiejskie szkoły koszykar- 
skie, które obok rozwiniętej w okolicy Krakowa i Rudnika produkcji przyczyniały 
się do powstawania nowych ognisk wytwórczości. Gdy następnie szkoły te spełniły 
już swe zadanie, pry.ystąpiono do organizowania w miejsce nich kursów koszykar- 
skich. W szczególności urządził Patronat w 24 miejscowościach posiadających wi- 
klinę, kilkumiesięczne kursy koszykarskie na których udzielali nauki praktyczni 
koszykarze ucząc frekwentantów (przeważnie chłopców wiejskich w wieku od 14 
do 24 lat) wyrobu rozmaitego rodzaju koszów i waliz oraz mebli koszykowych. 
Dalej zorganizował Patronat dwa kursy koszykarstwa galanteryjnego w Kra- 
kowie i jeden we Lwowie. Na kursach tych po kilka miesięcy trwających uczyły 
się wyrobu galanterji koszykarskiej przeważnie panie z inteligencji a obok nich 
także i dziewczęta pragnące być zajęte w charakterze pracownic. Kursy dały dobre 
wyniki a urządzona po ich zakończeniu wystawa spotkała się z uznaniem. W Kra- 
kowie związały się absolwentki kursu w Spółkę, która przy pomocy Patronatu za- 
jęła się produkcją galanterji koszykarskiej. 
Patronat zamierza akcję urządzania kursów koszykarskich dalej rozwijać i ująć 
ją w pewien system, do czego potrzeba przygotowania nowych sił instrukcyjnych; 
i) kur s y t k a c t war ę c z n e g o. Do Patronatu wpływały podania o urzą- 
dzanie kursów tkactwa ręcznego i kilimkarstwa, urządzanie tych kursów natrafiło 
jednak na razie na przeszkody z powodu braku warsztatów i odpowiednich sił in- 
strukcyjnych. W obu kierunkach przedsięwziął Patronat czynności przygotowawcze; 
k) kur s y b u c h a l t er j i. Patronat urządził w Krakowie kurs książkowości 
dla rękodzielników przemysłu metalowego, połączony z nauką kalkulacji i stylistyki 
przemysłowej w zastosowaniu do potrzeb tego przemysłu oraz kurs książkowości 
w podobnym zakresie dla instruktorek kursu kroju i szycia. 


II. Sprawy udzielania pomocy materjalnej. 
Dla poparcia drobnego przemysłu udzielał Patronat przed wojną z utworzo- 
nego przez b. f::3ejm galic. na ten cel "Krajowego funduszu popierania rękodzieł" 
pożyczek na skrypt dłt\żny, niski procent i kilkuletni okres spłaty. Tym pożyczkom 
zawdzięcza szereg rękodzielników rozwój swych przedsiębiorstw. Obecnie wskutek 
dewaluacji marki i szczupłości rat dota.cyjnych funduszu, dyspozycyjna kwota staJa 
się znikomo małą tak, że zaledwie w kilku wypadkach mógł Patronat przyjść 
w pomoc przez udzielanie kredytu. Natomiast Patronat pośredniczył w uzyskiwaniu 
przez rękodzielników i ich spółki kredytu z innych źródeł, informując ich o spo- 
sobie uzyskania pożyczki, badając wniesione podania i przedstawiając odnośnym 
instytucjom swe wnioski. Opinji takich udzielił Patronat w przeszło 500 wypadkach, 
dopomagając szeregowi rękodzielników do uzyskania kredytu. Również pośredniczył 
Patronat w kilkudziesięciu wypadkach w dostarczaniu rękodzielnikom maszyn, na- 
rzędzi i surowca. 
W celu rozwinięcia akcji pożyczkowej Patronatu na przedwojenną skalę wska- 
zanem jest wzmocnienie funduszu popierania rękodzieł przez odpowiednie raty do- 
tacyjne, gdyż z innych źródeł uzyskują rękodzielnicy tylko krótkoterminowe po- 
życzki wekslowe, natomiast pozbawieni są tak rękodzielnicy jak i ich organizacje 


.
		

/ii37551-1920-1922-0036.djvu

			31) 


spółdzielcze dłuższoterminowego skryptowego kredytu inwestycyjnego. Z pożyczek, 
udzielonych przed wojną z powyższego funduszu spłaconych zostało kilkadziesił}t; 
w ten sposób rękodzielnicy uwolnili się od swych długów, ale fundusz Patronatu 
z powodu dewaluacji pieniądza poniósł straty. 
Akcja subwencyjna, prowadzona przez Patronat przed wojną, została z powodu 
braku środków ograniczona do minimalnych rozmiarów. Bezzwrotne zasiłki były 
głównie udzielane Spółdzielniom przemysłowym na pokrycie kosztów założenia 
i opłatę kierownictwa fachowego w pierwszym czasie po założeniu Spółki. Sub- 
wencje takie udzielono między innemi sześciu założonym przez Patronat szwalniom 
Z osobnych na ten cel kredytów udzielono w kilku wypadkach subwencji na 
kształcenie się zawodowe oraz instytucjom przemysł popierającym, nadto uiszczano 
raty annuitetowe na spłaty pożyczek zaciągniętych na budowę domów przez kilka 
organizacji przemysłowych, na podstawie dawnych uchwał b. Sejmu galic. 


III. Popieranie assocjacji przemysłowej. 
Poparciu Patronatu przed wojną zawdzięcza powstanie cały szereg S pół e k 
wytwórczych (surowcowe, warsztatowe. dostawowe) jak i kredytowych, dla 
dostarczania swym członkom taniego obrotowego kredytu. Obecnie Spółki te z po- 
wodu dewaluacji pieniądza musiały swą działalność znacznie ograniczyć a nawet 
zupełnie zaniechać. Powiększenie kapitału udziałowego i reorganizacja tych Spółek 
natrafia na trudności między innemi także z powodu obecnej ustawy spółdzielczej 
zniechęcającej do wkładania do Spółdzielni przemysłowych większych kapitałów 
Mimo to starał się Patronat kontynuować swą akcję na polu organizowania 
i popierania nowych Spółek przemysłowych. Do rzędu Spółek założonych z pomocł} 
Patronatu należy we Lwowie Spółka surowcowa instalatorów, Spółka blacharska 
Spółka introligatorów, Spółka powroźników, dalej Związek cipółek szewskich w Kra- 
kowie, Spółka szewska w Bochni, szwalnie bielizny w Dębicy, Tuchowie, Grybowie, 
Gorlicach, Nowym Targu, Jaśle, Stanisławowie, Tarnobrzegu, Białej, Mielcu, Jaro- 
sławiu, Dąbrowej, Wieliczce i t. d. Z inicjatywy i przy poparciu Patronatu został 
zorganizowany w Krakowie Związek przemysłu metalowego. Poważną organizacją 
zainicjowaną przez Patronat było założenie krajowego Związku koszykarskiego 
który następnie przemienił się w Spółkę akcyjną pod firmą "Syndykat koszykarski", 
Ponadto zostawał Patronat w kontakcie także z in:n"emi Spółkami poprzednio już 
założonemi i przeprowadzał lustrację niektórych z nich. 
Co do organizacji kredytowych rękodzielników, to z 25 Stowarzyszeń "Kas 
rękodzielniczych" założonych przez Patronat w poprzednim okresie zaledwie kilka, 
było czynnych. Inne Spółki kredytowe nie zdołały dotąd podjąć swej działalności. 
Do ich uruchomienia dążył Patronat za pośrednictwem założonego przez siebie 
Związku kredytowego Spółek rękodzielniczych. 
Gdy spółdzielcze organizacje rękodzielnicze i przemysłowe są najlepszą formł}, 
w której ogółowi drobnych przemysłowców można przyjść z pomocą, przeto jest 
bardzo pożądanem danie Patronatowi możności rozwinięcia jak naj szerszej akcji na 
polu organizacji i popierania Spółek. 


IV. Sprawy opieki nad młodzieżą. 
Założone przed wojną przy pomocy Patronatu bursy rękodzielnicze musiały 
ograniczyć a przeważnie nawet zawiesić swł} działalność. Istniejące bursy popierał 
Patronat z przewidzianych preliminarzem szczupłych dotacji oraz poczynił kroki 
celem objęcia preliminarzem na najbliższy okres czasu znaczniejszych kwot na 
odnośne cele. 


V. Inne formy popierania przemysłu. 
Patronat zostawał w kontakcie z instytucjami, zajmującemi się popieraniem 
drobnego przemysłu, brał udział w konferencjach urządzanych przez czynniki pu- 
bliczne w sprawach przemysłowych oraz uczestniczył w ważniejszych zebraniach 
i wiecach organizacji rzemieślniczych. Również zajmował się Patronat zbieraniem 
dat odnośnie do warunków rozwoju pewnych działów przemysłu. Ponadto udzielał
		

/ii37551-1920-1922-0037.djvu

			37 


Patronat w przeszło 2.000 wypadkach informacji, rad i wskazówek rękodzielnikom 
i drobnym przemysłowcom oraz ich organizacjom w sprawach odnoszących się do 
ich przedsiębiorstw. 
Przed wniesieniem do Sejmu projektu ustawy O Spółdzielniach brał Patronat 
udział w ankiecie urządzonej przez Misterstwo Skarbu oraz udzielil odnośnie do 
projektu ustawy szczegółowej opinji, która była zużytkowaną przy sposobności 
obrad nad projektem ustawy w odnośnej Komisji sejmowej. 
Celem nawiązania swej akcji do państwowej akcji popierania drobnego prze- 
mysłu prowadzonej przez Ministerstwo przemysłu i handlu przedstawił Patronat 
Ministerstwu zakres swego działania i omawiał stan sprawy na ustnych konferen- 
cjach w Ministerstwie. 
Ze względu. iż Tymczasowy Wydział Samorządowy z chwilą organizacji sa- 
morządów wojewódzkich przestanie istnieć, z drugiej zaś strony podział Patronatu 
na 4 Województwa małopolskie nie byłby wskazanym, przedstawione zostały 
wnioski w kierunku utrzymania Patronatu (jako instytucji samorządowej lub pań- 
stwowej) z dotychczasowym zakresem działania i na dotychczasowy obszar całej 
Małopolski.
		

/ii37551-1920-1922-0039.djvu

			Departament III. 
Szef Departamentu inż. Jakób Pawłowski. 
(Sprawy kultury krajowej i meljoraeji, niższe szkoły rolnicze, sprawy hodowli i mle- 
ezarstwa, sprawy kredytu rolniezego i wlośeiańskiego, organizaeja sp6łek oszezędności 
i innyeh stowarzyszeń rolniczyeh, sprawy agrarne, kraj. skład publiezny w Krakowie). 


Rolnicze Zakłady naukowe. 


W zarządzie b. Wydziału krajowego pozostawały następujące rolnicze za- 
kłady naukowe: 
1. Akademja rolnicza w Dublanach i połączone z nią stacje doświadczalne 
chemiczno rolnicza i botaniczno-rolnicza, niższa szkoła rolnicza i szkoła gorzelnicza 
z gorzelnią doświadczalną i stacją doświadczalną dla przemysłu fermentacyjnego; 
2. wyższa szkoła lasowa we Lwowie; 
3. średnia szkoła rolnicza w Czernichowie ; 
4. 3-letnie niższe szkoły rolnicze w Bereźnicy, Horodence, Jagielnicy, Kobierni- 
cach, Milocinie (p. Rzeszów) i Suchodole (p. Krosno), nadto dwie ludowe szkoły 
rolnicze w Gródku Jagiellońskim i Dnlczówce pod Pilznem, obie dopiero w budowie; 
5. szkoła mleczarska w Rzeszowie; 
6. szkoły ogrodnicze w Tarnowie, na Wulce kapitańskiej pod Lwowem i Za- 
kład sadowniczy w Zaleszczykach. 
Wypadki wojenne wyrządziły w tych szkołach ogromne spustoszenia, a zabiegi
 
b. Wydziału krajowego, następnie Tymcz. Wydziału Samorządowego miały na celu 
głównie naprawę szkód. 
Zakłady naukowe rolnieze w Dublanach doznały wielkich szkód podczas wojny 
polsko-ukraińskiej r. 1918/19. Wobec braku funduszów b. Wydział krajowy nie był 
w możności przeprowadzić odbudowy własnemi siłami. 
Gdy więc Ministerstwo oświecenia publicznego w czerwcu 1919 oznajmiło go- 
towość objęcia Akademji w swój bezpośredni zarząd i złączenia jej. z Politechniką 
lwowską, b. Wydział krajowy przyjął tę propozycję, oświadczając się jedynie prze- 
ciw ścisłemu łączeniu Akademji z Politechniką. W listopadzie 1919 r. Ministerstwo 
objęło Akademję i połączone z nią zakłady naukowe wraz z personalem i mająt- 
kiem w zarząd Państwa, włączając przytem wbrew opinji Wydziału kraj. Akademję 
rolniczą pod względem budżetowym i administracyjnym do Politechniki lwowskiej 
jako osobny Wydział rolniczo-lasowy. 
Średnia szkoła rolnicza w Ozerniehowie nie ucierpiała bezpośrednio z powodu 
działań wojennych, rok szkolny 1917/18 miał już przebieg normalny. Gdy jednak 
Ministerstwo oświecenia publicznego zwróciło się do b. Wydziału krajowego z pro- 
pozycją upaństwowienia tej szkoły, Wydział krajowy powodując się brakiem fun- 
duszów, w lipcu 1919 przyjął tę propozycję. W ostatecznej decyzji Ministerstwa 
nastąpiła zwłoka, która wpłynęła niekorzystnie na stan szkoły, mimo to Wydział 
Samorządowy zdołał skompletować personal nauczycielski. z wyjątkiem dyrektora,
		

/ii37551-1920-1922-0040.djvu

			40 


którego nominację wstrzymało Ministerstwo do czasu przejęcia zakładu. - Osta- 
tecznie z dniem 1 stycznia 1922 objęło Ministerstwo szkołę czernichowską w swój 
tymczasowy zarząd i poruczyło administrację knratorjum okręgu szkolnego we 
Lwowie, zastrzegając sobie fachowy nadzór nad szkołą. - Od l marca 1922 doto- 
waną jest szkoła z funduszów Ministerstwa, z tą tedy chwilą ustała kompetencja 
Wydziału Samorządowego do zawiadywania szkołą. 
Szczególnie niekorzystnie odbił się okres woj enny na rozwoj u kra j o w y c h 
n i ż s z y c h s z kół r o l n i c z Y c h. 
W lipcu 1918 Wydział krajowy zmuszony był przystąpić do zwinięcia szkoły 
rolniczej w Jagielnicy, ponieważ właściciel obszaru dworskiego, w któ- 
rego realności szkoła mieściła się od lat 33, odmówił odnowienia dzierżawy tej 
realności. 
Ubyła następnie n l z s z a s z koł a r o l n i c z a w D u b l a n a c h , zwinięta 
z chwilą objęcia zakładów naukowych w Dublanach przez Ministerstwo. 
Szkola rolnicza w Kobiernicach założona w r. 1886 w zabudowa- 
niach folwarku Kobiernice pod Białą, wydzierżawionego na cele szkoły wraz z ob- 
szarem 56 morgów, podzieliła los szkoły w Jagielnicy, bowiem odmówienie prze- 
dłużenia umowy dzierżawnej ze strony właściciela realności zniewoliło Wydział 
Samorządowy do zwinięcia szkoły w marcu 1922 r. Inwentarze i zbiory naukowe 
szkoły w Kobiernicach przeniesiono do szkoły rolniczej w Miłocinie, ogołoconej 
w czasie wojny z urządzeń gospodarskich i naukowych. 
Ze siedmiu trzyletnich szkół rolniczych czynnych przed wojną pozostały więc 
tylko cztery pod zarządem Wydzialu Samorządowego. Z tych s z koł Y w M ił 0- 
ci nie, Suchodole i Bereźnicy są zupełnie uporządkowane, posiadają pełne 
grona nauczycieli, a pobiera w nich naukę 150 uczniów. 
Do odrestaurowania zniszczonej pożarem podczas odwrotu wojsk rosyjskich 
szkoły w H o r o d e n c e przystąpił TWS. w r. 1922; szczupły kredyt wystarczył 
jednakowoż zaledwie na umocnienie murów spalonego głównego budynku szkolnego 
i nakrycie dachem. 
Obok wymienionych szkół trzyletnich zaprojektowane przez były Wydział 
kraj owy nowe s z koł y r o l n i c z e w D u l c z ó w c e p o d P i l z n e m i w G ród k u 
J a g i e 11 o ń s ki m miały otrzymać odmienny program nauki, trwający krócej 
z dostosowaniem do potrzeb ludności włościańskiej. Przewrót wojenny jednak po- 
grzebał te projekty, a nawet wstrzymał dokończenie budowy tych szkół. Wydział 
Samorządowy czynił zabiegi o pomoc Minil>terstwa rolnictwa, wskazując na ko- 
nieczność uzupełnienia szkół rolniczych w Małopolsce, uszczuplonych :dotkliwie 
w okresie wojennym, jednakowoż mimo ustawy O ludowych szkołach rolniczych 
z 9 lipca 1920 Dz. u. R.P. Nr. 62, zapewniającej pomoc Państwa na nowe inwestycje 
szkolne, starania te nie odniosły dtychczas skutku. Środki, jakimi Wydział Samo- 
rządowy rozporządzał, starczyły zaledwie na konserwację nieukończonych zabu- 
dowań i dopiero w r. 1922 zdołano budowę szkoły w Gródku nieco naprzód posu- 
nąć. Do preliminarza budżetu TWS. na rok 1923 wstawiono odpowiedni nadzwy- 
czajny kredyt na dalszy CIąg budowy szkół rolniczych w Gródku i Dulczówce oraz 
przedstawiono Ministerstwu rolnictwa dotyczące projekty techniczne z ponowną 
prośbą o udzielenie zasiłku z funduszów Państwa. 
Krajowa szkoła mleczarska, założona w r. 1903 w zakupionej na ten 
cel realności wraz z budynkami pod R z e s z o w e m, przetrwała wojnę bez wię- 
kszego uszczerbku i podjęła normalną czynność w r. 1920. W październiku r. 1920 
oznajmiło Ministerstwo rolnictwa gotowość objęcia na swój etat między innemi 
także tej szkoły, a skoro Wydział Samorządowy na upaństwowienie zgodził się, 
wychodząc z założenia, że jeżeli zakład ten służyć ma rozwojowi przemysłu mle- 
czarskiego na obszarze całego państwa, to temu szerszemu zadaniu odpowie naj- 
prędzej pod zarządem centralnym - Ministerstwo spraw wewnętrznych rozporzą- 
dzeniem z dnia 30 grudnia 1921 Dz. u. Nr. 77 przekazało tę szkołę pod zarząd 
Ministerstwa rolnictwa z dniem 1 stycznia 1922 r. 
Szkoły ogrodnicze w Tarnowie i na Wulce kapitańskiej 
pod Lwowem oraz Zakład ogrodniczy w Zaleszczykach rozwi- 
jały się przed wojną pomyślnie, wyniki nauk były zadowalające, a w kulturach 
ogrodowych stanęły nawet dość wysoko. Zwłaszcza drzewka owocowe, pochodzące
		

/ii37551-1920-1922-0041.djvu

			41 


z ogrodów szkolnych w Tarnowie i Zaleszczykach zdobyły sobie już sławę wybo- 
rowych drzewek nietylko w kraju, lecz i zagranicą. Rok rocznie kształciło się 
w tych szkołach w Tarnowie do 40 uczniów na trzech kursach, na W ulce 20 ucz- 
niów na dwóch kursach, zaś w Zaleszczykach kilkunastu praktykantów. V/ojna 
unieruchomiła a po 
zęści też zniszczyła te zakłady. Największych szkód doznał 
Zakład w Zaleszczykach, w budynkach zakładowych mieściły się naprzemian ka- 
sarnie, szpital epidemiczny i wojenna fabryka wyrobów owocowych, budynek za- 
kładowy został przebudowany do celów woj skowych. Ostatecznie z drzwi, okien, 
podłóg i parkanów śladu nie pozostało. W szkole tarnowskiej zniszczenia stosun- 
kowo były mniejsze, najwięcej ucierpiały parkany. W szkole na Wulce uszkodzone 
zostały ogród i budynki szkolne. - Staraniem b. Wydziału krajowego a następnie 
Tymcz. Wydziału Samorządowego było odbudować i uruchomić te szkoły. 
Szkoła ogrodnicza w Tarnowie przestała być czynną w r.1914, 
a dopiero w r. 1919/20 zdołano napowrót ją uruchomić, otwierając jeden rok nauki, 
w roku szkolnym 1920/21 były już otwarte dwa lata nauki, zaś w roku 1921/22 
stan nauki w szkole był normalny, to jest trzyletni. Obecny stan frekwencji wy- 
nosi 38 uczniów. - Znaczniejszych wkładów szkoła tarnowska w obecnej chwili 
nie potrzebuje z wyjątkiem postawienia nowych szklarni, na który to cel wstawiono 
do budżetu TWS na rok 1923 stosowny kredyt. 
S z koł a o g r o d n i c z a n a W u l c e k a p i t a ń s k i e j była meczynną 
podczas inwazji rosyjskiej i podczas wojny polsko-ukraińskiej. następnie jednak 
nauka odbywała się regularnie, a szkoła miała każdego roku szkolnego około 20 ucz- 
niów, tj. tyle, ile ten zakład pomieścić może. Natomiast kultury ogrodowe jeszcze 
nie mogły być doprowadzone do stanu, w jakim je zastała wojna. Z powodu dro- 
żyzny opału musiano zredukować szklarnie do oddziału najpotrzebniejszego tylko 
dla użytku nauki szkolnej. 
Zakład sadowniczy w Zaleszczykach, najbardziej zniszczony 
przez wojnę, został też najpóiniej wzięty pod odbudowę, gdyż dopiero po wy- 
parciu bolszewików w r. 1920. Najpilniejsze adaptacje w gmachu zakładowym 
zostały wykonane w r. 1921, naprawiono też wodociągi i parkany. Szkółki drzewek 
owocowych, które w ogrodzie zakładowym przetrwały wszystkie inwazje nie przy- 
jacielskie, dały w ostatnich trzech latach dwadzieścia kilka tysięcy drzewek na 
sprzedaż i zasiliły przez to dochód z ogrodu. 


Krajowa Wyższa Szkoła lasowa we Lwowie. 


Na zjeździe leśników polskich, który odbył się z początkiem r. 1919 w War- 
szawie, między innemi uchwalono rezolucję, że szkoły lasowe o typie szkół średnich 
nie mają racji bytu, że zatem Państwo tworzyć powinno szkoły lasowe o pozioInie 
uniwersyteckim, bądź jąko samodzielne zakłady naukowe lub też jako wydziały 
przy Uniwersytetach względnie przy szkołach politechnicznych. 
Licząc się z tą opinją Ministerstwo oświecenia publicznego przyłączając Kraj. 
Akademję rolniczą w Dublanach do Szkoły politecbnicznej we Lwowie, jako osobny 
Wydział rolniczy, postanowiło zarazem przy tym Wydziale stworzyć oddział 
lasowy. Postanowienie to zadecydowało o bycie krajowej Wyższej szkoły lasowej 
we Lwowie. 
Grono nauczycielskie kraj. szkoły lasowej, pragnąc ratować placówkę, która 
p.rzez lat z górą czterdzieści wypełniała należycie swoje zadanie i miała odpo- 
wiednie siły fachowe i dostateczne środki naukowe, wniosło memorjał do byłego 
Wydziału krajowego z prośbą, ażeby począwszy od nowego roku szkolnego 1919/20 
zmienił przepisy szkolne w tym kierunku, aby odtąd przyjmowani byli do tej 
szkoły tylko kandydaci z maturą a nie, jak dotąd, z ukończoneIni sześcioma kla- 
sami szkół średnicb. Powyższy memorjał z poparciem ze swej strony przesłał Wy- 
dział krajowy Ministerstwu, jednak Ministerstwo, jakkolwiek na żądaną. zmianę 
przepisów w tej szkole zgodziło się, wyraziło zdanie, że utrzymanie nadal dotych- 
czasowej Szkoły lasowej jako uczelni typu średniego nie jest pożądane. 
Wkrótce potem postanowiono likwidacj ę Szkoły w ciągu trzechletniego okresu 
tj. do czasu, aż uczniowie zapisani na I rok nauki ukończą studja i zdadzą egza- 
min główny, poczem nastąpił okres likwidacji w latach 1919-1922. W roku szkol- 
6
		

/ii37551-1920-1922-0042.djvu

			42 


nym 1919/20 były jeszcze trzy lata, w roku 1920/21 już tylko II i ID, a w roku 
1921/22 wyłącznie rok III. W lipcu 1922 odbył się ostatni egzamin główny w kra- 
jowej Szkole lasowej, do którego zasiadło 18 kandydatów. - Stosownie do wska- 
zówek Ministerstwa Wydział Samorządowy zamknąwszy ostatni rok szkolny, - 
w dniu 1 sierpnia 1922 oddał Politechnice lwowskiej cały majątek ruchomy i nie- 
rucbomy kraj. Szkoły lasowej. - Majątek ten przedstawiał wartość kilkuset mi- 
ljardów marek, sam grunt o obszarze niespełna hektara, stanowiący parcelę budo- 
wlaną położoną w śródmieściu, przed wojną przedstawiał wartość przeszło mi- 
ljona koron. 


Wykonanie ustawy łowieckiej. 


Krajowa ustawa łowiecka z 15 lipca 1909 Nr. 2 Dz. ust. kraj. z r. 1910 za- 
strzega b. Wydziałowi krajowemu czyli obecnie Wydziałowi Samorządowemu wy- 
dawanie opinji w II instancji przy mianowaniu przewodniczących sądów rozjem- 
czych dla wynagrodzenia szkód z polowania i przy zarządzeniach ochronnego 
zamknięcia polowania. Obok tych uprawnień .nakłada przepis wykonawczy do 
ustawy na Wydział Samorządowy obowiązek dostarczenia starostwom blankietów 
kart i certyfikatów łowieckich, natomiast starostwa pobierają przy wydaniu karty 
łowieckiej opłatę, wynoszącą w myśl ustawy łowieckiej 10 koron w. a. czyli 7 Mk. 
i wpływającą do funduszu krajowego. Celem podwyższenia tej opłaty odpowiednio 
do obecnej sytuacji walutowej, Wydział Samorządowy przedstawił Ministerstwu 
spraw wewnętrznych do konstytucyjnego traktowania projekt noweli do ustawy 
łowieckiej normujący wysokość taks łowieckich. 


Licencjonowanie buhajów. 


Na podstawie ustawy krajowej z dnia 20 lipca 1892 r. było w okresie przed- 
wojennym przeprowadzane licencjonowanie buhajów przez komisje powiatowe, wy 
brane specjalnie w tym celu. Komisja składa się z trzech członków, z których 
jednego jako przewodniczącego Komisji mianował Wydział krajowy w porozumieniu 
z Tow. Gospodarskiem we Lwowie, względnie Tow. Rolniczem w Krakowie, innych 
zaś członków wybierali miejscowy Wydział powiatowy i Okręgowe Towarzystwo 
gospodarskie. Koszta komisyjne za swoich delegatów ponosił fundusz krajowy, za- 
razem dostarczał powiatom druków i piętn. 
Z wybuchem wojny działalność powiatów na polu licencjonowania buhajów 
w zupełności ustała. Dopiero w ostatnich latach 1921, 1922 zdołano w kilkunastu 
powiatach uruchoInić komisje, z
ożone w sposób wyżej podany. Na przeszkodzie 
energiczniejszej akcji w tym kierunku stały nieuregulowane jeszcze stosunki go- 
spodarcze a zwłaszcza opłakany stan finansowy powiatów. Nadto przyczyniał się 
do tego i powojenny stan bydła w kraju, a zwłaszcza niedostateczna ilość odpo- 
wiednich rozpłodników. 
Od r. 1923 jednak Tymczasowy Wydział Samorządowy, zabezpieczywszy sobie 
potrzebne na ten cel fundusze, przystąpił do wprowadzenia w życie przepisów 
ustawy o licencjonowaniu na obszarze całej Małopolski. 


Sprawy agrarne. 


Działalność b. Wydziału krajowego, względnie Wydziału Samorządowego 
w sprawach agrarnych polegała na te m, że b. Wydział krajowy, względnie Wydział 
Samorządowy oddawał do dyspozycji przewodniczącego krajowej Komisji agrarnej 
personal techniczny oraz, że fundusz krajowy pokrywał niektóre koszta operacji 
agrarnych. W ciągu r. 1919 i 1920 personal techniczny został zdekompletowany, 
gdyż wielu z dotyczących funkcjonarjuszów przeniosło się do innej służby. - To 
też postęp w operacjach agrarnych był znikomy, wykonano operacje agrarne 
w czterech tylko gminach, prócz tego wykonano na koszt funduszu krajowego 
i pod kierunkiem i kontrolą b. Wydziału krajowego prace parcelacyjne na prze- 
strzeni 1000 morgów gruntu, ofiarowanego przez p. Felicję Skarbkową na rzecz in- 
walidów polskich.
		

/ii37551-1920-1922-0043.djvu

			43 


Ustawą z 6 lipca 1920 Dz. ust. Nr. 70 poz. 461 zmeSIOne zostały władze 
agrarne, a czynności krajowej Komisji agrarnej zostały przeniesione na dotycz
ce 
urzędy ziemskie. Zgodnie z tymi postanowieniami przejął Rząd przez Główny 
Urząd ziemski z dniem 1 grudnia 1920 załatwianie spraw agrarnych. 


Gospodarstwo rybne. 


Skutkiem wojny rybostan bardzo ucierpiał, do czego przyczyniły SIę rozpo- 
wszechnione kłusownictwo tudzież brak należytego dozoru ze strony straży ry- 
backiej. Celem naprawy tego stanu rzeczy b. Wydział krajowy, a następnie Tymcz. 
Wydział Samorządowy starał się uporządkować sprawę dzierżawy rewirów rybac- 
kich, znajdujących się w zupełnym zastoju. Czynność ta polegała na dostarczaniu 
Starostwom, którym akta w czasie wojny zaginęły, dat co do granic rewirów ry- 
backich, osób dzierżawców i czasu trwania dzierżawy. Na skutek inicjatywy Wy- 
działu Samorządowego starostwa przeprowadziły 270 pertraktacyj ofertowych na 
dzierżawę rewirów rybackich, których okresy dzierżawne skończyły się i na tej pod- 
stawie 265 rewirów oddano w dzierżawę. Sciągano zaległe od kilku lat taksy re- 
wirowe oraz interwenjowano skutecznie w sprawie podwyższenia czynszów dzier- 
żawnych, stosownie do dewaluacji pieniądza. - Szczególnej opieki wymagały re- 
wiry dorzecza Dunaj ca, maj ące wielkie znaczenie gospodarcze jako główne tarlisko 
łososi. Za inicjatywą Wydziału Samorządowego wydano zakaz połowu ryb na tzw. 
ostkę, oraz zakaz używania do połowu ryb tzw. laski - odjazki, jako dla rybactwa 
szkodliwej. Brak funduszów nie pozwolił na ustanowienie fachowego referenta ry- 
backiego, a tem samem na przeprowadzenie lustracji wód rybnych i na podjęcie 
akcji na polu zarybiania rzek i stawów. 


Krajowy skład publiczny w Krakowie. 
Dla celów produkcji rolniczej założył były Wydział krajowy w myśl uchwały 
b. Sejmu krajowego krajowe składy publiczne dla zboża, spirytusu i innych towa- 
rów we Lwowie. Instytucje te nie odpowiedziały oczekiwaniom, jakie do nich 
przywiązywano, to też skład publiczny we Lwowie zwinięto dawno, skład publiczny 
w Krakowie natomiast pozostał w zarządzie Wydziału Samorządowego. Ponieważ 
jednak dochody pokrywały zaledwie koszta utrzymania, Wydział Samorządowy ko- 
rzystaj ąc z oferty związku Ekonomicznego Tow. Kółek rolniczych umow
 z dnia 
18 listopada 1920 wydzierżawił Związkowi skład publiczny w Krakowie na okres 
sześcioletni. 


M e Ij o r a c j e. 


W celu podniesienia rolnictwa przez wykonanie odpowiadających celowi i miej- 
scowym warunkom meljoracji gruntów ornych i łąk, b. Wydział krajowy utrzy- 
mywał Krajowe Biuro melj oracyj ne. Biuro to utworzone uchwałą Sejmu galicyj- 
skiego z dnia 14 października 1878 r. składało się początkowo z trzech sił tech- 
nicznych i miało wyłącznie za zadanie projektowanie i wykonywanie meljoracyj dro- 
bnych (szczegółowych) prywatnych gruntów. Dopiero po wejściu w życie w r. 1884 
austr. państwowej ustawy meljoracyjnej zakres działania tego Biura rozszerzył się 
także na meljoracje publiczne wykonywane na podstawie osobnych ustaw krajowych. 
Ostateczny zakres działania Biura meljoracyjnego według instrukcji uchwa- 
lonej przez Sejm 9 maja 1893 obejmował: 
1. Inicjowanie, projektowanie, wykonanie i nadzór: aj regulacji wód, hJ ule- 
pszeń gruntów zapomocą osuszenia i nawodnienia i e) budowy wodociągów i ka- 
nalizacj i w gminach. 
2. Konserwację i nadzór wykonanych przy pomocy funduszu krajowego przed- 
siębiorstw meljoracjnych. 
Do przeprowadzenia tego zakresu działania Biuro meljoracyjne b. Wydziału 
krajowego mialo w r. 1914 następujący personal: 
1 dyrektora w V randze, 
2 zastępców dyrektora w VI randze, 


*
		

/ii37551-1920-1922-0044.djvu

			44 


19 radców budownictwa w VII randze, 
29 st. komisarzy budownictwa w VIII randze, 
28 komisarzy w IX randze, 
2(J adj unktów w X randze, 
2 praktykantów technicznych, 
3 instruktorów dla uprawy torfowisk w IX i X randze, 
3 inspektorów (kontraktowych) dla meljoracji pastwisk gminnych. 
Ponadto dla załatwienia spraw natury prawnej, jak wykupno gruntów, pro- 
cesa sądowe itp. b. Wydział krajowy przydzielił do Biura meljoracyjnego trzech 
urzędników z wykształceniem prawniczem. 
Ogółem tedy do składu Biura meljoracyjnego należało z chwilą wybuchu 
wojny światowej oprócz trzech funkcjonarjuszów kontraktowych, 107 urzędników 
z akademickie m wykształceniem, a to 104 inżynierów i 3 prawników. Z powyższej 
liczby urzędników było zajętych 10 inżynierów i 3 prawników prowadzeniem re- 
feratu w biurze centralnem we Lwowie, zarządem i kontrolą wszystkich robót, 
tudzież inspekcją i kolaudacją tych robót wykonywanych przez organa państwowe, 
do których fundusz krajowy przyczyniał .się datkiem, 56 inżynierów prowadziło 
roboty przy publicznych (ustawowych) melj oracj ach, siedmiu pracowalo nad pro- 
jektami nowych publicznych przedsiębiorstw melj oracyj nych, 20-tu było zajętych 
projektowaniem i wykonywaniem subwencjonowanych i niesubwencjonowanych 
prywatnych robót meljoracyjnych (szczegółowych), 4 projektowaniem i wykonywa- 
niem wodociągów i kanalizacji dla niezamożnych gmin miejskich i wiejskich, 4 kon- 
serwacją ukończonych pub!. robót meljoracyjnych, wreszcie trzech projektowaniem 
i prowadzeniem doświadczeń z kulturą torfowisk na wybranych na ten cel polach 
doświadczalnych. 
Z uwagi, że wszystkie publiczne i subwencjonowane drobne roboty meljora- 
cyjne były wykonywane we własnym zarządzie, do składu Biura meljoracyjnego 
należeli niżsi funkcjonarjusze, t. zw. konduktorzy i dozorcy meljoracyjni i drenarscy, 
których zadaniem, wedle uchwalonej przez Sejm instrukcji służbowej było: 1) wy- 
konywać prowadzone przez inżynierów roboty publiczne i prywatne, oraz pomagać 
tymże inżynierom w czynnościach biurowych, tudzież 2) prowadzić roboty konser- 
wacyjne przy ukończonych publicznych przedsiębiorstwach meljoracyjnych pod nad- 
zorem inżynierów. 
W chwili wybuchu wojny światowej pomocniczy ten personal składał się: 
z 1 st. konduktora meljoracyjnego, 
31 konduktorów I, II i III klasy, 
34 dozorców meljoracyjnych, 
82 dozorców drenarskich 
i 24 uczniów kraj. kursu dozorców drenarskich, - ogółem 174 osób. 
W celu wykształcenia potrzebnego personalu pomocniczego, Sejm utworzył 
w r. 1890 na wniosek b. Wydziału krajowego przy Biurze meljoracyjnem specjalny 
kurs B-letni dozorców melj oracyj nych, następnie zaś 2-letni kurs dozorców drenar- 
skich. W ciągu czterech miesięcy zimowych odbywała się nauka teoretyczna, a w letnich 
miesiącach uczniowie nabywali praktycznych wiadomości przy wykonaniu robót. 
Na kursa byli przyjmowani kandydaci z ukończoną szkołą ludową, którzy 
przynajmniej przez jeden okres roboczy pracowali przy wykonaniu robót meljora- 
cyjnych jako zwykli robotnicy. Pierwszeństwo mieli podoficerowie technicznych 
rodzaj ów broni. 
W ten sposób zorganizowane Krajowe Biuro meljoracyjne wykonało do chwili 
wybuchu wojny światowej cały szereg publicznych przedsiębiorstw melj oracyj nych, 
tudzież drobnych (szczegółowych) meljoracji gruntów prywatnych. 
Wykaz tych robót przedstawia się jak niżej: 
I. Publiczne przedsiębiorstwa meljoracyjne, wykonywane na podstawie osobnych 
ustaw krajowych, które zapewnialy na pokrycie odnośnych kosztów współudział 
państwowego funduszu meljoracyjnego*) i funduszu krajowego w stosunku po 30 
do 5,0%, oraz przymusowych spółek wodnych względnie powiatów lub gmin w sto- 
sunku 10-40%. 


*) Dotacja roczna państwowego funduszu meljoracyjnego wynosiła do 1913 r. 8,000.000 
koron.
		

/ii37551-1920-1922-0045.djvu

			45 


A) Regulaeja i obwalowanie rzek i pótoków, osuszenie większych obszarów. 
aj W dorzeczu Wisły: 
1. Obwałowanie Wisły i Sanu wraz z regulacją i obwałowaniem potoków 
Strachocka, Jodłówka i Bukowa w powiecie tarnobrzeskim (ust. z dnia 9 czerwca 
1889 Dz. u. kro Nr. 48) na łącznej długości 118'4 km dla ochrony od zalewu 47.246 
morgów urodzajnej ziemi kosztem 1,361.200 kor. Roboty rozpoczęte w roku 1889 
zostały ukończone z wyjątkiem prawego wału Sanu (konserwacja została zape- 
wniona ustawą z dnia 13 czerwca 1906 Dz. u. kro Nr. 93). 
2. Obwałowanie Wisły i Wisłoki w pow. mieleckim (ust. z dnia 26 paźdz. 
1899 Dz. U. i rozp. kro Nr. 138 i 2 grudnia 1907 Dz. ust. kro Nr. 21,908) na dłu- 
gości 84'5 km dla ochrony od zalewu 40.730 morgów ziemi, tudzież dla odwodnie- 
nia rowami dalszej powierzchni 28.447 morgów zabagnionych gruntów, kosztem 
1,794.800 kor. Roboty ukończone. (Ust. o konserw. z 20 grudnia 1907 Dz. u kro Nr. 4 908). 
3. Obwałowanie Wisły w powiecie dąbrowskim (ust. z dn. 9 listopada 1902 
Dz. U. kro Nr. 102) na długości 40'8 km dla ochrony od zalewu i dla odwodnienia 
rowami (długości 136'3 km) obszaru 26.827 morgów kosztem 3,000.000 kor. Roboty 
ukończone. 
4. Obwałowanie Wisły od ujścia Raby do Woli rogowskiej wraz z regulacją 
Uszwicy i Gróbki, tudzież ob
ałowaniem prawego brzegu Raby (ust. z dnia 29 
maja 1903 Dz. U. kro Nr. 61) dla ochrony od wylewu i dla odwodnienia 34.897 
morgów (78 km obwałowań i regulacji i 172 km rowów osuszających) kosztem 
4,500.000 kor. Roboty w toku. 
5. Obwałowanie Wisły od Niepołomic do ujścia Raby wraz z regulacją 
Drwinki i obwałowaniem lewego brzegu Raby (ust. z dnia 21 maja 1903 Dz. U. kro 
Nr. 55) dla ochrony od zalewu i dla osuszenia 22.382 morgów jdemi (64 km obwa- 
łowania i regulacji i 132 km rowów) kosztem 3,481.200 kor. Roboty w toku. 
6. Obwałowanie Wisły od Podgórza do Niepołomic, wraz z regulacją kilku 
nizinnych dopływów Wisły w powiatach: Podgórze, Wieliczka i Bocbnia (ust. z d. 
19 października 1892 Dz. ust. i rozp. kro Nr. 77, 26 września 1900 Nr. 101 i 11 
czerwca 1907 Dz. U. kr Nr. 125), dla ocbrony od zalewu i dla osuszenia 8814 mor- 
gów (27'4 km wałów) kosztem 2,032.000 koron. Roboty w toku. 
7. Obwałowanie lewego brzegu Wisły od ujścia Białuchy do granicy pań- 
stwa (ust. z dnia 26 sierpnia 1900 Dz. u. i rozp. kro Nr. 88 i z d. 11 czerwca 1907 
Dz. kro Nr. 126) dla ochrony od zalewu 5.148 morgów ziemi na długości 31'3 km 
kosztem 1,770.960 kor., oraz obwałowanie Wisły od Grzegórzek pod Krakowem do 
ujścia Białuchy (ust. z dnia 11 czerwca 1907 Dz. u. kro Nr. 124) dla ochrony od 
zalewu obszaru 374 morgów kosztem 330.000 kor. Roboty w toku. 
8. Obwałowanie lewego brzegu Wisły od ujścia Przemszy do Bielan, wraz 
z obwałowaniem wstecznem i korekcją potoków, (ust. z dnia 21 czerwca 1913 Dz. 
U. kro Nr. 63) na łącznej długości 82'5 km wałów i 131'5 km korekcji, dla ochrony 
od zalewu i odwodnienia 12.792 morgów w 28 gminach powiatu krakowskiego 
i chrzanowskiego, kosztem 9,000.000 kor. Roboty w toku. 
9. Obwałowanie prawego brzegu Wisły od ujścia Przemszy do Bodzowa, 
wraz z obwałowaniem wstecznem dopływów (ust. z dnia 21 czerwca 1913 Dz. U. 
kro Nr. 64) na długości 111.8 km i rcgulacją 20-tu dopływów na łącznej długości 
140,6 km, dla ochrony od zalewu i odwodnienia 14.810 morgów gruntów w '34 gmi- 
nach w powiecie wielickim, wadowickim i bialskim, kosztem 11,200.000 kor. Ro- 
boty w toku. 
10. Obwałowanie prawego brzegu Wisły od ujścia Dańkówki do Przemszy 
(ust. z dnia 3 września 1910 Dz. U. kro Nr. 2:ł4) na długości 18'1 km dla ochrony 
2337 morgów gruntów w 6 gminach w pow. bialskim, kosztem 1,160.000 kor. Ro- 
boty w toku, prowadzone przez organa państwowe. 
11. Osuszenie bagien niskich na lewym brzegu Sanu (ust. z dnia 1 lipca 
1886 Dz. U. kro Nr. 63) powierzchni 1880 morgów kosztem 40.400 koron. Roboty 
ukończone. 
12. Osuszenie bagien rudnickich również na lewym brzegu Sanu (ust. z d. 
1 lipca 1886 Dz. ust kro Nr. 64) obszaru 13 702 morgów, kosztem 210.400 koron. 
Roboty ukończone.
		

/ii37551-1920-1922-0046.djvu

			46 


13. Osuszenie bagien w powiatach łańcuckim i jarosławskim na lewym 
brzegu Sanu (ust. z dnia 26 kwietnia 1893 Dz. u. kro Nr. 28), obszaru 5490 morgów, 
kosztem 172.500 koron. Roboty ukończone. 
14. Regulacja górnego Wisłoka i Pielnicy (ust. z d. 7 . października 1907 Dz. 
u. kro Nr. 136) na długości 62 km dla ochrony od wylewów i dla odwodnienia 
14.207 morgów ziemi nader urodzajnej (tzw. Podole Sanockie) w powiatach Sanok 
i Brzozów, kosztem 780.000 kor. Roboty w toku (na ukończeniu). 
15. Regulacja Łęgu w powiecie tarnobrzeskim (ust. z dnia 1 lipca 1886 Dz. 
u. i rozp. kro Nr. 65 i 7 listopada 1895 Dz. u. kro Nr. 81) na długości 62 km dla 
ochrony od zalewu i dla osuszenia 17.898 morgów, kosztem 684.000 koron. Roboty 
ukończone. (Ustawa konserwacyjna wydana dnia 26 sierpnia 1899 Dz. U. kro Nr. 110). 
16. Podwyższenie wałów ochronnych rzeki Łęgu w powiecie tarnobrzeskim 
po powodzi w r. 1909 (ust. z dnia 25 listopada 1911 Dz. U. kro Nr. 1/1912) dla 
ochrony od zalewu 15.381 morgów, kosztem 1,200.000 koron. Roboty w toku. 
17. Regulacja i obwałowanie dolnej Trześniówki i Żupawy w powiecie tar- 
nobrzeskim (ust. z dnia 11 czerwca 1887 Dz. U. kro Nr. 43) na długości 47'2 km 
dla ochrony od zalewu i dla odwodnienia 10.044 morgów gruntów, kosztem 354.000 
koron. Roboty ukończone. (Ustawa konserwacyjna wydana dnia 30 kwietnia 1895 
Dz. U. kro Nr. 45). 
18. Regulacja i obwałowanie Krzemienicy, Babulówki i Rowu, oraz potoku 
Trześni w powiatach tarnobrzeskim i mieleckim (ust. z dnia 10 czerwca 1888 Dz. 
u. kro Nr. 70 i 7 marca 1897 Dz. U. kro Nr. 17) na długości 58'2 km dla ochrony 
od zalewu i dla odwodnienia 18.720 morgów zieIni, kosztem 700.000 koron. Ro- 
boty ukończone. (Ustawa konserwacyjna, wydana dnia 28 lutego 1904, Dz. ust. 
kraj. Nr. 37). 
19. Regulacja potoku Starego Brnia, lewego dopływu Wisłoki w pow. mie- 
leckim, (ust. z dnia 1 lipca 1886 Dz. U. kro Nr. 67) na długości 53'2 km dla ochrony 
od zalewu i dla odwodnienia 18.120 morgów ziemi, kosztem 170.000 koron. Ro- 
boty ukończone. 
20. Regulacja i obwałowanie Nowego Brnia, dopływu Wisły (ust. z dn. 13 
maja 1885 Dz. u. kro Nr. 34, 29 sierpnia 1890 Dz. U. kro Nr. 43 i 20 września 
1901 Dz. U. kro Nr. 98) na długości 42'0 km, dla ochrony od zalewu i odwodnienia 
31.814 morgów, kosztem 1,559.000 koron. 
Roboty ukończone. (Ustawa konserwacyjna wydana dnia 12 września 1912 r. 
Dz. U. kro Nr. 117). 
21. Regulacja rzeki Białej, dopływu Dup.ajca wraz z obwałowaniem pra- 
wego brzegu Dunajca i zabudowaniem górskich dopływów w powiatach: Tarnów, 
Grybów i Dąbrowa (ust. z dnia 1 września 1892 Dz. u. i rozp. kro Nr. 72 i 2 gru- 
dnia 1907 Dz. ust. i rozp. kro Nr. 18/908) na długości 96,9 km, dla ubezpieczenia 
brzegów i ochrony od zalewu doroczną wielką wodą nadbrzeżnych gruntów, dla 
ułatwienia spławów w dolnym biegu, oraz dla uchrony od zalewu największą 
wodą w dolnym biegu Białej i Dunajca 38.464 morgów, kosztem 3,578.000 koron. 
Roboty ukończone. 
22. Regulacja i obwałowanie Kisieliny, wraz z obwałowaniem Wisły między 
Kisieliną a Dunajcem, tudzież obwałowanie lewego brzegu Dunajca od Biskupic 
radłowskich do ujścia w powiatach dąbrowskim i brzeskim (ust. z dnia 1 lipca 
1886 Dz. U. kro Nr. 66 i 22 września 1896 Dz. U. kro Nr. 65.) na długości 41,0 km 
dla ochrony od zalewu i dla odwodnienia 24.056 morgów gruntów, kosztem 721.200 
koron. 
Roboty ukończone. (Ustawa konserwacyjna wydana dnia 21 kwietnia 1913 r. 
Dz. U. kro Nr. 65). 
23. Obwałowanie lewego brzegu Dunajca, od mostu kolejowego w Bogumi- 
łowicacb do Biskupic radłowskich, w powiecie tarnowskim (ust. z dnia 2 września 
1895 Dz. U. kro Nr. 69) na długości 14'3 km, dla ochrony zalewu i dla odwodnienia 
4.755 morgów bardzo urodzajnych gruntów napływowych, kosztem 280.000 koron. 
Roboty ukończone. (Ustawa konserwacyjna wydana dnia 13 czerwca 1906 r. 
Dz. ust. kro Nr. 91). 
24. Obwałowanie lewego brzegu Dunajca od ujścia Więckówki do mostu 
kolejowego w Bogumiłowicach (ust. z dnia 25 lipca 1901 Dz. U. kro Nr. 71), na
		

/ii37551-1920-1922-0047.djvu

			47 


długości 12.1 km, dla ochrony 2500 morgów ziemi, kosztem 260.000 koron. Ro- 
boty ukończone. (Ustawa konserwacyjna wydana dnia 13 czerwca 1906 r. Dz. ust. 
kraj. Nr. 90). 
25. Regulacja górnej Trześniówki (ust. z dnia 15 września 1905 Dz. u. kro 
Nr. 115), na łącznej długości 20.6 km, w celu ochrony od wylewu l osuszenIa 
43.000 morgów ziemi, kosztem 2,000.000 koron. Roboty w toku. 
26. Osuszenie bagien rzeszowskich (ust. z dnia 5 października 1909 Dz. U. 
kro Nr. 141) o powierzchni 3595 morgów, w powiatach rzeszowskim i ropczyckim, 
kosztem 460.000 kor. Roboty ukończone. 
27. Regulacja Macochy (dopływu Soły) w powiecie bialskim (ust. z dnia 5 
października 1909 Dz. u. kro Nr. 144) na długości 30,5 km, dla ochrony od zalewu 
i dla osuszenia 1568 morgów gruntów, kosztem 1,766.000 kor. Roboty w toku. 
28. Regulacja potoku Rudawy (górnej) z doplywaIni (ust. z dnia 6 kwietnia 
1908 Dz. U. kro Nr. 68), na długości 84'8 km w powiatach krakowskim i chrza- 
nowskim, dla ochrony od zalewu i osuszenia 2237 morgów, kosztem 3,600.000 kor. 
Roboty w toku. . 
29. Regulacja rzeki Jasiółki wraz z dopływami (ust. z d. 25 listopada 1911 
Dz. U. kro Nr. 4/1912) na łącznej długości 49'2 km, w celu ochrony i osuszenia 
gruntów w 30 gminach w powiecie jasielskim i krośnieńskim, kosztem 3,100.000 kor. 
Roboty w toku. 
30. Regulacja Bugu od Buska do granicy państwa w powiatach sokalskim 
i kamioneckim (ust. z 26 maja 1893 Nr. 69 i 7 lutego 1908 Nr. 31, 25 listopada 
1911 Nr. 2/1912) na długości 100'6 km, dla meljoracji 7258 morgów gruntów nad- 
brzeżnych kosztem 2,524.000 kor. Roboty w toku. 
31. Regulacja Pełtwi od Lwowa do Buska (ust. z dnia 23 lipca 1006 Dz. 
u. kro Nr. 125), na długości 61'3 km, dla odwodnienia i ochrony od letnich wylewów 
12.969 morgów łąk i dla nawodnienia wodą kanałów lwowskich 6354 morgów łąk, 
pastwisk i ogrodów, kosztem 5,770.000 kor. Roboty w toku. 
32. Regulacja potoku Dumnego (dopływu Pełtwi) (ust. z dnia 9 lipca 1894 
Dz. U. kro Nr. 70) na długości 17'2 km, w powiecie lwowskim i kamioneckim dla 
odwodnienia 1438 morgów łąk kosztem 115.200 kor. 
Roboty ukończone. (Ustawa konserwacyjna wydana dnia 13 czerwca 1906 r. 
Dz. U. kro Nr. 94). 
33. Regulacja potoku Przegnojówki (dopływu Pełtwi) (ust. z dnia 16 paź- 
dziernika 1895 Dz. U. kro Nr. 75), na długości 38'5 km, dla ochrony od zalewu 
i osuszenia 3539 morgów, kosztem 168.000 kor. 
Roboty ukończone. (Ustawa konserwacyjna wydana dnia 4 listopada 1900 Dz. 
u. kro Nr. 8/1901). 
34. Regulacja potoku Błotni i dopływów (w dorzeczu Bugu) w powiecie so- 
kalskim, żółkiewskim i rawskim (ust. z dnia 10 lipca 1904 Dz. U. kro Nr. 88), na 
długości 182'0 km regulacji i rówów dla osuszenia 16.298 morg., kosztem 1,288.000 
koron. Roboty na ukończeniu. 
35. Regulacja rzeki Raty i dopływów w dorzeczu Bugu (ust. z dn. 9 maja 
1907 Dz. U. kro Nr. 60) na długości 539 km regulacji i rowów dla osuszenia 34.557 
morgów roli i łąk, kosztem 7,600.000 kor. Roboty w toku. 
36. Regulacja rzeki Sołokiji (dopływu Bugu) i doplywów (ust. z dn. 5 paź- 
dziernika 1909 Dz. u.kr. Nr. 143) na długości 314km, dla odwodnienia 24.119 mor- 
gów gruntów w pow. sokalskim i rawskim, kosztem 6,000.000 kor. Roboty w toku. 
37. Osuszenie bagien rzemieńskich, w powiecie Inieleckim (ust. z dnia 25 
sierpnia 1905 Dz. U. kro Nr. 101) 27'1 km rowów, dla osuszenia 3967 morgów za- 
bagnionych gruntów, kosztem 304.000 kor. Roboty ukończone. 


. 


b) W dorzeczu Dniepru: 
38. Osuszenie bagien stojanowskich (ust. z dnia 3 wrzesma 1895 Dz. U. kro 
Nr. 68) (59'0 km rowów), dla osuszenia 5026 morgów. łąk torfowych w powiecie 
kamioneckim, kosztem 120.000 kor. Roboty ukończone. 
39. Osuszenie bagien oleskich (ust. z dnia 19 czerwca 1888 Dz. U. kr Nr. 71) 
(57'0 km rowów) w celu osuszenia 13.000 morgów łąk torfowych w powiecie zło- 
czowskim, kosztem 141.952 kor. Roboty ukończone.
		

/ii37551-1920-1922-0048.djvu

			48 


40. Regulacja potoku Pustej i Radosławski, dopływów Styru (ust. z dnia 11 
września 1901 Dz. u. kro Nr. 92) na łącznej długości (wraz z rowami bocznymi) 
155 km, dla osuszenia 11.114 morgów, przeważnie torfowych łąk, w powiatach: 
kamioneckim, złoczowskim i brodzkim, kosztem 832.000 kor. Roboty na ukończeniu. 


e) W d o r z e c z u D n i e s t r u: 
41. Regulacj a górnego Dniestru od Kornalowic do Rozwadowa, tudzież 
Strwiąża do mostu drogowego w Biskowicach (ust. z dnia 4 grudnia 1900 Dz. u. 
i rozp. kro Nr. 12{1901) na łącznej długości 86'2 km, w celu ochrony brzegów i uła- 
twienia spławu kosztem 9,200.000 kor. Roboty w toku. 
42. Osuszenie i kolmatacja 18.114 morgów bagien naddniestrzańskich, w po- 
wiecie samborskim, rudeckim i drohobyckim, kosztem 3,800.000 kor. (Ustawa z dn. 
29 maja 1903 Dz. u. kro Nr. 58). Roboty w toku. 
43. Regulacja górnej sekcji Gniłej Lipy od Rudy do Przemyślan (ust. z d. 
1 lipca 1886 Dz. u. kro Nr. 69) na długości 22.6 km dla odwotlnienia 2.615 mor- 
gów łąk alluwialnych, kosztem 270.000 kor. 
Roboty ukończone. (Ustawa konserwacyjna wydana dnia 13 czerwca 1906 r. 
Dz. U. kro Nr. 95). 
44. Regulacja środkowej sekcji Gniłej Lipy od Bursztyna do Rudy (ust. z dn. 
19 marca 1897 Dz. U. kro Nr. 20), na długości 25'6 km dla osuszenia 4626 morgów 
łąk, kosztem 692.000 kor. 
Roboty ukończone. (Ustawa konserwacyjna uchwalona, lecz nie ogłoszona 
w Dzienniku ustaw). 
45. Regulacja Złotej Lipy od Bożykowa do Brzeżan (ust. z dnia 10 maja 
1893 Dz. U. kro Nr. 30) dla osuszenia 1944 morgów łąk, kosztem 264.000 kor. 
Roboty ukończone. (Ustawa konserwacyjna wydana dnia 13 czerwca 1909 r. 
Dz. U. kr. Nr. 92). 
46. Regulacja rzeki Wereszycy od stawu w Lubieniu do ujścia do Dniestru 
(ust. z dnia 25 maja 1906 Dz. U. kro Nr. 89), na długości 95'0 km łącznie z dopły- 
wami, dla osuszenia 7300 morgów łąk i gruntów ornych, w powiatach rudeckim 
i gródeckim, kosztem 2,040.000 kor. Roboty w toku. 
47. Regulacja rzeki Tyśmienicy i Bystrzycy z Letnianką, na d.ług. 190 km, 
(ust. z dnia 23 kwietnia 1907 Dz. u. kro Nr. 78) dla odwodnienia i ochrony od za- 
lewu wodą, unoszącą ropę kopalni borysławskich, 20.154 morgów łąk i roli, kosz- 
tem 6,560.000 kor. Roboty w toku. 
48. Regulacja potoku Błożewki z dopływami (ust. z dnia 19 marca 1908 
Dz. U. kro Nr. 53), na długości 71.9 km d]a odwodnienia 6585 morgów, w powiecie. 
rudeckim, samborskim i starosamborskim, kosztem 1,122.000 kor. Roboty w toku. 
49. Regulacja potoku Kłodnicy i Brydnicy z dopływami (ust. z dnia 5 paź- 
dziernika 1909 Dz. u. kro Nr. 142) na długości 77'2 km, dla odwodnienia 13.838 
morgów, w pow. żydaczowskim, drohobyckim i stryjskim, kosztem 1,800.000 kor. 
· Roboty w toku. 
50. Regulacja potoku Siwki (ust. z dnia 3 września 1910 Dz. u. kro Nr. 223), 
na długości 43 km, w celu osuszenia 3164 morgów, wraz z obwałowaniem tej rzeki 
w Kałuszu celem ochrony od zalewu salin tamtejszych, kosztem 3,200.000 koron. 
Roboty w toku. 
. Ogółem 50 przedsiębiorstw, z których do r. 1914 ukończono w zupełności 23. 
przyczem zostanie zmeljorowany lub ochroniony od zalewu obszar 729.214 morgów 
nakładem 115,076.812 koron. 


B) Zabudowanie potoków górskieh. 
Do zakresu dzialania Wydziału krajowego należał także i zarząd zabudowań 
potoków górskich. 
Projektowaniem i wykonaniem tych robót zajmował się osobny organ tech- 
niczny, podległy bezpośrednio Ministerstwu rolnictwa, Sekcja oddziału leśno-tech- 
nicznego dla zabudowania "górskich potoków" z siedzibą urzędową w Samborze.
		

/ii37551-1920-1922-0049.djvu

			49 


Na podstawie specjalnych ustaw krajowych wykonane zostały następujące 
zabudowania: 
a) W d o r z e c z u \V i s ł y : 
1. Zabudowanie potoków górskich w dorzeczu Ska wy w powIeCIe myślenic- 
kim, kosztem 207.876 kor. Ustawa z dnia 4 sierpnia 1892 Dz. u. kl'. Nr. 68 i z dn. 
14 marca 1902 Dz. u. kl'. Nr. 28. 
2. Zabudowanie i regulacja potoku Michałów W gm. Kaniowy (pow. Nowy 
Targ), kosztem 31.533 kor. 90 hal. Ust. z dnia 12 kwietnia 1893 Dz. u. kro Nr. 22. 
3. Zabudowanie i regulacja potoku Niszkówki, w pow. Nowy Sącz, kosztem 
86.033 kor. 02 bal. Ust. z dnia 12 kwietnia 1893 Dz. u. kl'. Nr. 23. 
4. Zabudowanie potoku Glińsko w powiecie żółkiewskim (w dorzeczu Bugu) 
kosztem 90.359 kor. 02 hal. Ust. z duia 18 maja 1896 Dz. u. kro Nr. 37. 
5. Zabudowanie i regulacja potoku Bystra w Zakopanem, kosztem 240.000 k. 
Ust. z dnia 6 września 1898 Dz. u. kro Nr. 91. 
6. Regulacja górnego Łęgu wraz z zalesieniem stoków w pow. Nisko i Kol- 
buszowa, kosztem 480.000. k. Ust. z dnia 9 listopada 1902 Dz. u. kro Nr. 103. 
7. Zabudowanie debr w gminie Zniesienie (koło Lwowa) w dorzeczu PeUwi, 
w celu ochrony toru kolejowego z Podzamcza do Podborzec, kosztem 160.000 kor. 
Ust. z dnia 23 grudnia 1904 Dz. U. kl'. Nr. 41. 
8. Zabudowanie potoków Sudoł i Gródek pod Grybowem, kosztem 245.000 
kor. Ust. z dnia 3 września 1910 Dz. U. kro Nr. 220. 
9. Zabudowanie potoku Biczyczanki w gminach Chełmiec polski, Chełmiec 
niemiecki i Biczyce w pow. Nowy Sącz, kosztem 183.000 kor. Ust. z dnia 3 wrze- 
śnia 1910 Dz'. u kro Nr. 222. 
10. Zabudowanie potoku Leszcz w gm. Maszkowice pow. Nowy Sącz, kosz- 
tem 128.000 kor. Ust. z dnia 3 września 1910 Dz. u. kl'. Nr. 221. 
11. Zabudowanie potoków Nawieśnica, Pońikiewka, Czarna, Bystra i Ja- 
szczurówka w pow. "Vadowice, kosztem 330.600 kor. Ust. z dnia 12 września 1212, 
Dz. U. kl'. Nr. 116. 
12. Regulacja i zabudowanie potoku Drohobyczki, lewobrzeżnego dopływu 
Sanu, kosztem 133.000 kor. Ust. z dnia 12 września 1912 Dz. U. kl'. Nr. 120. 
13. Zabudowanie potoku Dylągówki w gminie Dylągowa i Sielnica, prawo- 
brzeżnego dopływu Sanu, kosztem 78.500 kor. Ustawa z dnia 12 września 1912 
Dz. U. kro Nr. 119. 


bJ W dorzeczu Dniestru: 
14. Zabudowanie potoków i debr w dorzeczu Stryja w powiecie turczańskim, 
kosztem 21.476 kor. Ust. z dnia 4 sierpnia 1892 Dz. U. kl'. Nr. 67. 
15. Zabudowanie potoków górskich i zalesienie stoków w dorzeczu Dniestru 
w 37 gminach powiatu Turka i Stary Sambor, kosztem 1,212.000 kor. Ust. z dnia 
18 maja 1896 Dz. U. kl'. Nr. 36. 
16. Zabudowanie debr w gminie Mikołajów nad Dniestrem, kosztem 140.500 
koron. Ust. z dnia 20 grudnia 1904 Dz. u. kro Nr. 42. 
17. Zabudowanie potoku Niedzielnianka w powiecie Stary Sambor, kosztem 
55.800 kor. Ust. z dnia 12 września 1912 Dz. U. kl'. Nr. 118. 
18. Zabudowanie potoku Żukotyniec w gminie Wołcze pow. Turka kosztem 
70.800 kor. Ust. z dnia 12 września 1912 Dz. U. kro Nr. 121. 
19. Zabudowanie potoku Krzemionki w gminach Bereźnica, Kobło i Wola 
koblańska w dorzecźu Dniestru, kosztem 240.000 kor. Ust. z dnia 2 grudnia 1907, 
Dz. u. kl'. 19/1908. 


GJ Roboty prowadzone przez Wydzial krajowy (Biuro meljor.) przy regulaeji 
rzek kanalowyeh (na podstawie ustawy z 9 maja 1907 Dz. U. kl'. Nr. 54 z r. 1907). 
1. Regulacj a rzeki Ropy z dopływami na łącznej długości 72'8 km w celu 
zabezpieczenia brzegów od zrywania na długości ogółem 149 km i dla uzyskania 
400 ha odsypisk, kosztem 4,030.000 kor. Roboty w toku. 


7
		

/ii37551-1920-1922-0050.djvu

			50 


2. Regulacja górnej Białej powyżej Grybowa na długości 19'2 km, kosztem 
880.000 kor. Roboty w toku. 
3. Regulacja górnego Dniestru powyżej Koralowic na długości 70,8 km dla 
ochrony brzegów od zerwania., kosztem 3,470.000 kor. Roboty w toku. 
4. Regulacj a górnego Strwiąża od mostu drogowego w Biskowicach do 
Ustrzyk, na długości 66 km, kosztem 6,175.000 kor. Roboty w toku. 


II. Meljoracje (zabudowania) wykonane przy pomocy kraju i dotacji państwowej 
na mniejsze meljoracje *). 
A) Regulacja wód. 
1. Regulacja odpływu wód między Wisłoką a drogą krajową z Dębicy do 
Tarnobrzega t. zw. kanał Chorzelowski dla odwodnienia 10.000 morgów, kosztem 
70.000 kor. Roboty ukończone. 
2. Regulacja odpływu wód kanałem "Zyblikiewicza" w powiecie dąbrowskim, 
dla osuszenia 2479 morgów zabagnionych gruntów, kosztem 163.328 koron. Roboty 
ukończone. 
3. Regulacja potoku Żabnicy w powiecie tarnowskim, dla ochrony od wy- 
lewu i dla od wodnienia 2480 morgów ziemi, kosztem 46.266 kor Roboty ukończone. 


B) Zabudowania potoków górskieh. 
aj W dorzeczu Wisły: 
1. Zabudowanie potoku Lichnia w gminie Łączki w powIeCIe nowosądeckim, 
kosztem 22.000 kor. 
2. Zabudowanie potoku Rychwald w dorzeczu Białej, kosztem 39.000 kor. 
3. Zabudowanie potoku Szkleniec i lokalna regulacja potoku Białki i Meszny 
w gminie Mikluszowice, w pow. bialskim, kosztem 42.519 kor. 
4. Zabudowanie potoku Jaworzyna w gminach Gołkowice i Skrudzina w pow. 
nowosądeckim, kosztem 65.000 kor. 
5. Zabudowanie potoków Wielopole w gminie Zabełcze w pow. nowosądec- 
kim, kosztem 61.000 kor. 
6. Ustalenie usuwisk w gminach Młynne i Jaworzna w powiecie Limanowa, 
kosztem 61.000 kor. 
7. Zabudowanie potoku Byczynka w pow. chrzanowskim, kosztem 71.000 kor. 
8. Zabudowanie potoku Wątrobowego koło Makowa w powiecie myślenickim, 
kosztem 16.000 kor. 
9. Zabudowanie potoków Harbutówki i Gościbki w gm. Sułkowice w pow. 
myślenickim, kosztem 72.600 kor. 
10. Zabudowanie potoku Łopusznianki w gminie Łopuszna w pow. Nowy 
Targ, kosztem 60.000 kor. 
11. Zabudowanie potoku Czerwonego w gminie Grybów, kosztem 54.500 kor. 
12. Zabudowanie potoku Kąśnianki w pow. grybowskim, kosztem 19.700 kor. 
13. Zabudowanie potoku Zborowskiego w gm. Sędziszowa w pow. grybow- 
skim, kosztem 28.000 kor. 
14. Zabudowanie potoku Siołkówka w Grybowie, kosztem 15.500 kor. 
15. Zabudowanie potoku Dąbrówka w gminie Dąbrowa w pow. nowosądec- 
kim, kosztem 44.645 kor. 
16. Zabudowanie potoku Stańskowskiego w gminie Zbikowice w pow. no- 
wosądeckim, kosztem 27.300 kor. 
17. Zabudowanie potoku Ubiadek w gminie Dąbrowa w pow. nowosądeckim, 
kosztem 30.000 kor. 
18. Zabudowanie potoku Stajkowskiego w Krościenku nad Dunajcem, kosz- 
tem 73.700 kor. 
19. Zabudowanie potoku Paleczki w gminie Izdebnik w pow. wadowickim, 
kosztem 21.000 koron. 
20. Zabudowanie debry Torka w gminie Zielonka pow. Kolbuszowa, kosztem 
3720 koron. 


*) Dotacja państwowa na mniejsze meljoracje wynosiła do 1913 r. 4,150.000 kor. rocznie.
		

/ii37551-1920-1922-0051.djvu

			61 


21. Zabudowanie potoku Piekielko w gmInIe Maniowy pow. Nowy Targ, 
kosztem 44.500 kor. . 
22. Zabudowanie potoku Zabawa w pow. wielickim kosztem 28.000 kor. 
23. Zabudowanie potoku Plazienki w pOWIeCIe chrzanowskim, kosztem 
42.000 koron. 
24. ZabudowanIe potoku Brnik i Szabelnia w pow. żółkiewskim, kosztem 
70.000 koron. 
26. Zabudowanie potoku Bzinka w gmInIe Brzyszcze w pow. żólkiewskim, 
kosztem 60.000 kor. 


uJ W dorzeczu Dniestru: 
26. Zabudowanie debry w gminie Zolczów w pOWIeCIe rohatyńskim, kosztem 
7000 koron. 
27. Zabudowanie debr w gminie Sarańczuki w pow. brzeżańskim w dorzeczu 
Zlot ej Lipy, kosztem 36.600 kor. . 
28. Zabudowanie Dniestru w gminie Wolcze pow. Turka, kosztem 36.700 kor. 
29. Zabudowanie potoku Dubień w gminie Spas pow. Stary Sambor, kosz- 
tem 64.000 kor. 
30. Ubezpieczenie brzegów Dniestru w gminie Żukotyn pow. Turka, kosz- 
tem 10.000 kor. 
31. Zabudowanie potoku Olena w gminie Strzylki pow. Stary Sambor, kosz- 
tem 36.000 koron. 
32. Zabudowanie debr w gminie Cześniki w powiecie rohatyńskim, kosztem 
55.600 koron. 
33. Zabudowanie potoku Łopata w gminie W olcze powiat Stary Sambor, 
kosztem 7700 kor. 
34. Zabudowanie potoku Suszyca, pow. Stary Sambor, kosztem 14.400 kor. 


W roku 1914 uchwalił Sejm krajowy 35 projektów ustaw, zapewniających 
wykonanie regulacji wód niespławnych, zabudowań potoków górskich, osuszenia 
rowami i drenami, tudzież nawodnienia przy pomocy państwowego funduszu meljo- 
racyjnego i funduszu krajowego. . 
Z tych 36 projektów uzyskaly sankcję następujące ustawy, które jednak nie 
zostaly ogłoszone w Dzienniku ustaw krajowych, a tem samem nie mają mocy 
obowiązującej: 
1. Regulacja potoków Bobrówka i Lichówka w celu osuszenia 9300 morgów 
gruntów w pow. kamioneckim, kosztem 960.000 kor. 
2. Budowa kanału ulgi od W ojnicza do Kisieliny, celem odprowadzenia do 
Kisieliny wód lasowych, zatapiających grunta na lowym brzegu Dunajca, kosztem 
273.000 koron. 
3. Uzupelnienie zabudowania górskich potoków w dorzeczu Skawy, a mia- 
nowicie "Żarnówki", "Osielca", "Gloży" i "Sidziny" kosztem 82.000 kor. 
4. Budowa kanalu nawadniającego rzeki Łęgu w Krawcach do potoku Kle- 
wiec i do potoku Żupawa, celem nawodnienia ląk, pastwisk i stawów rybnych 
w 9 gminach powiatu tarnobrzeskiego, kosztem 366.000 kor. 
6. Regulacja potoku Wontok w Tarnowie, kosztem 670.600 kor. 
6. Obwalowanie Dunajca w dolinie Zakliczyńskiej, celem ochrony od po- 
wodzi i osuszenia 3670 morgów gruntów w 17 gminach pow. brzeskiego i tarnow- 
skiego, kosztem 2,700.000 kor. 
7. Drenowanie gruntów w gminie Ożardów pow. Sokal, 466 morgów, kosz- 
tem 132.000 kor. 
8. Drenowanie gruntu w gminie Gać powiatu Przeworsk, 612 morgów. kosz- 
tem 108.000 kor. 
9. Drenowanie gruntów w gminie Zaczarnie pow. Tarnów, 626 morgów, 
kosztem 172.000 kor. 
10. Osuszenie gruntów w gminach Grożyce, Matycze podachowne, Matycze 
szlacheckie, Skowierzyn, Wrzawy, Zaleszany i Zbydniów w powiecie tarno- 
brzeskim. 
11. Osuszenie gruntów w gmine Wampierzów pow. Mielec, 730 morgów, 
kosztem 181.000 kor. 


.
		

/ii37551-1920-1922-0052.djvu

			52 


12. Budowa kanału ulgi od potoku Czarny do Prutu w Kołomyi, kosztem 
175.000 koron. . 
13. Roboty konserwacyjne na potoku Pustej z dopływami, roczne koszta 
konserwacji 15.000 koron pokrywać ma po połowie kraj i Spółka wodna. 
14. Roboty konserwacyjne w środkowej sekcji Gniłej Lipy, roczne koszta 
konserwacji w kwocie 5400 koron pokrywać ma po połowie kraj i Spółka wodna. 
15. Roboty konserwacyjne przy obwałowaniu Wisły między Dunajcem 
a Nowym Brniem w powiecie dąbrowskim. Roczne koszta utrzymania 20.000 kor. 
pokrywać ma po połowie kraj i powiat dąbrowski. 
Roboty zostały podjęte przy przedsiębiorstwach pod 2), 5), 6), 10), 11) i 12) 
wymienionych, co się zaś tyczy konserwacji robót wyszczególnionych pod 13), 14) 
i 15) Wydział Samorządowy pragnąc uratować od zniszczenia te roboty wypłacał 
50% zasiłek krajowy Dyrekcjom okręgowym robót publicznych, mimo, że Spólki 
wodne, względnie Wydział powiatowy dąbrowski nie uiszczały datków konkuren- 
cyjnych, ponieważ uchwalone przez Sejm krajowy ustawy dotychczas nie 
obowiązują. 
Natomiast nie uzyskały sankcji następujące ustawy uchwalone przez Sejm 
krajowy w r. 1914: 
1. O regulacji rzeki Worony z dopływami, . celem ochrony 6082 morgów 
gruntów w powiatach stanisławowskim i tłumackim, kosztem 5,400.000 kor. 
2. O regulacji potoku Łososiny z dopływami, celem uzyskania dla kultury 
6403 morgów w powiatach nowosądeckim i limanowskim, kosztem 3,900.000 kor. 
3. O wykończeniu regulacji rzeki Biały i obwałowania prawego brzegu Du- 
najca kosztem 236.000 kor. 
4. O zabudowaniu potoku Białki w gminach Bystra i Wilkowice po stronie 
galicyjskiej i w gminie Bystra po stronie śląskiej, kosztem 300.000 kor. 
5. O regulacji potoku Gołogórki z dopływami, celem osuszenia 6116 mor- 
gów w powiatach złoczowskim i przemyślańskim, kosztem 1,700.000 kor. 
6. O zabudowaniu potoku Jasienicy w gminie Jasienicy maziowej powiatu 
Turka, kosztem 146.000 kor. 
7. O zabudowaniu potoku Raban w Starym Samborze, kosztem 73.000 kor. 
8. O uzupełnieniu zabudowania potoku Krzemionki z dopływami, kosztem 
427.000 kor. 
. 9. O zabudowaniu potoków górskich w Posadzie olchowskiej i sanockiej, 
kosztem 173.126 kor. 
10. O zabudowaniu potoku Suszycy w gminie Suszyca Wielka, kosztem 
330.000 kor. 
11. O zabudowaniu potoku Ostry w pow. ropczyckim, kosztem 98.800 kor. 
12. O konserwacji zabudowań potoków górskich w dorzeczu Dniestru, 
roczne koszta 12.000 koron pokryć ma po połowie kraj i państwowy fundusz me- 
ljoracyjny. 
13. O zabudowaniu górskich potoków w dorzeczu Raty, kosztem 4,045.000 k. 
14. O zabudowaniu potoku Stajkowskiego w Krościenku nad Dunajcem, 
kosztem 73.700 kor. 
15. O zabudowaniu potoku Łukowicy w powiecie limanowskim, kosztem 
342.000 koron. 
16. O podwyższeniu lewego wału Dunajca od Biskupic radłowskich do Wie- 
trzychowic, kosztem 321.000 kor. 
17. O wykończeniu obwałowania Wisły i Sanu w powiecie tarnobrzeskim, 
kosztem 306.000 kor. 
18. O osuszeniu 1900 morgów gruntów w gminie Nowe Sioło pow. ciesza- 
nowskiego, kosztem 168.000 kor. 
19. O drenowaniu gruntów w gminie Markowa powiatu przeworskiego 1037 
morgów, kosztem 188.370 koron. 
20. O drenowaniu 1021 morgów gruntów w gminie Lisia Góra pow. tarnow- 
skiego, kosztem 300.000 kor. 
Wreszcie Krajowe Biuro meljoracyjne opracowało proj ekty dals,zy?
 
r o b ó t m e l jor a c y j n y c h , których wy konanie ma być za pewnione rowmez 
w 
rodze. ?sobnych ustaw, jakie mialy być przedłożone Sejmowi krajowemu, 
a mIanOWICIe:
		

/ii37551-1920-1922-0053.djvu

			53 


1. Projekt regulacji potoku Wielopolki i dopływów w pow. ropczyckim. 
2. Projekt obwałowania Sanu i Wisłoka, w pow. lańcuckim, przeworskim 
i jarosławskim. 
3. Projekt obwalowania górnego Dniestru od Czajkowic do Sambora 
i Strwiąża od ujścia do mostu kolejowego w Biskowicacb, koszta zaprojektowa- 
nych robót obliczono w sumie 6,300.000 kor. 
4. Projekt regulacji potoku Wieprzówki. 
5. Projekt regulacji potoku Skawinki. 
6. Projekt regulacji dopływów Prutu, a mianowicie potoków: Łuczki, Pi- 
stynki, Sopówki i Czerniawy. 
7. Projekt zbiornika na Łomnicy w Osmołodzie. 
8. Projekt zbiornika wody na Skawicy (dopływ Skawy) w Zawiesi. 
9. Projekt zbiornika wody na Czarnym Dunajcu w Kościeliskacb (Za- 
kopane). 
10. Projekt zbiornika na Czarnym Dunajcu w Witowie. 
Niezależnie od powyższych przedsiębiorstw melioracyjnych, wykonano już, 
względnie rozpoczęto wGalicji szereg mniejszych robót meljoracyjnych, 
przy technicznej pomocy Krajowego Biura meljoracyjnego. 
Meljoracje te t. zw. drobne, mające na celu osuszenie rowami lub drenami 
grnntów, korekcję mniejszych potoków, nawodnienie ląk, wreszcie kulturę torfowisk 
podzielić można na dwie kategorje. 
Do pierwszej zaliczyć należy m e l jor a c j e, w y k o n a n e p r z e z s pół k i 
wodne, gminy i powiaty, przy pomocy 331/3% zasiłków z fun- 
duszu krajowego i z państwowej dotacji dyspozycyjnej na me- 
ljoracje rolne. 
Do kosztów tych przyczyniali się interesowani właściciele grutów (przeważnie 
wlościanie, datkiem 33 1 / 3 procentem, na pokrycie którego mogli ponadto uzyskać 
3% pożyczkę zwrotną do lat 30-tu, z utworzonego na ten cel przez Sejm krajowy 
funduszu pożyczkowego dla spółek 'wodnych, powiatów i gmin, administrowanego 
przez Wydzial krajowy. . 
Z robót tej kategorji mających na celu meljorację gruntów wyłącznie wło- 
ściańskich, do chwili wybuchu wojny światowej wykonano lub rozpoczęto ogółem 
440 przedsiębiorstw w 360 gminach kosztem 7,316.291 koron. 
Z powyższych kosztów pokryli jedną trzecią część interesowani włościan.ie, 
właściciele meljorowanych gruntów: w kwocie 2,438.764 koron, a dalszych 2/3 kosz- 
tów, to jest 4,877.527 koron po połowie fundusz krajowy i austr. Skarb państwa. 
Do tej kategoIji robót subwencjonowanych zaliczyć należy wszczętą od r.1911 
meliorację pastwisk gminnych, podług planów i pod kierownictwem inżynierów 
krajowego Biura melj oracyj nego, której koszta mialy być pokryte w wysokości 
75% do 100% przez austrjackie Mninisterstwo rolnictwa z tak zwanej dotacji 
hodowlanej. 
Nadmienia się przytem, że dla powetowania szkód, jakie wyrządzily rolnictwu 
traktaty handlowe z Rumunją i państwami bałkańskimi, utworzony został ustawą 
z dnia 30 grudnia 1909 Dz. u. p. Nr. 222, osobny fundusz państwowy, na popie- 
ranie chowu i zbytu bydła, w wysokości 5 miljonów kor. rocznie w czasie od roku 
1910 do 1918. Z tej dotacji przypadała na Galicję kwota 1,428.933 kor. rocznie, 
z której znaczna część w myśl uchwały sejmowej Komisji gospodarstwa krajowego 
miała być przeznaczona na meljorację pastwisk gminnych, których obszar wynosi 
750.337 ha czyli 1 1 303.880 morgów, a które w dzisiejszym stanie są prawie nieużyt- 
kami. Ponieważ kwota przeznaczona na meljorację łąk i pastwisk gminnych (rocznie 
około 500.000 kor.) nie mogła wystarczyć na meljorację tak znacznego obszaru. 
przeto Wydział krajowy postanowił zmeljorować w każdym powiecie na koszt tej 
dotacji pastwisko w jednej gminie, która zobowiąże się: 
a) przeprowadzić podział pastwiska na 4 lub 5 części, działki te ogrodzić i ko- 
lejno wypasać, 
b) wykluczyć pasienie świń i drobiu na zmeljorowanem pastwisku, względnie 
urządzić w tym celu osobną działkę, 
e) dostarczyć własnym kosztem sił pociągowych i roboczych do mechanicznej 
uprawy (orania, bronowania i wałkowania), tudzież nawożenia i obsiewania pastwiska I
		

/ii37551-1920-1922-0054.djvu

			54 


d) . zmeliorowane pastwisko odpowiednio pielęgnować (utrzymywać) kosz- 
tem gmmy. 
Natomiast na koszt państwowej dotacji hodowlanej miały być pokryte koszta: 
a) osuszenia rowami lub drenami, względnie nawodnienia pastwiska, 
b) ogrodzenia działek drutem kolczastym i żywoplotem, 
e) narzędzi rolniczych do mechanicznej uprawy pastwiska, 
d) nawozów sztucznych i nasion szlachetnych traw pastewnych. 
Zmelj orowane na tych warunkach pastwisko służyć miało jako wzór dla innych 
gmin w powiecie, które mogły również przeprowadzić meljorację pastwisk, jednak 
przy pomocy mniejszej subwencji, natomiast przy większym nakładzie swoich 
środków. 
Do 31 lipca 1914 została rozpoczęta meljoracja pastwisk gminnych w nastę- 
pujących gminach: 
1. w Parchaczu (pow. Sokal), 370 morgów, kosztem 153.500 kor., 
2. w Besku (pow. Sanok), 440 morg()w łąk, kosztem 74.802 kor., 
3. w Dmytrowie (pow. Kamionka), 289 morgów, kosztem 139.200 kor, 
4. w Dulinie (pow. Dolina) 580 morgów, kosztem 218.900 kor., 
5. w Wyciążach (pow. Kraków), 59 morgów, kosztem 13.840 kor., 
6. w Sokolnikach (pow. Tarnobrzeg), 283 morgów, kosztem 115.000 kor., 
7. w Niemstowie (pow. Cieszanów), 219 morgów, kosztem 96.300 kor., 
8. w Czukwi (pow. Sambor), 430 morgów, kosztem 174.550 kor., 
9. w Wyszatycach (pow. Przemyśl), 087 morgów kosztem 150.500 kor., 
10. w Synowódzku wyżnem (pow. Stryj), 377 morgów, kosztem 136.474 kor. 
11. w Czeluśnicy (pow. Jasło), 63 morgów, kosztem 35.000 kor., 
12. w Rzochowie (pow. Mielec), 29 morgów, kosztem 13.648 kor., 
13. w Reichsheimie (pow. Mielec), 188 morgów, kosztem 65.500 kor., 
14. w Starym Samborze, 101 morgów, kosztem 17.300 kor. 
15. w Wólce Mędrzychowskiej 'p. Dąbrowa), 190 morgów, kosztem 120.000 k., 
16. w Strzelcach Wielkich (p. Brzesko), 157 morgów, kosztem 96.000 k., wreszcie 
17. w Monowicach (pow. Biala), 84 ha, kosztem 56.200 koron. 
Do drugiej" kategorji t. zw. drobnych meljoracyj, należały 
m e l jor a c j e w ścisłem tego slowa znaczeniu prywatne, w y k o n y w a n e w y- 
łą cznie kosztem poszczególnych właścicieli (większej własności ziem- 
skiej), którzy o ile nie mieli odpowiednich funduszów, mogli korzystać z dwóch 
źródeł kredytu. 
Pierwsze źródło stanowił kredyt meljoracyjny, udzielany przez 
Bank kr aj owy w myśl ustawy państwowej w r. 1896 (Dz. ust. p. Nr. 144), 
w formie 4 H h % pożyczek hipotecznych z prawem pierwszeństwa hipotecznego. 
Pożyczka taka bywała wypłacaną właścicielowi ratami w miarę postępu robót me- 
ljorocyjnych na podstawie urzędowego potwierdzenia kosztów i rozmiarów tychże 
robót przez krajowe Biuro meljoracyjne. 
Drugie źródło kredytu stanowił uchwalouy przez Sejm krajowy w roku 1905 
pięciomiljonowy fundusz bezprocentowych pożyczek na osu- 
szenie i drenowanie gruntów, z którego Wydział krajowy udzielał po- 
szczególnym właścicielom ziemskim, bezprocentowych pożyczek, zabezpieczonych 
w dwóch trzecich częściach hipoteki majętności, w której rzeczone roboty były 
wykonane. 
Pożyczki te miały być zwrócone w dziesięciu równych rocznych ratach, z któ- 
rych pierwsza zapadala dopiero w trzecim roku od uzyskania pożyczki, tak, by 
zwiększony wskutek meljoracji dochód ułatwił właścicielowi spłatę pożyczki. 
Fundusz, potrzebny do uzyskania tych pożyczek meljoracyjnych, uzyskany 
byl przez coroczne zaciąganie w ciągu 10 lat w Banku krajowym przez Wydział 
krajowy, imieniem Funduszu krajowego, pożyczki komunalnej w kwocie 500.000 
koron, odsetki zaś od tych pożyczek zobowiązał się opłacać Bankowi krajowemu 
austr. Skarb państwa z etatu Ministerstwa rolnictwa. 
O ile z kredytu tego, udzielanego przez Bank krajowy niechętnie korzystano, 
a to z powodu trudności, jakie stawialy inne instytucje hipoteczne, które nie chcialy 
się zgodzić na ustępstwo pierwszeństwa hipotecznego na rzecz pożyczek meljora- 
cyjnych, to pożyczki bezprocentowe meljoracyjne J udzielane przez Wydział krajowy 


ł
		

/ii37551-1920-1922-0055.djvu

			55 


cieszyły się wielkim popytem, tak, że coroczny kredyt półmiljonowy byl z reguly 
wyczerpywany, w niektórych zaś latach okazał się niewystarczającym. 
Ogółem w okresie 1907-1914 udzielił Wydział krajowy 216 pożyczek na 
osuszenie i drenowanie gruntów, w lącznej kwocie 3,727.859 kor. 33 gr. 
W celu. wydatnego poparcia sprawy drenowania gruntów Wydział krajowy 
ponadto wypożyczał na dowolnie długi okres czasu poszczególnym właścicielom 
cegielni rolniczych p r a s y d r e n a r s k i e d o w y r o b u rur e k d r e n o w y c h, za- 
kupione na koszt funduszu krajowego, żądając w zamian, by rurki drenowe wyro- 
bione ponad własną potrzebę sprzedawali potrzebującym rolnikom po cenach, ozna- 
czonych w porozumieniu z Wydziałem krajowym. 
Wreszcie wspomnieć należy, że wszelkie projekta techniczne meljoracji grun- 
tów dla spółek wodnych i gmin, jak i dla poszczególnych właścicieli ziemskich, 
wypracowywało Biuro meljoracyjne bezpłatnie, tj. na koszt funduszu krajowego. 
Ogółem po koniec 1913 roku krajowe Biuro meljoracyjne opracowało projektów 
t. zw. drobnych meljoracyj: 
aJ dla osuszenia rowami obszaru 184.819 morgów, 
b) dla drenowania obszaru 199.271 morgów, 
ej dla nawodnienia łąk 31.876 morgów. 
.Według tychże projektów wykonano pod kierownictwem organów technicz- 
nych krajowego Biura meljoracyjnego: 
a) osuszenie rowami 24.532 morgów, 
b) drenowanie 82'717 morgów, 
eJ nawodnienie 10.884 morgów. 
Wojna światowa wyrządziła w meljoracjach tak publicznych jak i prywatnych 
olbrzymie szkody. 
Zwlaszcza ucierpiały wały Wisly, Dunajca, Wisłoki, Łęgu i Sanu, które słuw 
żyły dla armji walczących jako linje obronne i w których urządzono kryjówki 
podczas długich walk pozycyjnych, jakie wzdł-uż tych rzek toczyły się. 
Szkody w publicznych przedsiębiorstwach meljoracyjnych obliczone zostały 
w przybliżeniu na 12,497.000 kor., W' prywatnych zaś meljoracjach na 8,714.000 kor. 
B. Wydział krajowy bezzwłocznie po cofnięciu się wojsk rosyjskich podjął 
starania o naprawę szkód w pub!. przedsiębiorstwach melj oracyj nych, uzyskawszy 
po długich i mozolnych zabiegach u Naczelnej Komendy armji austr. pozwolenie 
na zniesienie kryjówek, urządzonych w wałach i na doprowadzenie tych objektów 
do należytego stanu. 
Dzięki energji uszczuplonych znacznie wskutek wojny sił technicznych Biura 
meljoracyjnego i dzięki środkom, o jakie wystarał się b. Wydzial krajowy, prze- 
ważna część szkód w pub!. robotach meljoracyjnych, zwłaszcza w środkowej Ma- 
łopolsce, została do chwili powstania Państwa Polskiego naprawiona, pozostały 
tylko do naprawy szkody we wschodniej Małopolsce, która jeszcze przez dwa na- 
stępne lata była terenem wojny. 
Dla naprawy meljoracyj prywatnych b. Wydział krajowy wyjeduał u rządu 
au str. (Centrali dla odbudowy kraju) wydatną subwencję, nie mając jednak w tym 
czasie dostatecznych sil w Biurze meljoracyjnem, roboty okolo naprawy tych szkód 
poruczył prywatnemu przedsiębiorstwu pod firmą: Zakład meljoracjny, Stow. zarej. 
z ograno odpow. we Lwowie pod kontrolą organów kraj. Biura meljoracjnego. 


Wydzial Samorządowy objąwszy w czerwcu 1920 r. urzędowanie, nie zastał 
w Biurze meljoracyjnem ani jednego inżyniera, gdyż generalny delegat Rządu 
przejął w r. 1919 z polecenia Ministerstwa robót publicznych cały perso
al tego 
Biura, nawet inżynierów i konduktorów, zajmujących się projektowaniem l wyko- 
naniem mniejszych meljoracyj subwencjonowanych lub prowadzonych przez wła- 
ścicieli gruntów własnym kosztem, jakkolwiek te meljoracje wedlug ustawy z 29. 
kwietnia 1919 r. Dz. ust. Nr. 39 poz. 283 nie należą do zakresu działan
a I\E?i- 
sterstwa robót publicznych. Z tego też powodu Wydzial Samorządowy, me mając 
do dyspozycji ani jednej siły fachowej, nie mógl udzielać pomocy technicznej do 
wykonania meljoracyj rolnych.
		

/ii37551-1920-1922-0056.djvu

			56 


Po weJsclU w życie ustawy meljoracyjnej z dnia 26 października 1921 r. Dz. 
ust. Nr. 91 poz. 671, która powierzyła wykonanie publicznych przedsiębiorstw me- 
ljoracyjnych samorządom i przywróciła wart. 11 obowiązek Wydziału Samorzą- 
dowego do pokrywania części kosztów tych przedsiębiorstw w myśl ustaw krajo- 
wych, zażądał Pan Minister Skarbu jako przewodniczący Komisji oszczędnościowej, 
odezwą z dnia 21 listopada 1921 L. 432 K. O. od Ministerstwa robót - publicznych 
z powołaniem się na ustawę meljoracyjną oddania zarządu robót meljoracyjnych, 
(podobnie jak i zarządu dróg krajowych w myśl ustawy drogowej z d. 10 grudnia 
1920 r.) Wydziałowi Samorządowemu, któremu winna być przydzielona odpowiednia 
ilość personalu w tym celu. Żądanie to jednak pozostało bez skutku, gdyż Mini- 
sterstwo robót publicznych w odezwie z 28 listopada 1921 L. 3503/pr. oświadczyło, 
że nie widzi możliwości przekazania części personalu Wydziałowi Samorządowemu 
przed uchwaleniem ustawy o samorządzie. 
Gdy ustawa z 26 września 1922 (Dz. u. Nr. 90 poz. 829) o zasadach powsze- 
chnego samorządu wojewódzkiego wart. 9 przekazuje sprawy regulacji wód, me- 
ljoracji, zarówno jak i dróg publicznych wojewódzkich, powiatowych i gminnych 
samorządom wojewódzkim, a z powodu niedostatecznych dotacji, wstawionych do 
budżetu Ministerstwa robót publicznych (w 1922 r. 42,240.000 marek na drogi, - 
a 98,779.175 marek na meljoracje*), tak drogi krajowe, jak i meljoracje ulegały 
coraz większej deterjoracji, Wydział samorządowy chcąc uratować drogi i meljora- 
cje wykonane większym nakładem od zupełnego zniszczenia, odniósł się pismem 
z dnia 6 października 1922 L. 27.826 do Ministerstwa robót publicznych o oddanie 
mu zarządu dróg krajowych i meljoracyj publicznych, oraz potrzebnego personalu, 
celem reaktywowania kraj. biura drogowego i melj oracyj nego. 
Mimo przychylnego stanowiska ówczesnego Pana Prezydenta Ministrów i przy- 
rzeczenia Pana Ministra robót publicznych, przydzielono Wydziałowi Samorządowemu 
dopiero po zwinięciu technicznego Wydziału likwidacyjnego we Lwowie dwóch 
inżynierów Bronisława Winnickiego i Karola Klimowicza z tego Wydziału, ogółem 
2 inżynierów z przyjętych w 1919 r. 89 sił technicznych. 
Przydzielone 2 siły techniczne wystarczyły zaledwie do prowadzenia referatu, 
tak, iż Wydział Samorządowy nie mógł udzielać pomocy technicznej do projekto- 
wania i wykonania osuszenia rowami lub drenami i nawodnienia gruntów, uprawy 
torfowisk, zakładania stawów rybnych, zaopatrywania gmin w wodę i kanalizacji, 
tudzież meljoracji pastwisk gminnych w myśl instrukcji uchwalonej przez Sejm 
krajowy. Również nie miał Wydział Samorządowy sił technicznych do kontrolo- 
wania i kolaudacji publicznych robót meljoracyjnych, prowadzonych przez Dyrekcje 
okręgowe robót publicznych, mimo, że począwszy od r. 1922 przyczynia się do ich 
wykonania w myśl ustawy meljoracyjnej z 26 października 1921 zasiłkami unormo- 
wanymi w specjalnych krajowych ustawach melj oracyj nych. 


]frsj. Patronat Spółek rolniczych. 


Krajowy Patronat Spółek rolniczych (dawniej Biuro Patronatu dla Spółek 
oszczędności i pożyczek), utworzony w r. 1899 przez b. Sejm krajowy w celu eko- 
nomicznego podniesienia szerokich warstw ludności włościańskiej, jest organem 
Wydziału Samorządowego, powołanym do wykonywania opieki i nadzoru nad spół- 
kami oszczędności i pożyczek oraz spółkami mleczarskiemi. - Uchwałą z 5 stycznia 
1921 wydał Wydział Samorządowy dla Patronatu osobny statut, który zastąpił do- 
tychczasową "Instrukcję o wykonywaniu Patronatu Wydziału krajowego nad spół- 
kami oszczędności i pożyczek". Statut dopuszcza możność rozszerzenia za zgodą 
Wydziału Samorządowego działalności Patronatu na spółdzielnie, mające siedzibę 
poza granicami b. Galicji. W chwili rozpoczęcia działalności Patronatu istniało 
w b. Galicji 26 spółek oszczędności i pożyczek, założonych za przykładem pierw- 
szej tego rodzaju Spółki, powstałej w r. 1890 w Czernichowie (powiat Kraków) 
z inicjatywy ś. p. dr. Franciszka Stefczyka. W r. 1910 należało do Patronatu już 


*) W ośmiomiesięcznym okresie budowlanym od kwietnia do listopada 1922 przedstawia 
dotacja na drogi niespełna 42.000 zł., a na meljoracje niespełna 98.000 zł., podczas gdy przed wojną 
fundusz krajowy wydawał netto na drogi 5,800.000 koron, a na meljoracje 4,300.000 kor. rocznie.
		

/ii37551-1920-1922-0057.djvu

			57 


1089 Spólek, a w chwili wybuchu wojny w r. 1914 było już czynnych 1457. - 
Spólki te, dzięki swej organizacji przetrwały próby wojenne mimo, że 599 Spółek 
utracilo kasy żelazne, w 321 spółkach poniszczone zostały księgi rachunkowe, które 
następnie z największym wysiłkiem zostały przy pomocy Patronatu odtworzone.- 
Mimo tych uciążliwych warunków Spółki nie utraciły zaufania I jakiem ludność 
darzyła je przed" wojną. Dowodem jest stały wzrost wkładek oszczędności, który 
wynosił z końcem 1913 r. 69,6 mil. kor., a z końcem 1919 r. 26fH mil. koron. 
Obecnie zmagają się Spółki na ogół skutecznie z trudnościami, jakie przyniosly 
powojenne stosunki gospodarcze i walutowe. 
Prócz 1482 Spólek oszczędności i pożyczek należało z końcem 1922 r. nadto 
do Patronatu 156 Spółek mleczarskich, z których 70 bylo czynnych. 
Czynności swe wykonuje Patronat przez biuro we Lwowie, które obejmuje 
działalnością teren Województwa lwowskiego (bez. powiatów Rzeszów, Nisko, Kol- 
buszowa, Strzyżów, Tarnobrzeg), oraz caly teren Województwa tarnopolskiego i sta- 
nisławowskiego. W Krakowie istnieje Ekspozytura Patronatu dla spółdzielni ma- 
jących siedzibę w Województwie krakowskiem i w 6 wymienionych wyżej powia- 
tach Województwa lwowskiego. Nadto na podstawie porozumienia ze Związkiem 
spóldzielni rolniczych w Warszawie i za zgodą Wydzialu Samorządowego mają być 
przyjmowane do Patronatu (Ekspozytury w Krakowie) spółdzielnie, mające siedzibę 
w powiatach: Będzin, Olkusz, Miechów, Pinczów i Stopnica. Pierwsze z pomiędzy 
tych spółdzielni zaczęły przystępować do Patronatu w r. 1922. 
Z a d a n i a P a tr o n a t u względem spółdzielni są następuj ące : 
Odbywanie lustracji, które mają charakter ustawowy po myśli ustawy z dnia 
29 października 1920, coroczne sprawdzanie zamknięć rachunkowych spółdzielni, 
odbywanie kursów kasjerów i zawiadowców spółdzielni, odbywanie dorocznych 
zjazdów delegatów.spółdzielni, wydawanie własnego organu, prowadzenie magazynu 
ksiąg, druków i innych wydawnictw dla spółdzielni, udzielanie pomocy prawnej 
oraz rad i wskazówek. Spółki mleczarskie otrzymują nadto pomoc techniczną do 
prowadzenia mleczarni oraz pomoc w sprzedaży produktów. 
W Spółkach oszczędności i pożyczek przeprowadzono w latach 1919 do 1922 
2779 lustracyj, z czego przypada na biuro lwowskie 1193, na biuro kra- 
kowskie 1586. 
Wśród przeprowadzonych lustracji było 26 tzw. generalnych, polegających na 
tem, że oprócz zwyczajnego szkontrum kasy, ksiąg i całej gospodarki, porówny- 
wano książeczki udzialowe, wkładkowe i pożyczkowe z księgami spólek. Lustracje 
te wykazały prawidłową gospodarkę spółdzielni. 


Spra wdzani e roc znyc h z a mk n i ę ć ra ch unk owy ch spółek zaj- 
muje przez pierwszych sześć miesięcy każdego roku, a czasem i dłużej przeważną 
część personalu Patronatu. Każda należąca do Patronatu spółdzielnia jest obowią- 
zana nadesłać corocznie do sprawdzenia swe zamknięcie rachunków, które podlega 
w Patronacie ścisłej kontroli. W ostatnich latach Patronat zmuszony był udzielać 
dalszej pomocy spółdzielniom przez zestawianie bilansów, uzupełnianie, poprawianie 
i prostowanie inwentarzy, a niejednokrotnie także ksiąg rachunkowych. 
Ogółem sprawdzono, względnie zestawiono w latach 1919 do 1922 r. - 4521 
zamknięć rachunkowych, z czego przypada na biuro we Lwowie 2242, zaś na kra- 
kowską Ekspozyturę 2279. 
Wskutek zmiany waluty koronowej na markową m
siały być odtąd księgi 
rachunkowe spółdzielni prowadzone w walucie markowej. Patronat przesłał każdej 
Spółce szczegółową instrukcję o sposobie dokonania tej przemiany rachunkowości, 
z dolączeniem formularzy, nadto pomieszczono wskazówki w "Czasopiśmie Spółek 
rolniczych". Ponieważ znaczna ilość Spółek nie była w możności sama przeprowa- 
dzić tej przemiany rachunkowości, lustratorowie przez szereg miesięcy podczas 
lustracji udzielali potrzebnej pomocy. 
U dz i a ł w W alnyc h Ze b ra n iach Spółek przez wysyłanie lustratorów 
ma na celu zetknięcie się na. miejscu z członkami. W okresie sprawozdawczym 
wzięto udzial w Walnych Zebraniach 41 Spółek, które to czynności były zawsze 
złączone z lustracją spółdzielni. 


8
		

/ii37551-1920-1922-0058.djvu

			58 


o d tw ar z an ia k s i ąg z n i s z c z o ny c h dokonywano z reguły w siedzibie 
rniszczonej Spółki przez wyszukiwanie resztek dokumentów, rachunków i zapisków, 
żmudne przysłuchiwanie pozostałych przy życiu dłużników i wierzycieli i t. p. - 
Ogółem odtworzono w ten sposób w latach 1919-1922 księgi 156 zniszczonych 
spółek. W całym zaś okresie wojennym i powojennym odtworzył Patronat księgi 
310 Spółek, tj. odtworzono księgi wszystkich zniszczonych Spółek, z wyjątkiem 
11 Spółek, które miały siedzibę w miejscowościach, wskutek gwałtownych walk 
doszczętnie zburzonych. 


N a k o n f e r e n c j a c h d e l e g a t ó w s pół d z i e l n i P a t r o n a c k i c h, 
odbywanych corocznie, mają sposobność pracownicy spółdzielni wymienić swoje 
doświadczenia, zaczerpnąć wskazówek od pracowników Patronatu, nawzajem też 
Patronat ma sposobność wysłuchać życzeń zawiadowców spółdzielni, poznać ich 
potrzeby. 
W roku 1919 z powodu przeszkód odbyło się tylko 5 konferencji. Omawiano 
na nich sprawę rozszerzenia działalności i przeniesienia do Warszawy siedziby 
głównej Centrali Kasy Spółek rolniczych oraz projekt przeobrażnia Patronatu 
w Ogólny Związek Spółek rolniczych. Ze spraw tych została załatwiona defini- 
tywnie pierwsza, mianowicie na podstawie dekretu Naczelnika Państwa, rozszerzona 
została działalność Centralnej Kasy na całe terytorjum Rzeczypospolitej Polskiej, 
co też faktycznie ma miejsce z wyjątkiem - jak dotychczas - Województw Po- 
znańskiego i Pomorskiego. Nadto odtworzono w Warszawie osobny Oddział, oraz 
tamże ustanowiono zasadniczo siedzibę dyrekcji zakładu głównego oraz miejsce 
urzędowania naczelnego dyrektora Centralnej Kasy. - Natomiast przemiana Pa- 
tronatu w organizacj ę związkową nie mogła dotychczas nastąpić głównie z powodu 
dewaluacji i wzrostu kosztów utrzymania Patronatu. 
W roku 1920 z powodu wojny konferencje delegatów rozpoczęły się dopiero 
w listopadzie i w tym miesiącu oraz w grudniu 1920 odbyto 9 konferencji w zach. 
Małopolsce, natomiast we wschodniej Małopolsce odbyto 8 konferencji dopiero 
w pierwszych trzech miesiącach r. 1921. W r.1922 odbyło się w pierwszych 4 mie- 
siącach 36 konferencji. 
Praktyczne kursy kasjerów i zawiadowców Spółek trwają dwa 
tygodnie, a obejmują naukę administracji i rachunkowości Spółek, nadto zazna- 
jamia się uczestników w zarysach z zadaniami i działalnością Spółek mleczarskich 
i innych Spółdzielni rolniczych. W latach 1919 i 1920 odbyły się w Krakowie kursy 
kasjerów, w których wzięło udział 17, względnie '27 kandydatów. W roku 1921 od- 
były się we Lwowie dwa kursy kasjerów, które wykształciły razem 26 kandydatów. 
Oprócz tego odbył się w r. 1921 w Kraczkowej (pow. Rzeszów) kurs dla organów 
zawiadowczych Spółek, w którym wzięło udział 20 kandydatów. - Ogółem odbył 
Patronat dotychczas 35 kursów kasjerów i zawiadowców Spółek. - Oprócz kursów 
własnych brał Patronat udział za pośrednictwem swych pracowników w kursach 
spółdzielczych, urządzanych przez inne Związki lub Instytucje, jak Współdzielczy 
Instytut naukowy w Krakowie, Związek rewizyjny Spółek handlowo-rolniczych we 
Lwowie, Sekcję spółdzielczą Polskiego Towarzystwa ekonomicznego. Patronat 
wszedł w porozumienie z Zakładem kredytowym dla odbudowy we Lwowie (obecnie 
Państw. Bankiem odbudowy) w sprawie wyjednywania pożyczek na odbudowę ze 
wspomnianego Zakładu. Pożyczki były udzielane na spłatę długoletnią (do 15 lat), 
z tem, że pierwsza rata płatna była dopiero w 5 lat po zaciągnięciu pożyczki; 
stopa procentowa wynosiła 5%. - Poszkodowani wnoszą podania o pożyczki za 
pośrednictwem Spółek, które przedkładają je następnie za pośrednictwem Patronatu 
Bankowi odbudowy; za pośrednictwem Spółek wypłaca się pożyczki, tak, że po- 
szkodowani nie potrzebują odbywać podróży do Lwowa. - Pośrednictwo Patronatu 
jest bezpłatne, Spółki otrzymują za swoje czynności złącone z pośrednictwem pół 
procent prowizji od wypłaconych sum pożyczkowych. 
Do końca roku 1922 zgłosiło się o pomoc kredytową na odbudowę 180 pe- 
tentów. Bank wydał 107 promes na łączną sumę 33,815.000 Mkp., z których wy- 
płacono pierwsze raty na łączną sumę 7,688.000 Mkp. 
Oddział mleczarski Patronatu zotał na podstawie uchwały byłego 
Wydziału krajowego otwarty dnia 1 maja 1920 r. po poprzedniem zwinięciu Kraj.
		

/ii37551-1920-1922-0059.djvu

			59 


Biura mleczarskiego. - W chwili wybuchu wojny było czynnych Spółek mleczar- 
skich 96, prócz 13 zupełnie zorganizowanych, które w sierpniu 1914 r. miały roz- 
począć swe czynności. Wśród wojny poniosły Spółki mleczarskie poważne szkody" 
10 Spółek utraciło zupełnie swe budynki, w 82 Spółkach zostały budynki silnie 
uszkodzone. Urządzenie maszynowe mleczarni zniszczało zupełnie w 25 spółkach, 
częściowo w 67 Spółkach. Księgi kasowe i rachunkowe zostały zniszczone w 68 
Spółkach. - Ponieważ w obecnych warunkach nie zawsze opłaci się zakładanie 
spółdzielni mleczarskich, a najtrudniejszem jest zakładanie lub odbudowanie mlt- 
czarni tam, gdzie musi się stawiać nowy budynek mleczarniany, przeto usiłowania 
Patronatu po objęciu działu mleczarskiego szły przedewszystkiem w kierunku 
stopniowego uruchomiania tych Spółek, w których zachowały się budynki całe lub 
nie bardzo uszkodzone. W ten sp
sób uruchomiono w latach 1920 do 1922 - 34 
Spółek mleczarskich. 
L u s t r a cj e, odbywane w Spółkach mleczarskich są administracyjne (dla 
zbadania kasowości, rachunkowośCI i całej gospodarki Spółki) i techniczne (celem 
zbadania wyrobu masła, serów i pouczenia). W latach 1920 do 1922 przeprowadzono 
33 lustracje administracyjne i techniczne, 89 lustracyj administracyjnych, 24 lu- 
stracje techniczne. Nadto wziął Patronat udział w 42 Walnych zebraniach Spółek 
mleczarskich. Roczne zamknięcia rachunków Spółek mleczarskich sporządzano z re- 
guły przy lustracji; tylko 4 Spółki mleczarskie przedłożyły w r. 1922 same zam- 
knięcie rachunków do sprawdzenia. 
Celem przygotowania dla Spółek mleczarskich kierowników mleczarń wzglę- 
dnie maślarni urządza Patronat kursy mleczarskie, kurs taki odbył się w Państwo- 
wej Szkole mleczarskiej w Rzeszowie w marcu 1922, ukończyło go 11 kandydatów. 
Oprócz Spółek mleczarskich należy do Patronatu Małopolski Związek mle- 
czarski, który jest ich centralą handlową. 
Związek liczył z końcem 1922 r. 115 członków, w tern 102 Spółki mleczar- 
skie. Ogólny utarg roczny wynosił 272,223.895 Mkp. - Patronat wykonuje w Ma- 
łopolskim Związku mleczarskim corocznie lustracje przewidziane ustawą, nadto 
bierze udział w posiedzeniach Rady nadzorczej Związku. 


W przedmiocie popierania przemysłu rolniczego i wy twór- 
s t wad 1'0 b n 0- pr z em y sł o w e g o, rozesłał Patronat w sierpniu 1921 r. do 
Spółek Pat.ronackich kwestjonarjusze, zawierające pytania co do warunków rozwoju 
przemysłu rolniczego, a przedewszystkiem przemysłu domowego. Nadeszło około 
300 odpowiedzi, w których zgłoszono życzenia w sprawie zorganizowania koszy- 
karstwa, tkactwa, garncarstwa, mleczarni, suszarni owoców, wyrobu powidła i win 
owocowych, także dosyć znaczne jest zainteresowanie sprawą młynów, cegielni, 
wyrobu dren i dachówek itp. - Rozwinięcie szerszej akcji w kierunku uprzemy- 
słowienia wsi natrafiało na trudności w stosunkach walutowych, poniekąd także 
w braku osób rzutkich na miejscu. Dotychczas udzielił Patronat pomocy do zało- 
żenia spółdzielni wikliniarsko-koszykarskiej w Muninie, oraz takiej samej spół- 
dzielni w Wiązownicy (pow. Jarosław). Pierwsza z tych spółdzielni (w Muninie) ze- 
brała potrzebny kapitał, nabyła wiklinę potrzebną do produkcji i rozpoczęła kurs 
koszykarski urządzony przez Patronat rękodzieł i drobnego przemysłu, na który to 
kurs zapisało się 19 uczniów. - Spółdzielnia zamierza urządzać dalsze kursy także 
w sąsiednich wioskach. Pracownia koszykarska ma zapewniony stały zbyt swych 
wyrobów przez Syndykat koszykarski. 
Na podstawie umowy zawartej m iędzy Patronatem a Sekcją 
Patronacką Syndykatu rolniczego i na podstawie zezwolenia Tymcz. 
Wydziału Samorządowego objął Patronat zawiadowstwo biurem wspomnianej Sekcji. 
Mocą tej umowy Krakowska Ekspozytura Patronatu aż do czasu utworzenia w Kra- 
kowie osobnego Związku rewizyjnego Spółek rolniczych, co nastąpiło w marcu 1922, 
wykonywała czynności lustracyjne i patronackie względem wszystkich spółdzielni, 
które do tego czasu były pod opieką Sekcji Patronackiej Syndykatu rolniczego, 
a więc do zakresu działania Ekspozytury należały Spółki rolniczo-handlowe, Spółki 
hodowców drobiu, Spółki producentów bydła i trzody chlewnej, oraz inne Spółki 
rolnicze w zach. Małopolsce. 


'" .
		

/ii37551-1920-1922-0060.djvu

			60 


Koszta Patronatu pokrywane są w budżecie Tymcz. Wy- 
d z i a ł u S a m o r z ą d o w e g o, Wydział pobiera jednak od Spółek opłaty na 
Patronat, a to w wysokości 7% od stanu czynnego bilansu Spółek oszczędności 
i pożyczek, a w wysoko
ci 1/2 % utargu SprJłek mleczarskich. Nadto nałożono na 
Spółdzielnie obowiązek dostarczania furmanek lustratorom. Te świadczenia pokry- 
wają zaledwie część kosztów Patronatu. 


P a t r o n a t w y d a wał w s p ó l n i e z C e n tr a l n ą K a s ą S pół e kro 1- 
niczych "Czasopismo Spółek rolniczych" jako miesięcznik a to w la- 
tach 1919 i 1920 w objętości 1 arkusza drukowego, zaś w latach 1!:121 i 1922 
w objętośoi 2 arkuszy druku. Czasopismo to założone przez dr. Fr. Stefczyka 
w r. 1904 stanowi stały łącznik pomiędzy Patronatem a Spółdzielniami, oprócz 
urzędowych zawiadómień Patronatu i Centr. Kasy pomieszczane są .tam artykuły 
zawierające praktyczne wskazówki w sprawie prowadzenia i udoskonalania gospo- 
darki spółdzielczej, a nadto prowadzona jest propaganda spółdzielni rolniczych 
różnego typu. 
W roku 1919 wydany został rocznik statystyczny Spółek oszczędności i po- 
życzek w Galicji,- oraz innych Spółek rolniczych, należących do Patronatu za rok 
1917, obejmujący 24 arkuszy druku, zaś w roku 1921 wydane zostało sprawozdanie 
z działalności spółek oszczędności i pożyczek w Małopolsce za -lata 1918 i 1919 
w skróconej formie ze względów koniecznej oszczędności, obejmujące tylko dwa 
arkusze druku.
		

/ii37551-1920-1922-0061.djvu

			Departament IV. 
Szef departamentu Jan Szczyrek. 
(Sprawy dróg i kolei lokalnyeh). 


Zarzad dróg. 


Krajowa organizacja zarządu dróg, istniejąca w b. Galicji przez cały czas ery 
autonomicznej, musiała być z początkiem wojny z r. 1914 zupełnie przekształconą. 
Wobec objęcia bowiem przez b. Wydział krajowy w bezpośredni zarząd wszelkich 
dróg niepaństwowych, koniecznem okazało się zwiększyć ilość krajowych zarządów 
drogowych, oraz zarządy te wzmocnić. W tym celu utworzył b. Wydział krajowy 
w każdym powiecie krajową sekcję drogową, jako organ prowadzący zarząd budowy 
i naprawy dróg i mostów niepaństwowych. Na czele takiej sekcji - w charakterze 
jej kierownika - stał inżynier krajowy, któremu do pomocy przydzielono personal 
drogowy powiatu, oraz w miarę potrzeby inny personal pomocniczy. Sekcje te były 
poddane nadzorowi paru starszych sił inżynierskich, z pośród wyższych funkcjonar- 
juszy kraj. biura drogowego. 
Ten wojenny zarząd dróg b. Wydziału krajowego trwał do końca r. 1918, 
częściowo jeszcze nawet do początków r. 1919. W tym czasie rozpoczęła się ze 
strony b. Wydziału krajowego akcja zmierzająca do znoszenia wojennej admini- 
stracji drogowej, polegająca na oddawaniu napowrót samorządom powiatowym admi- 
nistracji dróg powiatowych i gminnych. Następuje więc zwinięcie dotychczasowych 
sekcyj drogowych, istniejących w każdym powiecie, a natomiast utworzenie 36 kraj. 
ekspozytur technicznych, pod nazwą kraj. zarządów drogowych. 
Z początkiem roku 1919 rozwijają te krajowe zarządy drogowe intenzywną 
dzialalność; mimo przeszkody, wynikającej z wojny polsko-ukraińskiej, jakoteż z braku 
środków finansowych, zdołano przeprowadzić na drogach krajowych niezbędne na- 
prawy i utrzymać ich stan odpowiedni. 
Reskryptem ministerstwa robót publicznych z dnia 1. maja 1!;}19 r. zarządzone 
zostało odebranie b. Wydziałowi krajowemu administracji dróg krajowych i prze- 
niesienie jej na wladze rządowe, a to bez jakiegokolwiek aktu oddawania dróg z przy- 
należnościami. materjałów, maszyn, narzędzi drogowych, posiadanych przez kraj 
kamieniołomów, warsztatów betonowych i t. d. . 
Z tą chwilą ustał zarząd dróg wykonywany przez organa samorządu krajo- 
wego, wobec jednak postanowień ustawy drogowej z 10. grudnia 1920 (Dz. u. Rz. 
.P. Nr. 6), oraz wobec stwierdzonego nieustannego pogarszania się stanu dróg samo- 
rządowych, uważał T. Wydział Samorządowy za swój obowiązek zwrócić się do Mi- 
nisterstwa Robót Publicznych, a także i Ministerstwa Skarbu (pismb.mi z 5. stycznia 
i 6. grudnia 1922) z przedstawieniem katastrofalnego pogorszenia się stanu dróg, 
grożącego zniszczeniem tych przez szereg dziesiątków lat z wielkim trudem i sumptem 
pieniężnym przez b. Wydział krajowy wzorowo zbudowanych i utrzymywanych 
komunikacyj, Oraz u.praszając Rząd o oddanie ich z powrotem w administrację sa- 
morządu, t. j. T. Wydziału Samorządowego, w myśl postanowień art. 34, oraz 15, 
16 i t. d. ustawy drogowej. Równocześnie T. Wydział Samorządowy opracowal pre-
		

/ii37551-1920-1922-0062.djvu

			62 


liminarze budżetu na cele utrzymania dróg wojewódzkich na rok 1922, oraz na 1923, 
tudzież projekt celowej organizacji zarządu dróg, w nadziej i, że przechylna decyzja 
Rządu w tej mierze przekaże ten zarząd T. Wydziałowi Samorządowemu, do czasu 
uregulowania sprawy samorządu wojewódzkiego. 


Uznanie dróg za drogi wojewódzkie. 


Wobec nowego podziału dróg publicznych na 4 kategorje (państwowe, woje- 
wódzkil'l, powiatowe i gminne), wprowadzonego ustawą drogową z 10 grudnia 1920, 
przystąpił 'r. Wydział Samorządowy w roku 1921 do ustalenia sieci dróg woje- 
wódzkich na terenie województw krakowskiego, lwowskiego, stanisławowskiego 
i tarnopolskiego. Na podstawie wszechstronnie zbadanego materjału i w uwzględ- 
nieniu potrzeb komunikacyjnych państwa, interesowanych województw i ogólnego 
interesu komunikacyjnego,. przedstawił T. Wydział Samorządowy w lipcu 1921 Mi- 
nisterstwu robót publicznych ustaloną przez siebie sieć dróg wojewódzkich, wyno- 
szącą w województwie krakowskiem 1,066'9 km, w województwie lwowskiem 856'5 km, 
w województwie stanisławowskiem 622'7 km, a w województwie tarnopolskiem 585,9 km, 
którą to sieć Ministerstwo zatwierdziło. Dodatkowo przedstawił Wydział Samorzą- 
dowy w grudniu 1922 Ministerstwu robót publicznych uchwałę w kierunku uzu- 
pełnienia sieci dróg wojewódzkich województwa krakowskiego drogą Podgórze-Ja- 
godniki Otałęż-Jaślany (t. zw. Nadwiślańską). 


Ustalenie sieci dróg powiatowych. 


Wobec zmian poczynionych w ukategoryzowaniu dróg państwowych i woje- 
wódzkich, oraz wobec nowych przepisów ustawowych, przystąpiono do ustalenia 
sieci dróg powiatowych, w szczególności uznano po dokładnych badaniach w woje- 
wództwie stanisławowskiem za drogi powiatowe 1,12ó'1 km dróg, w województwie 
tarnopolskiem 1,533'2 km, a województwie lwowskiem 3,1389 km. 


Rozliczenie się z powIatami autonomicznymi z tytułu kondyktu dro- 
gowego, obciążającego powiatowe dodatki do lIodatków. 


Ponieważ, jak już wspomniano, z chwilą wybuchu wojny były Wydział kra- 
jowy objął we własllY swój zarząd w szystkie drogi au tonomiczne, a więc 
także drogi powiatowe, gminne i dojazdy kolejowe, przeto koszt budowy i utrzy- 
mania tych dróg przeszedł wraz z kosztami utrzymania zajętego przy tem technicz- 
nego personalu powiatowego - na b. Wydział krajowy, który pokrywał te koszta 
w zastępstwie powiatów. W zamian za przyjęcie wszelkich kosztów zarządu dro- 
gowego, ciążącego dotąd na funduszach powiatowych, nałożył Wydział krajowy na 
powiatowe dodatki do podatków na cele drogowe, stanowiące wedle obowiązujących 
ustaw główne źródło dochodów na cele drogowe samorządów powiatowych, kondykt, 
w stosunku procentowym, na podstawie powiatowych preliminarzy budżetowych. 
Po oddaniu reprezentacjom powiatowym z końcem 1918, względnie w roku 1919, 
napowrót administracji dróg samorządowych, nastąpiło zwolnienie powiatowych do- 
datków do podatków od zajęcia na rzecz funduszu krajowego, poczem przystąpiono 
do rozliczenia wzajemnych należytości powiatów i fllllduszu kraj., z tytułu tego 
kondyktu. 
Do końca roku 1922 dokonano rozliczenia z 37 powiatami, ustalając sumę 
zwrotów, należnych funduszowi kraj. od tych powiatów. 


Zasiłki dla lIowiatów na niezbędne naprawy dróg. 


Na zasadzie ustawy drogowej z 10. grudnia 1907 Dz. u. i r. kraj. Nr. 155 

 15, udzielał b_ Wydział krajowy powiatom z funduszu krajowego zasiłków na 
utrzymanie dróg powiatowych i gminnych, jeżeli 
ewidziane w tejże ustawie środki 
finansowe powiatów nie wystarczaJ:y na ten cel. W czasie wojny akcja ta doznała 
przerwy i dopiero w r. 1922, T. W. S. zużytkowując przewidziaJJ.Y w swoim preli-
		

/ii37551-1920-1922-0063.djvu

			63 


mInarzu na 1922 kredyt na powyższy cel, w kwocie 40 miljonów Mp., oraz przy- 
zwolony dodatkowo z końcem r. 1922 kredyt 20 miljonów Mp., przyznał powiatom 
zasiłki w kwotach od 450.000 do 1,350.000 Mp. Pomoc ta, zastosowana do nie- 
znacznych kredytów, którymi T W. S. rozporządzal, byla rzeczywiście bardzo 
!3kromna. Celem wdrożenia wydatniejszej akcji subwencjonowania powiatów na cele 
drogowe, wstawiono do preliminarza T. W. S. na r. 1923 odpowiednio wyższą l}:wotę. 


Rozliczenie się z powiatami z tytułu subwencji zaległych. 


Były Wydział krajowy względnie b. Sejm krajowy przyznawał powiatom - prócz 
wspomnianych poprzednio zasiłków na utrzymanie dróg - także subwencyj na pra- 
widłową budowę dróg powiatowych i t. zw. gminnych I. klasy, a to w procento- 
wym stosunku (od 30% -75%) do rzeczewistych, rachunkami udokumentowanych 
kosztów budowy. Z użycia owych subwencji z ostatnich czasów przedwojennych 
przedkladały powiaty sprawozdania i rachunki z reguły dopiero po nastaniu nor- 
malnych stosunków, poczem winno było nastąpić ostateczne rozliczenie się z tego 
tytułu. 
Skutkiem odjęcia w r. 1919 b. Wydziałowi krajowemu jego biura techniczno- 
drogowego, oraz drogowego oddziału rachunkowego i włączenia ich do władz pań- 
stwowych, odnośne akta przeszły do Sekcji technicznej Namiestnictwa, a następnie 
zostały przekazane utworzonemu przez Rząd Tymczasowemu Wydziałowi techniczno- 
likwidacyjnemu. Akta te jednak dotychczas nie zostały przez ów Wydział załatwione, 
skutkie:n czego po obecnem zniesieniu Wydziału techniczno-likwidacyjnego, akta te 
obciążyły ponownie personal T. W. S. i będą musiały być przezeń poddane osta- 
tecznemu zaJ:atwieniu, utrudnionemu przez upływ kilku lat. 


Pretensje dostawców. 


Z tytułu dostaw materjałowych dla dróg krajowych z czasu bezpośrednio przed 
wybuchem wojny w r. 1914, lub też z pierwszych czasów tej wojny, wypłacał fun- 
dusz krajowy odnośnym dostawcom w okresie sprawozdawczym, o ile zgłosili w tym 
czasie swoje pretensje, należytości pieniężne z powyższego tytułu. Obliczenie tych 
należytości było bardzo utrudnione, ze względu na to, że prawidłowy odbiór dostaw, 
czy robót nie mógł być z reguły, z powodu działań wojennych, należycie prze- 
prowadzony, a dostarczone materjały zostały często przez przechodzące kraj armje 
zużyte. Wiele zatem pretensyj było wątpliwych, których rozstrzyganie następowało 
w drodze procesu sądowego. Obecnie jednak interesowani albo już nie zgłaszają się 
o wypłatę swych należytości, albo też, otrzymując zaspokojenie tychże w obecnej 
zdeprecjonowanej walucie markowej, odmawiali przyjęcia zapłaty. Toteż T. W. S. 
zaniechał wypłaty tego rodzają należytości, o ile interesowany wyraźnie wypłaty 
nie zażąda. 


Spra wy mytnicze. 


Sprawy mytnicze zawiadywane do r. 1920 według ustaw z czasów austrjackich, 
były bardzo uciążliwe, bowiem wśród walk ustawał pobór myta, niknęły domki 
i zapory mytnicze, a dzierżawcy i poborcy myt uchodzili i dopiero z powrotem 
nOrI:1alniejszych stosunków musiano aparat mytniczy na nowo wprawiać w ruch. 
Normalnemu jego funkcjonowaniu stanął z czasem na przeszkodzie spadek waluty, 
z powodu którego taryfy mytnicze musiano ciągle podwyższać. Ustawa drogowa 
z 10. grudnia 1920 zniosła myta drogowe. Pozostała kouieczność dokonania rozliczeń 
z ostatnimi dzierżawcami, zwrotu im kaucyj mytniczych i zadecydowania o losie 
domków mytniczych, co jest tem trudniejsze obecnie, że Wydzial Samorządowy 
nie rozporządza potrzebną ilością urzędników rachunkowych, a poważna część dzier- 
żawców nieznana jest z miejsca pobytu. 
Niezniesione art. 24 nowej ustawy drogowej myta kopytkowe i przewozowe 
pobierane są jednak nadal. Taryfy myt kopytkowych uchwalane. przez Magistraty 
miast, posiadających z czasów austrjackich prawo pobierania myt, zatwierdza w myśl 
ustawy z dnia 24. października 1919 na podstawie wniosków T. Wydziału Samo-
		

/ii37551-1920-1922-0064.djvu

			64 


Tządowego Ministerstwo spraw wewnętrznych w porozumieniu z Ministerstwem skarbu. 
Taryfy myt przewozowych uchwala T. W. S. na podstawie art. 4 ustawy z dnia 
30. stycznia 1920 Dz. u. Nr. 11, poz. 61. Sprawy te są obecnie - wskutek zniszcze- 
nia przez wojnę znacznej ilości mostów - bardzo aktualne. 


Sprawy planów regulacyjnych. 


Zniszczenie w okresie wojennym ogromnej ilości osiedli i konieczność ich pra- 
widłowej odbudowy, pomnożyło zakres prac b. Wydziału krajowego na polu opra- 
cowywania planów regulacji zniszczonych osad. W tym celu zorganizował b. Wy- 
dział krajowy wzorowe Biuro regulacyjne, wciągając do wspólpracy w niem, prócz 
stałych swoich funkcjonarjuszów, także szereg sił pierwszorzędnych z grona nauczy- 
cielskiego Politechniki lwowskiej, czy też z pośród wybitnych inżynierów cywilnych. 
Biuro to rozwijało pierwszorzędną dzialalność, aż do połowy roku 1919, kiedy 
również zostało odjęte przez Rząd b. Wydziałowi krajowemu. Obecnie techniczną 
stroną planów regulacyjnych zajmują się przedewszystkiem okręgowe Dyrekcje 
Robót Publicznych, zatwierdzanie zaś tych planów należy w myśl obowiązujących 
ustaw budowniczych do Wydziału Samorządowego, względnie do Wydziałów powia- 
towych, o ile chodzi o miejscowości podlegle ustawie budowlanej z 13. października 
1899, jednak i w tych gminach sprawy opierają się z reguły o Wydział Samorzą- 
dowy. W ostatnich czasach zatwierdzono między innymi plany regulacyjne 13 miast 
i miasteczek. 


Sprawy datków za niezwykłe zużycie dróg autonomicznych. 
Żądanie datków za niezwykłe zużycie dróg autonomicznych bywa obecnie 
często podnoszone bądź z powodu licznych wyrębów lasów, wywożonych na odbu- 
dowę zniszczonych osiedli lub na wywóz zagraniczny, bądź też z powodu ożywiania 
się ruchu przemysłowego. Szereg spraw tego rodzaju załatwiono w r. 1919 i 1920 
według dawnej ustawy drogowej, wymagającej żmudnych obliczeń. Od chwili wejścia 
w życie ustawy drogowej z 10. grudnia 1920 postępowanie zmierzające do po- 
ciągnięcia nadużywających dróg do odpowiednich świadczeń jest o wiele prostsze, 
aniżeli postępowanie na podstawie dawnej ustawy. 


Sprawy tabularne b. dróg krajowych i dróg publicznych nIerzą- 
dowych wogóle. 


Przy dawniejszych budowach dróg, zaniedbywano nieraz uregulować stan ta- 
bularny, trasy dróg wrysowane do map katastralnych i hipotecznych nie były zgodne 
ze stanem faktycznym, co wywołało konieczność uzgodnienia stanu tabularnego 
i katastralnego ze stanem faktycznym. Dodać należy wojen¥e nabytki gruntowne 
na cele dróg, oraz na kamieniołomy i szutrowiska dla dróg, bowiem w czasach wo- 
jennych przeważnie nie moglo być mowy O prawidłowem wykupnie i intabulacji. 
Już b. Wydział krajowy polecił przeto sporządzić wykazy gruntów nabytych na 
cele dróg autonomicznych w czasie wojny, Wydzial Samorządowy zaś dąży do do- 
datkowego ulegalizowania stanu faktycznego. 


Krajowe Biuro koł
jowe. 


Krajowe Biuro kolejowe po 25-1etniej działalności !l chwilą wskrzeszenia Polski 
straciło na aktualności, zakres jego działania ograniczył się do sprawowania zarządu 
11 Towarzystw akcyjnych kolei lokalnych i połączonych z tem czynności administra- 
cyjnych, finansowych i rachunkowych. W następstwie 
ego Ministerstwo kolei że- 
laznych przejęło z dniem 1. lipca 1919 oddział techniczny krajowego Biura kolejo- 
wego na swój etat. Oddział administracyjny prowadził dalej agendy Towarzystw 
kolejowych, jakoteż zarząd krajowego funduszu kolejowego i połączone z tem obra- 
chunki gwarancyjne. 
Na cele poparcia budowy niższorzędnych kolei ustanowił b. Sejm krajowy 
uchwałą z 15. lutego 18
4, względnie z 1. stycznia 1909 krajowy fundusz kolejowy
		

/ii37551-1920-1922-0065.djvu

			65 


w drodze rocznej dotacji z funduszu krajowego. W myśl ustawy z 30. stycznia 1920 
Dz. u. Nr. 11 poz. 61 zobowiązania funduszu krajowego pod względem gwarancji 
czystych dochodów 10 kolei lokalnych przeszły na ska
b polski, który też z drugiej 
strony objął krajowy fundusz kolejowy. Z dniem 1. stycznia 1922 ustała dotacja 
roczna tego funduszu, gdyż preliminarz budżetu państwowego przewidział na rok 
1922 fundusze państwowe na pokrycie tych zobowiązań gwarancyjnych. 
W latach 1919-1922 stosunki eksploatacyjne kolei lokalnych odpowiadały 
stosunkom na głównych linjach polskich koleji państwowych; wyniki roczne były 
ujemne, tak, że z tytułu gwarancji obowiązany był skarb państwa uiścić znaczne 
dopłaty. Do końca roku 1922 wypłaciło jednak Ministerstwo kolei żelaznych dopłaty 
gwarancyjne tylko za czas po koniec 1920. 
Tymczasowy Wydział Samorządowy poruszył u władz centralnych potrzebę 
uregulowania sprawy akcji kolei lokalnych, które były w posiadaniu rządu dawnej 
Austrji. Podobnie porus-zono sprawę waluty spłat raty pożyczek pierwszeństwa za- 
ciągniętych swego czasu przez Towarzystwa kolejowe w dawnych koronach austrja- 
ckich w austrjackim Zakładzie kredY,towym dla publicznych przedsiębiorstw i robót 
we Wiedniu. 
Dawne państwo austrjackie gwarantowało 4 kolejom lokalnym prywatnym 
dochody czyste j Wydział Samorządowy przedstawił zatem Ministerstwu kolei że- 
laznych wniosek przejęcia przez ska.rb polski tej gwarancji. 
Rozporządzeniem Ministra spraw wewnętrznych z 18. maja 1921 Dz. ust. Nr. 
75 poz. 516 wydanem w porozumieniu z Ministrem skarbu i Ministrem kolei że- 
laznych przekazano uprawnienia Tymcz. Wydziału Samorządowego wynikające 
z ustawy z 17. lipca 1893 o popieraniu niższorzędnych kolei żela.znych właściwości 
Ministerstwa kolei żelaznych, które skutkiem tego przejęło na swój etat także od- 
dział administracyjny krajowego biura kolejowego z dniem 1. grudnia 1922. 


Danina na potrzeby wojska. 


Sprawa jeq.norazowej daniny na potrzeby wojska, nałożona uchwałą Rady 
Obrony Państwa z dnia 25. sierpnia 1920 a przez Rząd Wydziałowi Samorządo- 
wemu do przeprowadzenia przekazana, została - mimo wielkie trudności, spowodo- 
wane oporem kontrybuentów i warunkami chwili, w której musiało nastąpić roz- 
dzielenie nałożonego kontyngentu -;- w przeważnej mierze załatwiona, a przypadaj ące 
kontyngenty doręczone powiatowym komendom uzupełnień. Gdzie wyjątkowo jeszcze 
znajdują się pod tym względem pewne zaległości, uproszono władze administracyjne 
państwowe o udzielenie Wydziałom powiatowym pomocy, celem ich ściągnięcia. 


9
		

/ii37551-1920-1922-0066.djvu

			
		

/ii37551-1920-1922-0067.djvu

			Departament V. 
Szef departamentn Dr. Zbigniew Pazdro. 
(Sprawy fundalY!Jjne i stypendyjne, sprawy oświatowe, kultury i sztuki, pomniki 
historyczne) . 


Sprawy fundacyjne w ogólności. 


Zakres działania Wydziału Samorządowego w sprawach fundacyjnych opiera 
się na przepisie Art. 4 ustawy z 30. stycznia 1920, według którego na Wydział 
Sa;!llorządowy przeszedł zarząd wszystkich fundacji, które pozostawały w admini- 
stracji Wydziału krajowego. W zarządzie Wydziału Samorządowego znajduje się 
533 ukonstytuowanych fundacji stypendyjnych, dobroczynnych i oświatowych, 
fundacji narazie jeszcze nieukonstytuowanych jest 43. 
Majątek ruchomy fundacji ukonstytuowanych obliczony jest na 26,375.000 
koron w złocie. Fundacji posiadających majątek nieruchomy jest 17 o obszarze 
gruntów rolnych 21.271 morgów, lasów 54.982 morgów. Ilość folwarków, względnie 
zarządów gospodarczych wynosi 33. 
W okresie sprawozdawczym objął Wydział Samorządowy zarząd i rozdawnictwo 
dochodów 13-tu fundacji nieukonstytuowanych, których majątek zakładowy wynosi 
łącznie 559.400 Mk., dwie realności w Kałuszu, dwie wille w Zakopanem i las 
w Wiązowej (pow. żółkiewski) obszaru okolo 400 morgów. 
Z powodu zmiany stosunków politycznych, bądź też niemożności osiągnięcia 
celów zakreślonych przez fundatorów ze względu na dewaluację pieniądza przepro- 
wadzono w tym okresie permutację 15-tu aktów fundacyjnych. Nadto zeznano akta 
fundacyjne dla 29 nowo ukonstytuowanych fundacji. 


Sprawa parcelacji dóbr fundacyjnych. 


Wydział Samorządowy dowiedziawszy się, że powiatowa Komisja ziemska 
w Strzyżowie uchwaliła parcelację majątku Godowa, własność fundacji im. Anto- 
niego Dydyńskiego, wystosował memorjał do Głównego Urzędu ziemskiego w War- 
szawie, żądając wstrzymania parcelacji dóbr fundacyjnych na cele reformy rolnej. 
Na to oznajmił Główny Urząd ziemski w listopadzie 1921 że z uwagi, że ani ustawa 
z 15. lipca 1920 o wykonaniu reformy rolnej, ani też następna z 16. lipca 1920 
o tymczasowych środkach jej finansowania nie wskazują sposobu zabezpieczenia 
celów fundacji, przeto aż do ustawowego ureguJowania tej sprawy przejęcie dóbr 
fundacyjnych na parcelację nie jest 'przewidywane. 


Zabezpieczenie majątków fundacyjnych, ulokowanych w przedwo- 
jennych walorach państwowych b. Monarcbji unstrjackiej. 


Liczne małopolskie fundacje stypendyjne oświatowe i dobroczynne, mają swój 
majątek zakładowy ulokowany, bądź w całości bądź w części w rencie państwowej 
*
		

/ii37551-1920-1922-0068.djvu

			68 


austrj
ckiej, wzgiędnie innych przedwojednnych walorach b. Monarchji austr. węg. 
Obecme te walory nie przynoszą żadnych dochodów, wskutek czego działalność 
wielu fundacji zupełnie spoczywa. W myśl art. 203 traktatu pokojowego w Saint- 
Germain miała Komisja odszkodowań dokonać podziału przedwojennego długu 
Austrji i Węgier między Państwa sukcesyine, poczem zgodnie z postano:wietliem 
Art. 3 ustawy z 10. maja 1921 mial wydać p. Minister Skarbu zarządzenie, celem 
przejęcia na Skarb Rzeczypospolitej Polskiej odpowiedzialności za przypadającą na 
Polskę część tegoż długu. 
Na pismo Wydziału Samorządowego w tej sprawie Ministerstwo skarbu oznaj- 
miło we wrześniu 1921, że ostateczne uregulowanie nastąpi z początkiem r. 1922. 
W październiku 1922 Wydział Samorządowy przypomniał Rządowi konieczność 
powzięcia decyzji. 


Inspektorat lasów fundacyjnych. 


Dziewięć fundacji posiada lasy. Fachowy nadzór nad tymi lasami sprawował 
b. Wydział krajowy przy pomocy sił angażowanych od wypadku do wypadku. 
Wydział Samorządowy widział się natomiast, ze względu na niedość ścisłe wyko- 
nywanie obowiązków przez administratorów poszczególnych fundacji, spowodowanym 
objąć bezpośrednio gospodarkę w lasach fundacyjnych i utworzył w tym celu po- 
sadę insdektora lasów fundacyjnych i referenta spraw lasowych fundacji. 


Małopolski Urząd fundacyjny. 


Po uchwaleniu ustawy z 30. stycznia 1920 o zniesieniu Sejmu i Wydziału kra- 
jowego i ustanowieniu Tymczasowego Wydziału Samorządowego, b. Wydział kra- 
jowy w memorjale z 20. lutego 1920 r. wniesionym do Rządu, zaproponował po- 
wołanie do życia "Małopolskiego Urzędu fundacyjnego", któryby składał się z De- 
partamentów fundacyjnych Wydzialu i Namiestnictwa, zarządzał zaś fundacjami 
małopolskiemi przy współudziale Rady fundacyjnej, złożonej z czynnika obywa- 
telskiego, i był równocześnie władzą fundacyjną I.szej instancji dla czterech Wo- 
jewództw małopolskich. 
Za utrzymaniem w mocy jednolitego zarządu fundacji a przeciw rozdziałowi 
pomiędzy poszczególne województwa przemawia głównie wzgląd, że rozdział spo- 
wodowałby niepotrzebny wzrost kosztów administracyjnych, w Wydziale krajowym 
bowiem, względnie w .Wydziale Samorządowym istnieje dla wszystkich fundacji 
wspólna rachunkowość i kasowość, jeden wspólny organ techniczny i lasowy a nadto 
racjonalna gospodarka w majątkach niektórych fundacji nie posiadających kapitalu 
obrotowego, możliwa jest tylko dzięki pożyczkom i pomocy innych fundacji. 
Uznając te argumenty Ministerstwo spraw wewnętrznych poruczyło opraco- 
wanie projektu ustawy o Małopolskim urzędzie fundacyjnym Wydziałowi Samorzą- 
dowemu, który w styczniu 1921 projekt taki opracował i przedłożył Ministerstwu. 
Ogólne zasady tego projektu są następujące: 
Wszelkie sprawy fundacyjne, wylącza się z zakresu działania tak Wojewodów, 
jak Tymczasowego Wydziału Samorządowego, względnie mających powstać w przy- 
szłości ciał samorządowych wojewódzkich i funkcje te przelewa się na obszarze 
Małopolski na Urząd fundacyjny. Urząd ma siedzibę we Lwowie. Organem uchwa- 
lającym i kontrolującym jest Rada fundacyjna, złożona z delegatów sejmików wo- 
jewódzkich, przedstawicieli uniwersytetów małopolekich, delegata Prokuratorji Ge- 
neralnej i delegata Ministerstwa Pracy i Opieki Społecznej. Do zakresu działania 
Rady fundacyjnej należy kontrola działalności urzędu i ważniejsze uchwały, doty- 
czące zarządu oraz rozdawnictwa dochodów fundacji. Organem zarządząjącym i wy- 
konawczym jest dyrektor, mianowany przez Radę Ministrów, na wniosek Ministra 
Spraw wewnętrznych, oraz biuro Urzędu pozostające na etacie Ministerstwa Spraw 
wewnętrznych. 
Projekt ten będący jedynem racjonalnem rozwiązaniem problemu fundacji ma- 
łopolskich, spotkał się jedynie z silniejszą opozycją Ministerstwa Pracy i Opieki 
Społecznej, które pragnie rozdziału fundacji pozostających w zarządzie Tymczaso- 
wego Wydziału Samorządowego, między samorządy czterech Województw mało- 
polskich i w tym celu opracowało projekt ustawy, wydzielający fundacje dobro-
		

/ii37551-1920-1922-0069.djvu

			69 


czynne i opiekuńcze - społeczne z zarządu Wydziału Samorządowego a oddający 
je Ministrowi Opieki społecznej. Na konferencji, która odbyła się 24. listopada 1922, 
w Prezydjum Rady Ministrów, delegat Wydziału Samorządowego sprzeciwił się 
temu projektowi, przyczem poparli go przedstawiciele innych Ministerstw. 


Nłeukonstytuowana fundacja naukowa i oświatowa śp. W. 
Ba worowsklego. 


. 


Śp. Wiktor hr. Baworowski zapisał cały swój majątek byłemu Krajowi Kró- 
lestwa Galicji i Lodomerji z Wielkiem Księstwem Krakowskiem na utworzenie fllll- 
dacji naukowej i oświatowej, postanawiając w szczególności, że dochndy z tego 
majątku mają być tak długo kapitalizowane, póki nie dojdą do wysokości 10 miljo- 
nów zł. w. austr., poczem wolno będzie Wydziałowi Krajowemu, względnie władzy, 
która po mm zarząd fundacji obejmie, połowę dochodów z tego I!1Bjątku przeznaczyć 
na cele fundacji, druga połowa Jednak tych dochodów ma być dalej kapitalizowana, 
dopóki cały majątek nie dojdzie do wysokości 20 miljonów zł. w. austr., a względnie 
do takiej wysokości, aby dochody z tego majątku rocznie miljon zł. w. austr. wy- 
nosily. 
Dochody z tego majątku przeznaczył fundator na utworzenie szeregu zakładów 
naukowych noszących nazwę "Zakładów Baworowskiego. 
Z zakładów tych istnieje narazie tylko "Bibljoteka fundacji W. hr. Bawo- 
rowskiego", zawierająca znany i ceniony w świecie naukowym księgozbiór i zbiór 
zabytków sztuki. 
Majątek fundacji składa się z realności we Lwowie, w której mieści się Bibljo- 
teka im. Baworowskiego, tudzież z dóbr ziemskich w powiatach tarnopolskim i trem- 
bowelskim, a mianowicie z folwarków Myszkowice, Łuka Wielka, Baworów, Łoszniów, 
Józefówka, Krowinka i Stawiska ad Krowinka. 
Ogółem obejmują owe dobra 5.716 i 1/2 morga roli i łąk oraz 2.805 morgów Lasu. 
Ponieważ czyste dochody z tego majątku dalekie są jeszcze od zastrzeżonej 
przez fundatora kwoty 10 względnie 20 miljonów zł. w austr., fundacja dotąd nie 
jest ukonstytuowana, a majątek ten przedstawia się jako mająca specjalne przezna- 
czenie własność kraju, względnie od chwili wejścia w życie ustawy o zniesieniu b. 
Galicyjskiego Wydziału krajowego z dnia 30. stycznia 1920 jako własność Państwa 
Po]skiego, administrowana przez Tymczasowy Wydział Samorządowy, jako następcę 
b. Wydziału krajowego. 
Z chwilą przejęcia w połowie roku 1920 administracji od b. Wydziału krojo- 
wego, zastał Wydział Samorządowy dobra fundacyjne w oplakanym stanie. WOjna 
zniszczyła zabudowania gospodarcze w Baworowie, Łuce Wielkiej, Józefówce, Kro- 
wince i Myszkowicach ; gorzelnie w Myszkowicach, w Baworowie i Łoszniowie zo- 
stały unieruchomione z powodu uszkodzenia i wywiezienia urządzeń maszynowych, 
młyny turbinowe w Łoszniowie i Krowince zostały doszczętnie a w Myszkowicach 
w większej części spalone i rozebrane. Zasadniczą przeszkodą w podjętej przez Wy- 
dział Samorządowy odbudowie folwarków, mlynów i innych przedsiębiori'ltw funda- 
cyjnych byl jednak brak fllllduszów, spowodowany zupełnym niemal brakiem do- 
chodów, dlugoletnie bowiem kontrakty dzierżawne, pozawierane przez były Wydzial 
krajowy na szereg lat, bo do roku 1927, 1930, a nawet 1932 a ustanawiające czynsz 
w pieniądzach w granicach od 14 Mk. do maksymalnie 37 Mk. od morga, kontrakty 
na ówczesne stosunki' korzystne, wskutek dewaluacji pieniądza straciły dla fundacji 
wszelką wartość finansową. 
Dlatego Wydział Samorządowy podjął starania o rewizję umów dzierżawnych 
czy to drogą ugody, czy też drogą procesów sądowych - trzymając się zasady, 
że czynsze w pieniądzu winne być zamienione za czynsze oznaczone w zbożu, oraz 
że dzierżawcy powinni się ze swej strony przyczynić do odbudowy folwarków. 
Drogą żmudnych pertraktacji udało się Wydziałowi Samorządowemu dopro- 
wadzić do ugodowego zalatwienia sprawy z trzema dzierżawcami. W szczególności 
ugodą z dnia 4. listopada 1921 zobowiązał się d:Merżawca Łuki Wielkiej (996 morgów) 
płació asekurację i wszystkie podatki realne, współdziałać w odbudowie przez opła- 
canie robocizny i rzemieślników, zasypać własnym kosztem rowy i okopy strzeleckie, 
za czas od 1. kwietnie 1920 do 31. marca 1922 dopłacić 500.000 Mkp., następnie 
zaś płacić tytułem czynszu z morga, w zamian za przedłużenie dzierżawy do 31.
		

/ii37551-1920-1922-0070.djvu

			70 


marca 1933 a to w roku pierwszym po 40 kg. w połowie żyta i pszenicy, w latach 
zaś następnych odpowiednio więcej aż do 120 kg. z morga w polowie żyta i psze- 
nicy w dwóch latach ostatnich. 
Taksamo ugodą z dnia 15. listopada 1921 zobowiązał się dzierżawca Stawiska 
ad Krowinka (100 morgów), do czynszu za rok 1921/22 dopłacić wartość pieniężną 
50 kg. celnej pszenicy od morga i zapłacić podatki realne, a w r. 1922/23 dać po 
125 kg. celnej pszenicy z morga. 
Wreszcie dzierżawczyni Krowinki (507 morgów) ugodą z dnia 13. listopada, 
1922 zobowiązała się w zamian za przedłużenie dzierżawy do 23. kwietnia 1932, 
za r. 1921 opłacić wszystkie podatki gruntowe i domowo-klasowe wraz z dodatkami: 
opłacać przez cały czas dzierżawy premje za ubezpieczenie budynków od ognia: 
współdzialać przy odbudowie folwarku przez pokrycie kosztów dowozu materjału, 
dostarczonego przez fundację,.a nadto kosztów robocizny i rzemieślników j płacić 
tytułem czynszu dzierżawnego w r. 1922/23 po 45 kg., w latach następnych po 55, 
65, względnie 80 kg. celnego ziarna w połowie pszenicy w połowie żyta. 
Nadto zostało osiągnięte porozumienie z dzierżawcami Józefówki, choć z powodu 
pewnych nowych pretensyj dzierżawców umowa dodatkowa nie została podpisana. 
Z dzierżawcą dóbr Baworów i Zastawie (1050 morg.) Wydział Samorządowy 
nie doszedł do porozumienia, lecz przyjąl jego propozycję, aby sprawę oddać do 
rozstrzygnięcia Sądowi polubownemu. Przeciw dzierżawcom Myszkowic (1075 morg.) 
i Łoszniowa (1165 morgów), którzy nie okazali chęci ugodowego załatwienia sprawy, 
Wydzial Samorządowy był zmuszony wystąpić ze skargami sądowemi. 
Akcję w sprawie uruchomienia młynów dzierżawnych rozpocząl jeszcze b. Wy- 
dział krajowy, wydzierżawiając w czerwcu 1920 zniszczony młyn i siłę wodną na 
rzece Gnieźnie w Łoszniowie z obowiązkiem odbudowania przez dzierżawcę spalo- 
nego młyna i urządzenie nadto międlarni i tkalni. Po ekspiracji kontraktu budynek 
wraz z urządzeniami staje się własnością fundacji. Czynsz przez pierwszych sześć 
lat wynosi po 24.000 Mk. przez następnych sześć lat po 34.000 Mk. rocznie. Czynsz 
ten wprawdzie jest już w dzisiejszych warunkach za niski, wobec jednak świeżej 
daty kontraktu i bardzo znacznych funduszów, jakie dzierżawca w odbudowę wlożył, 
Wydział Samorządowy nie miał narazie podstawy do żądania jego rewizji. 
Młyn wodny w Baworowie na rzecze Gnieźnie był wydzierżawiony jeszcze 
przez b. Wydział krajowy kontraktem z dl1ia 5. listopada 1913, za czynszem rocznym 
5.600 Mk. Wskutek starań Wydziału Samorządowego zgodził się dzierżawca umową 
dodatkową z dnia 25. kwietnia 1921 podnieść czynsz roczny do kwoty 132.000 Mk., 
nadto wykonać adaptacje w mlynie kosztem podówczas około 600.000 Mk. i przyjąć 
na siebie do końca r. 1924 koszt konserwacji. Oczywiście i ten czynsz wobec de- 
precjacji waluty jest już dziś nie wystarczający, to też staraniem Wydziału Samo- 
rządowego będzie czynsz ten wydatnie podnieść. 
Młyn na Serecie w Czartorji ad Myszkowice zostal, jak wyżej nadmieniono - 
spalony. Jeszcze w czasie wojny ówczesny tymczasowy administrator dóbr urządził 
w 1/8 części spalonego budynku młyn prowizoryczny, który b. Wydział krajowy 
umową z r. 1
19, ważną do dnia 1. listopada 1922 wydzierżawił za czynszem rocznym 
50.400 Mk. Pragnąc wyzyskać calą siłę wodną i podnieść rentowność przedsiębiorstwa, 
Wydział Samorządowy, po rozwiązaniu za obu.;tronną zgodą umowy z roku 1919 
wydzierżawił kont.raktem z dnia 31. maja 1922 tę siłę wodną wraz młynem prowi- 
zorycznym i resztkami dawnego Ludynku na lat szesnaście tj. do 31. grudnia 1938 
na następujących głównych warunkach: dzierżawcy obowiązali się w terminie do 
końca grudnia 1924 własnym kosztem odbudować śluzę młyńską, piętrowy budynek 
młyński z magazynem i dom mieszkalny, naprawić turbinę i urządzenie maszynowe 
na dwie pary walców i dwa kamienie, ufządzić tartak i ustawić dynamo maszynę 
dla elektrycznego oświetlenia. W dalszym okresie trzyletnim winni są dzierżawcy 
uruchomić kompletne urządzenie nowych dwu par walców młyńskich a nadto urzą- 
dzić fabrykę gontów, lub parkietów, ewentualnie fabrykę patyczków do za palek. 
Po ekspiracji kontraktu mlyn i inne zakłady przemysłowe wraz z wszystkiemi urzą- 
dzeniami przejdą bez żadnego odszkodowania na własność fundacji. Wysokość czynszu 
dzierżawnego ustanowiono w sposób następujący: w pierwszym okresie dzierżawnym 
do końca r. 1923, dzierżawcy są wolni od płacenia czynszu, w czasie od 1. stycznia 
1924 do 31. grudnia 1926 płacą równowartość pieniężną 50 centnarów pszenicy 
rocznie, w następnem trzechleciu (do końca r. 1929) ta ilość pszenicy podnosi się 
do 100 centnarów i wzrasta co trzy lata o 50 centnarów tak, iż w ostatniem trzech-
		

/ii37551-1920-1922-0071.djvu

			71 


leciu od 1. stycznia 1936 do 31. grudnia 1938 wynosi po 250 centnarów rocznie. 
Do dzierżawy młyna dodano dzierżawcom jeszcze 26 i 1/ 2 morga gruntu za czynszem 
roczn
m wynoszącym 39 centnarów i 75 kg. zboża w połowie żyta, a w polowie 
pSi:emcy. 
Wobec tego nie wyzyskaną została jedynie siła wodna na rzece Gnieźnie 
w Krowince (ok. 50 koni), gdzie spalony doszczętnie młyn dotąd nie mógł być od- 
budowany. Projekt wydzierżawienia tej siły wodnej konsorcjum, celem urządzenia 
fabryki przetworów drzewnych (kołków do butów i szpulek do nici) na warunkach 
dla fundacji bardzo korzystnych, upadł z powodu trudności zebrania odpowiednich 
ki,pitałów. Na wydzierżawienie tej siły wodnej ogłoszono zatem licytację ofertową. 
Lasy fundacji im. Baworowskiego uległy w czasie wojny zniszczeniu tak da. 
lece, że normalna ich eksploatacja będzie możliwa dopiero za lat dziesięć. Na razie 
są tylko dochody z trzebieży, które w r. 1921 wyniosły okrągło 3 miljony, na rok 
zaś 1922 byly preliminowane w kwocie 10 miljonów. 


Biblioteka fundacji hr. Baworowskiego we Lwowie. 


_ Lata 1919 i 1920 odbily się niekorzystnie na stanie Biblioteki. Po odwróceniu 
niebezpieczeństwa od Lwowa, zaczęly wracać normalne warunki. Materjały biblio- 
teczne, wywiezione w sierpniu 1920 do Krakowa, sprowadzono w listopadzie 1920 r. 
napowrót i oddano do użytku publiczności. Grono korzystających z Biblioteki wzroslo, 
zwiększył się też zasób zbiorów bibliotecznych. W tym okresie zbierała Biblioteka 
glównie stare druki polskie, czasopisma, rękopisy, odnoszące się do historji i lite- 
ratury polskiej, gromadzono też krytyczne opracowania z tych dziedzin, nadto zbie- 
rano sztychy, ryciny, wydawnictwa archeologiczne i z historji sztuki. W obrębie 
tych dzialów przyrost Biblioteki w latach sprawozdawczych wynosił druków tomów 
3.054, rękopisów 14, obrazów 5, rycin 30. 
Wobec tego przyrostu ocenić należy zasób zbiorów bibliotecznych na przeszło 
35000 tomów druków, 32 inkunabułów (druków z XV wieku), około 1.200 rękopi- 
sów, 390 obrazów, około 10.000 rycin (sztychów, litografji, drzeworytów, rysunków 
i t. d.), 183 pergaminowych dyplomów. 
Na szczególną wzmiankę i:asługuje zbiór pism wojennych z lat 1914-1920 
obejmujący okolo 3.000 numerów. W okresie sprawozdawczym skatalogowano i zimyen- 
taryzowano N-ry 9.477-12.639 zbiorów, oraz około 500 nieznum'erowanych panegi- 
ryków i 112 rękopisów, dalej sporządzono naukowy katalog inkunabułów. Do wszyst- 
kich skatalogowanych zasobów skonstruowano katalog działowy. Przeprowadzono 
szkontrum i nowe uporządkowanie dubletów, przyczem skatalogowano caly ich nowy 
zasób, ukończono przystosowywanie dawnego inwentarza księgozbioru zakupionego 
od hr. Czarneckiego, do obecnego ustawienia książek, w końcu porządkuje się dział 
archiwaljów świeżo stworzony z kopji aktów N. K. N-u, obejmujący około 2.000 
fascykułów. W pracowni bibliotecznej korzystało ze zbiorów w tym okresie spra- 
wozdawczym 1.596 osób, którym wydano w pracowni 6. 
40 druków, 711 rękopisów 
i 54 tek rycin. Okoliczność, że zwłaszcza w roku 1922 frekwencja Biblioteki była 
wogóle najwyższą od czasu otwarcia Zakładu dla publiczności, jest miarą żywotności 
Biblioteki, która wypełniając luki istniejące, staje się coraz kompletniejszym war- 
sztatem do pracy naukowej w dziedzinach historji, literatury i sztuki polskiej. 
Kierownikiem Biblioteki jest dyrektor Dr. Rudolf Kotula. 


Fundacja stypendyjna im. Dr. Jana Towarnickiego. 
Kontraktem z 24. czerwca 1921 wydzierżawiono 13 morgów gruntu będących 
własnością fundacji w gminie Staroniwa w powiecie rzeszowskim za czynszem po 
1 centnarze twardego zboża od morga w połowie pszenicy w polowie żyta. 
Kontrakt z 18. listopada 1889 którym wynajęto skarbowi Państwa dwupiętrowy 
gmach w Rzeszowie na pomieszczenie Seminarjum nauczycielskiego, ekspirował 
z końcem czerwca 1922 r. Zastrzeżony kontraktem czynsz w kwocie 12.000 K. nie 
wystarcza obecnie nawet na opędzenie kosztów administracji. Wydział Samorzą- 
dowy czyni starania, ażeby uzyskać podwyższenie czynszu.
		

/ii37551-1920-1922-0072.djvu

			72 


Fundacja stypendyjna im. gp. Józefa Grygierca. 


Majątek zakładowy tej fundacji, ukonstytuowanej w r. 1919, składa się z dwu 
fol warków: w Kaniowie wielkim w powiecie bielskim c obszarze około 24 morgów, 
w Bestwinie, również powiecie bielskim, o obszarze około 150 morgów. Stypendja 
z tej fundacji przeznaczone są dla uczniów szkól średnich z pierwszeństwem dla 
uczniów powiatu bielskiego. 
Realność w Kaniowie wielkim wydzierżawił Wydział krajowy kontraktem z 11. 
lipca 1917 r. na lat sześć za czynszem dzierżawnym w kwocie 1.360 K. rocznie. 
Kontraktem z 20. sierpnia UH 7 r. wydzierżawił Wydział krajowy folwark Bestwina 
za czynszem w kwocie 5.140 K. rocznie na lat sześć. W listopadzie 1920 r. prze- 
prowadzono w drodze pertraktacji ugodowych rewizję obu kontraktów. Deklaracją 
notarjalną z 10. stycznia 19 d r, zobowiązali się dZierżawcy majętności Bestwina 
opłacać z dzierżawionych stawów o obszarze 30 morgów 440 sążni corocznie równo- 
wartość 1/4 części corocznego polowu ryb obliczoną według cen przez hurtowników 
na miejscu płaconych. Z gruntów o obszarze około 37 i 1/ 2 morgów, które wolno 
w poddzierżawę wypuszczać, zobowiązali się dzierżawcy oplacać tytułem czynszu 
dzierżawIJego po 50 kg żyta z morgi. Z gruntów we wlasnej administracji dzier- 
żawców będących, okolo 54 sh morgów, zobowiązali się dzierżawcy oplacać po 
100 kg. żyta z morgi. Deklaracją z 28. grudnia 1920 r. zobowiązał się dzierżawca 
gruntów fundacyjnych w Kaniowie wielkim opłacać czynsz w kwocie 2.632 Mk. 
rocznie, oraz opłacać z własnych funduszów podatki i asekuracje tudzież ponosić 
koszta reperacji budynków. 


Fundacja im. śp. Antoniego Dydyńskiego. 
Fundacja posiada trzy folwarki w powiecie strzyżowskim, a mianowicie folwark 
Pireczkówka o obszarze 60 morgów, folwark Godowa o obszarze około 300 morgów 
i folwark Skała o obszarze około 140 morgów, nadto las o obszarze około 1.000 
morgów. 
Wskutek działania na szkodę fundacji Wydział Samorządowy spowodował 
w !. 1922 ustąpienie dlugoletniego administratora nierucbomego majątku fundacji 
i ustanowił aż do rozpisania konkursu tymczasowego zarządcę, również przeprowa- 
dził Wydział Samorządowy zmianę w osobie Kuratora fundacji. 
. Kontraktem z 27. lutego 1919 r. sprzedał b. Wyd ziaJ krajowy na wniosek 
administratora i Kuratora fundacji 144 morgów drzewostanu z lasu fundacyjnego 
za ryczałtową cenę w kwocie 1,321.000 K. Ponieważ wskutek dewaluacji pieniądza 
kontrakt ten okazał się .wysoce niekorzystny dla fundacji, prowadził Wydział Sa- 
morządowy przez dłuższy czas rokowania z nabywcami drzewostanu o zboni:fiko- 
wauie straty, jaką fundacja poniosła. Jakkolwiek fundacja nie miała tytułu prawnego 
do żądania rewizji kontraktu, udało się spowodować nabywców drzewostanu, że zo- 
bowiązali się własnym kosztem zalesić cały obszar 144 morgów w sposób oznaczony 
przez inspektora lasów fundacyjnych oraz sporządzić własnym kosztem plan gospo- 
darczy lasu fundacyjnego, którego dotychczas nie było. 
Po ekspiracji dotychczasowego kontraktu dzierżawy folwarku Pireczkówka, 
wydzierżawił Wydział Samorządowy folwark ten kontraktem z 2. grudnia 1921 r. 
za czynszem dzierżawnym po 100 kg. zboża z jednego morga Z folwarku tego 
wyłączono 10 morgów gruntu na uposażenie nOwo przyjętego zarządcy lasów. 
W celu uzyskania odpowieduiego pomieszczenia dla tego zarządcy, nabyto kontrak- 
tem z 4. października 1921 r. realność w Godowej. za 1.000 m S masy drzewa szpilko- 
wego na pniu. 
Folwark Godowa dzierżawi obecnie były administrator fundacji aż do 23. 
czerwca 1924 r. za czyszem rocznym w kwocie 8.000 Mk. Ponieważ czynsz ten opła- 
cany od 300 morgów jest znikomo niskim, usiłował Wydział Samorządowy w drodze 
dobrowolnej ugody uzyskać podwyższenie tego czynszu. Gdy atoli dzierżawca ofia- 
rowywał od całego folwarku podwyżkę jedynie !O-krotnie wyższą tj. kwotę 80.000 Mk. 
rocznie, widział się Wydział Samorządewy zmuszonym wystąpić przeciwko niemu 
na drogę sądową. Od zapadłego w tej sprawie wyroku I-szej instancji, niekorzyst- 
nego dla fundacji, wniesiono apelację. 
Folwał:k Skała wydzierżawiony jest aż do 15. marca 1931 r. Ponieważ roczny 
. czynsz dzierżawny wynosi zaledwie kwotę 5.640 Mk. toczą się od dłuższego czasu
		

/ii37551-1920-1922-0073.djvu

			73 


rokowania z dzierżawcą celem rewizji kontraktu. Temu samemu dzieżawcy wy- 
dzierżawił Wydział krajowy kontraktem z 25. lutego 1920 r. Da lat dwanaście 10 
morgów gruntu za czynszem w kwocie 2.200 K. rocznie, celem wybudowania na 
gruncie tym tartaku oraz potrzebnych do przeprowadzenia przedsiębiorstwa tartacz- 
nego budynków. W kontrakcie zastrzeżono, że wszystkie budynki staną się po ekspi- 
racji kontraktu własnością fundacji. W łączności z rokowaniami dotyczącemi rewizji 
kontraktu folwarku Skała, prowadzono równocześnie rokowania o rewizję tegoż 
kontraktu. 


Funda('j a stypendyjna im. Samuela Głowińskiego. 
Fundacja ta utworzona przez księdza biskupa Samuela Rocha Głowińskiego 
dokumentami z r. 1756 i z r. 1763 miala pierwotnie na celu utrzymywanie konwiktu 
szlacheckiego we Lwowie. Po zwinięciu zakonu Pijarów, który zakład ten miał pro- 
wadzić, i zabraniu przez rząd austrjacki gmachu przeznaczonego na konwikt, prze- 
kształcoua zostala na fundację stypendyjną. Rozdawnictwo stypendjów z tej fun- 
dacji dokonywane jest obecnie na podstawie "Zasad nadawania miejsc fundacyjnych 
w szlacheckim konwikcie lwowskim" z r. 1
42 i Obwieszczenia Naczelnika kraju 
z 6. kwietnia 1849. 
Fundacja posiada majętność Winniki pod Lwowem, obejmującą obszar przeszło 
1.000 morgów lasu, który ucierpial dotkliwie zwłaszcza podczas wojny polsko-ukra- 
ińskiej. Zniszczone wówczas dwie gajówki odbudował Wydzial krajowy oraz Wy- 
dział Samorządowy w r. 1920 i 1921. Również dobudował Wydział Samorządowy 
piętro na budynku zarządu lasów Wskutek racjonalnej gospoderki dochody z la- 
sów zwiększają się stale a dochód w r. 1922 ze sprzedaży drzewa i użytków ubocz- 
nych dosięgnąl kwoty 22 miljonów marek. 


Fnndncja Juliana Neuburga na Ochronkę w Niskołyzach. 
Fundacja ta jest właścicielką połowy realności we Lwowie przy ul. Sadownickiej, 
na której to polowie prltwo dożywotniego użytkowania ma p. Sabina Neuburgowa. 
Fundacja ma wejść w życie dopiero po śmierci dożywotniczki. Celem fundacji jest 
zalożeDie ochronki we wsi Niskolyzy, w pow. buczackim, dla dzieci ludności miej- 
scowej. Ponieważ wedlug życzenia fundatora grunt potrzebny na zbudowanie ochronki 
ofiarować miał właściciel wsi Niskołyzy p. Karol Mencl, poczynił Wydział Samo- 
rządowy stosowne kroki, celem uzyskania od niego darowizny 1 morga gruntu. Grunt 
ten już darował na rzecz fundacji p. Mencl i zatrzyma go w posiadaniu tak dlugo, 
jak długo ukonstytuowanie fundacji nie będzie możliwe. 


Fundacja styp. śp. Stanisława Strzałkowskiego. 


Majątek fundacji przeznaczonej na stypendja dla kształcącej się mlodzieży 
szkolnej, sklada się, obok nieznacznych kapitałów, ulokowanych w papierach warto- 
ściowych, z realności w Tarnopolu t. zw. "Nowy Zamek", i posiadłości ziemskiej 
w Jacowcach, pow. Zbaraż, o obszarze 500 morgów. 
Realność w czasie wojny w większej części uległa zniszczeniu. Ponieważ od- 
budowa wymaga większego kapitału, którym fundacja nie rozporządza, przeto Wy- 
dział Samorządowy w styczniu 1921 zaproponował Rządowi, ażeby tenże własnym 
kosztem odbudował tę realność i objął ją w najem za odpowiednim czynszem na 
dłuższy okres czasu na pomieszczenie biur rządowych, względnie na mieszkania dla 
urzędników. Następnie Okręgowa Policja Państwowa w Tarnopolu zaproponowała 
odstąpienie jej calej realności na pomieszczenie biur i na mieszkania dla swojego 
personalu, zobowiązuj ąc się 
qudynek doprowadzić własnym kosztem do stanu użyt- 
kowego i płacić odpowiedni CZYDSZ. Rokowania są w toku. 
Folwark fundacyjny w Jacowcach jest zupelnie zniszczony. Mimoto uzyskano 
od dzierżawcy na wiosnę r. 1921 przy sposobności odnawiania stosunku dzierżawnego 
na dalsźy sześcioletni okres, warunki dzierżawy dosyć korzystne. Dzierżawca płaci 
przeciętnie po 70 kg. zboża twardego rocznie od morgi (pół żyta i pszenicy), nadto 
wszystkie podatki z dzierżawionych gruntów i asekuracja ogniowa budynków, tu- 
dzież obowiązany jest przyczynić się do odbudowy folwarku dostawą materjałów 
i w części robocizną. 


10
		

/ii37551-1920-1922-0074.djvu

			74 


Funda('ja im. Karola I Reginy Lipińskich. 
Fundacja ta przeznaczona na stypendja dla kształcących się' w muzyce w kon- 
serwatorjach we Lwowie, Wiedniu i Neapolu, jest właścicielką 8/ 4 części posiadlości 
ziemskiej w Urlowie powiat Zborów, której współwłaścicielami w 1/4 części są spadko- 
biercy śp. fundatora. Obszar wynosi 595 morgów wtem 340 morgów roli, 80 mor- 
gów ląk a 175 morgów lasu. Posiadlością tą, jako nierozdzielną współwłasnością 
adminisLruje Wydział Samorządowy. Folwark oddany jest w dzierżawę, a lasem za. 
rządza pod nadzorem Inspektora lasów fundacyjnych dojeżdżający ze sąsiedztwa 
leśniczy. W czasie wojny folwark został zupełnie zniszczony, a las - przeważnie 
dębowy, zupelnie wycięty. 
W jesieni 1919 wydzierżawił b. Wydział krajowy fol
ark w całości na okres 
6-cioletni za czynszem rocznym po 70 kor. od morga. Wydzial Samorządowy prze- 
prowadził zaraz w r. 1920 rewizję kontraktu dzierżawy, ustalając czynsz dzierżawny 
na 50 kg. zboża twardego (po polowie żyta i pszenicy) rocznie od morga. PoniE'lważ 
na folwarku nie ma potrzebnych budynków gospodarskich, wybudował Wydział Sa- 
morządowy stajnię, następnie podjęta będzie budowa domu mieszkalnego i szopy 
względnie stodoly. Nadto przystąpiono do częściowego zakulturowania lasu. 
Ponieważ współwłasność jest uciążliwa dla obydwóch stron, wdrożono kroki, 
celem zniesienia współwłasności. 


Fundacja im. Pirtruskicb. 


Fundacja przeznaczona jest na: a) udzielanie przytulku i opieki lekarskiej dla 
starców i kalek ciemnych, pochodzących z gmin Ruda z Kochawiną, Hanowce i Ju- 
septycze, b) udzielanie stalych wsparć dla ubogich w akcie fundacyjnym wskaza- 
nych i stypendjów dla kształcącej się młodzieży w szkołach rolniczych. 
Mająt.ek fundacji stanowią: posiadłości ziemskie w Rudzie, Hanowcach Ju- 
septyczach ogólem o obszarze okolo 2.300 morgów, wtem 1.300 morgów roli i łąk 
a 1.000 morgów lasu, oraz dwa młyny wodne w Rudzie i Juseptyczach. 
W r. 1919 wydzierżawił ówczesny Kurator fundacji za zgodą b. Wydziału 
krajowego wszystkie grunta fundacyjne na okres 6-cioletni za czynszem rocznym 
po 80 K. od morga. Po dlugich pertraktacjach uzyskal Wydzial Samorządowy od 
dzierżawców części gruntów w Hanowcach i J useptyczacb podwyżkę czynszu po- 
cząwszy od r. 1921 po 60 kg. żyta od morga, zaś od dzierżawcy folwarku w Ha- 
nowcach po 135 kg. zboża twardego (w polowie żyta i pszenicy) rocznie od morga. 
Natomiast dzierżawcy z gmin Ruda i Daszawa (razem dzierżawią 4
0 morgów) od- 
mówili pod wyżki czynszu, wobec czego musiano skierować sprawę na drogę sądową. 
Mlyny wodne w dobrach fundacyjnych podczas wojny zupelnie zostaly zni- 
szczone. Ponieważ odbudowa i uruchomienie tych młynów wymagaj ą wielkiego ka- 
pitału, starał się Wydzial Samorządowy pozyskać przedsiębiorców, którzy by z do- 
starczonego im materjału drzewnego odbudowali i uruchomili własnym kosztem te 
mlyny. Przeprowadzono caly szereg pertraktacji z rozmaitymi przedsiębiorcami, 
jednakże pertraktacje rozbijaly się o brak kapitałów. 
W celu zrealizowania celów fundacji b. Wydzial krajowy rozpoczął w r. 1914 
budowę przytułku i szpitala w Rudzie, jednakże wypadki wojenne nie pozwoliły 
na wykończenie tych zakładów. Również Wydział Samorządowy z braku potrzebnych 
kapitałów nie mógł doprowadzić dzieła do końca, zabezpieczyl jednak narazie opiekę 
lekarską dla uprawnionych do korzystania z niej w ten sposób, że sprowadzil w r. 
1921 do Rudy lekarza, dając mu mieszkanie, opal i kilka morgów gruntu do użytku. 
Lekarz fundacyjny obowiązany jest udzielać opieki lekarskiej 'bezpłatnie wszystkim 
ubogim z gmin Ruda z Kochawiną, Hanowce i J useptycze. Kosztem fundacji utrzy- 
muje Wydzial Samorządowy ochronkę w Rudzie, którą prowadzą SS Slużebniczki. 
Przeszlo 30 dzieci znajduje opiekę w tej ochronce. Wydział Samorządowy stara się 
także stosownie do woli fundatora o podniesienie oświaty w gminach w akcie fun- 
dacyjnym wymienionych, udzielając subwencji dla szkól i czytelń miejscowych. 
W r. 1920 sprzedał Wydzial Samorządowy przeznaczony planem gospodarczym 
drzewostan w drodze przetargu publicznego i dochód zużył częścią na inwestycje, 
częścią na cele fundacji.
		

/ii37551-1920-1922-0075.djvu

			75 


Fundacja im. Dra Antoniego Lachowicza. 


Majątek fundacji przeznaczonej na stypendja dla ksztalcącej się młodzieży 
i na wsparcia dla ubogich, składa się z dóbr ziemskich w Kochanówce, powiat J a- 
worów, o obszarze przeszło 756 morgów, wtem okolo 120 morgów lasu, 80 morgów 
łąk i pastwisk a 556 morgów gruntów ornych. Do r. 1920 zarząd fundacji spoczy- 
wal w myśl statutu fundacyjnego w ręku Rady zawiadowczej, w sklad której wcho- 
dzili: każdoczesny Marszałek krajowy jako przewodniczący, każdoczesny Prezydent 
miasta Lwowa, każdoczesny Prezydent Lwowskiej Izby adwokackiej i senior ro- 
dziny Lachowiczów. Statut fundacyjny postanawia, że gdyby jedna z powyższych 
godności z jakichkolwiek powodów zostala zniesiona, Rada zawiadowcza przestaje 
istnieć, a wtedy zarząd fundacji sprawować ma Wydział krajowy, względnie ta 
władza, na którą przejdą czynności Wydzialu krajowego w sprawach fundacyjnych. 
Ponieważ godność Marszałka krajowego z chwilą rozwiązania Wydziału krajowego 
przestala istnieć, Wydział Samorządowy, na którego przeszły wszystkie agendy b. 
Wydzialu krajowego, przejął także zarząd tej fundacji. 
Ponieważ dobra fundacyjne w Kochanówce wydzierŻawione zostały w r. 1917 
przez Radę zawiadowczą na okres 6-cioletni za czynszem rocznym w kwocie 10.000 K, 
przeto Wydział Samorządowy zażądał od dzierżawców odpowiedniej podwyi:ki 
czynszu. 
Po długich pertraktacjach przeprowadzono rewizję kontraktu i ustalono czynsz 
dzierżawny na r. 1921/22 na 40 kg. zaś na r. 1922/23 na 50 kg. żyta od morga 
rocznie. Nadto zobowiązano dzierżawców do przeprowadzenia wlasnym kosztem re. 
montu niektórych budynków folwarcznych i do opłacania wszystkich podatków. 


ł"undarja im. Scibor Rylskich z Pisarowiec. 


Fundacja ta, przeznaczona na stypendja dla kształcącej się młodzieży szkolnej 
i na stale wsparcia dla ubogich, jest wlaścicielką majętności Ostrów, powiat stani- 
slawowski, o obszarze 350 morgów, i Demeszkowce, powiat Rohatyński, o obszarze 
400 morgów. Obydwa folwarki, które oddane są w dzierżawę na podstawie kon- 
traktów przedwojennych, zostaly w czasie wojny zupelnie zniszczone. 
Ponieważ tenuta dzierżawna z folwarków nie odpowiadała zmienionym sto- 
sunkom, Wydział Samorządowy zażądał od dzierżawców rewizji kontraktów
 a wo- 
bec oporu z ich strony, wytoczył przeciw nim proces. W obydwóch procesach wy- 
roki 1. instancji były niekorzystne dla fundacji. -Postanowiono zatem w drodze ugo- 
dowej z dzierżawcami sprawę załatwić. Pertraktacje z dzierżawcą Demeszkowiec 
nie doprowadziły do korzystnego wyniku, wobec jednak terminu zgaśnięcia tej 
dzierżawy w czerwcu 1923. rozpisano we wrześniu 1922 licytację na dzierżawę. 
Niezależnie od tego przystąpiono do częściowej odbudowy folwarku i wybudowano 
już stajnię. 
Dzierżawa folwarku w Ostrowie kończy.się w r. 1926. Przy rewizji kontraktu 
za r. 1922 ustalono czynsz dzierżawny na 60 kg. zboża twardego rocznie od morga. 
Nadto obowiązany jest dzierżawca oplacać wszystkie podatki, tudzież odbudować 
wlasnym kosztem dom mieszkalny i spichlerz. W r. 1922 wybudowano już stajnię. 


Fundacja im. Ryszarda Pieściorowsklego. 


Majątek fundacji przeznaczonej na stypendja i wsparcia dla kształcącej się 
młodzieży szkolnej, sklada się z dóbr ziemskich w Kuźminie, powiat dobromilski, 
o obszarze około 1600 morgów, wtem 1.000 morgów lasu. W r. 1920 b. Wydział 
krajowy wydzierżawił dobra na okres 6-cioletni za czyszem dzierżawnym 35.000 Mk. 
rocznie. Wydzial Samorządowy wdrożył kroki w celu rewizji tego kontraktu. Sprze- 
daż drzewostanu w lesie fundacyjnym przeznaczonego corocznie wedle planu go- 
spodarczego do wyrębu, przeprowadzono w drodze publicznego przetargu. W r. 1
22 
przypadło około 1.000 m 3 drzewostanu do sprzedaży. Uzyskaną ze sprzedaży go- 
tówkę użyto częścią na inwestycje, częścią na cele fundacji. 


*
		

/ii37551-1920-1922-0076.djvu

			76 


Fundacja im. Stnpnlckich i Jankowskich. 
Majątek fundacji przeznaczonej na stypendja dla kształcącej się młodzieży 
szkolnej i na utrzymywanie w dobrach fundacyjnych wzorowego ogrodu owocowego 
i warzywnego, składa się z dóbr ziemskich w Szypowcach (powiat zaleszczycki) 
o obszarze 1.100 morgów, wtem 230 morgów lasu i ogród owocowo-warzywny 
o obszarze przeszło 5 morgów. 
B. Wydział krajowy wydzierżawił folwark o obszarze 870 morgów, wtem 
800 morgów roli a 70 morgów pastwisk, w r. 1918 na lat 6 za czynszem rocznym 
56.000 K. W roku 1921 przeprowadzono rewizję kontraktu, ustalając czynsz dzier- 
żawny na r. 1921/22 w kwocie 250.000 Mk., na r. 1922f23 w ilości 400 q, a na r. 
1923/24 w ilości 500 q, zboża twardego (w połowie żyta i pszenicy). Nadto ma dzier- 
żawca opłacać z własnych funduszów podatki. 
.Dochody z folwarku i z lasu wplywają do funduszu stypendyjnego fundacji, 
zaś dochody z ogrodu do funduszu ogrodowego. Ogród prowadzony jest przez 
fachowego ogrodnika. Dochody z ogrodu obracane są wyłącznie na utrzymywanie 
we wzorowym stanie tego ogrodu. Z powodu stwierdzonych w gospodarce lasowej 
i ogrodowej nieporządków usunięto leśniczego i ogrodnika. 


Fundacja śp. Marcelego i Rypsyny z Bohdanowiczów małżonków 
Zacharjaslewiczów. 
Zmarła w r. 1913 śp. Rypsyna Zacharjasiewiczowa zapisala dwupiętrową ka- 
mienicę we Lwowie przy ul. Chorążczyzny i kapitał 30.000 K. na fundację, której 
celem ma być udzielanie schronienia kalekom i niezdolnym do pracy osobom z pod- 
upadlych rodzin polskich, wyznania rzymsko i ormiańsko katolickiego, z prawem 
pierwszeństwa dla krewnych fundatorki i jej męża. Celem wprowadzenia w życie 
fundacji wypadlo sprzedać wymienioną kamienicę, która już przed wojną dawała 
zaledwie około 2.000 K. czystego dochodu rocznie. 
Były Wydzial krajowy nie mógł tej sprzedaży dokonać, dopiero Wydział Sa- 
morządowy w lecie 1922 r. sprzedał kamienicę i nabyl za cenę sprzedaży dla fun- 
dacji realność "Helankę" we Lwowie, składającą się z 11 morgów ogrodu, sadu 
i ląk, letniego pawilonu mieszkalnego i budynków gospodarskich. 
Realność ta położona na peryferji miasta nadaje się znakomicie na schronisko, 
wymaga wszakże znacznych wkladów. Dlatego Wydział Samorządowy odstąpil na- 
razie od myśli otwarcia tego schroni",:ka, natomiast wydzierZawił tę realność na lat 
dziesi
ć za czynszem przeciętnym po 820 kg. najlepszej pszenicy od jednego morga 
roczme. 
Po upływie czaSll tej dzierżawy będzie można otworzyć schronisko w domu 
ad hoc wybudowanym i celewo kompletnie urządzonym, schronisko, oparte o go- 
spodarstwo przyprowadzone do porządku. 


Fundarje dobroczynne 
polegające na wypłacie wsparć, zasiłków, zapomóg i posagów, straciły wskutek de- 
waluacji pierwotne, ważne nieraz znaczenie, jakie mialy przed wojną. Kwoty dy- 
spozycyjne są tak znikomo małe, że nie opłaca się nie tylko ogłaszanie konkursów, 
ale nawet przeprowadzenie choćby najbardziej uproszczonej korespondencji. O ile 
fundacje te oparte są na majątku ulokowanym w papierach wartościowych, może 
tylko bardzo dlileko idąca kumulacja poszczególnych datków reprezentować pomoc 
odpowiadającą choćby tylko w przybliżeniu intencjom fnndatorów. We wielu wy- 
padkach i taka nawet komulacja z powodu szczuplości całego majątku nie prowadzi 
do celu. Fundacje te muszą-więc spoczywać, ich dochody wciela się do majątku 
zarodowego. Tylko fundacje dobroczynne oparte na majątkach ziemskich przynoszą 
odpowiednie dochody dzięki przeprowadzonej przez Wydział Samorządowy rewizji 
kontraktów dzierżawy. 


Fundacje stypendyjne i rozdawnictwo stypendjów. 
Dysponując dochodami fundacji stypendyjnych, Wydział Samorządowy ogłasza 
corocznie konkurs zbiorowy na wakujące w tych fundacjach stypendja, poczem sto- 
sownie do postanowień, zawartych w aktach fundacyjnych. nadaje stypendja.
		

/ii37551-1920-1922-0077.djvu

			77 


Na rok szkolny 1919/20 wpłynęło 437 podań o nadanie stypendjów. Nadano 
stypendja w kwotach rocznych od 80 do 840 Mk. Ogółem było 249 nadań. Między 
obdarzonymi było 38 uczenic. Z ogólnej liczby obdą,rzonych było 246 obrządku ła- 
cińskiego, 2 obrządku greckiego i 1 karaita. 
Na rok szkolny 1920/21 wpłynęło 275 podań o nadanie stypendjów. Nadano 
stypendja w granicach od 200 do 4.410 Mk. rocznie. Ogólem było 160 nadań. Mię- 
dzy obdarzonymi byto 32 uczenic. Z ogólnej liczby obdarzonych bylo 155 obrządku 
łacińskiego, 4 obrządku greckiego i 1 mojżeszowego. 
Wskutek spadku waluty w r. 1921 większość stypendjów z powodu ich szczu- 
płości przedstawiala mniejszą już wartość realną dla uczącej się młodzieży, w na- 
stępstwie czego mniejszyła się liczba kandydatów. Pragnąc przyjść ubogiej mlo- 
dzieży szkolnej z rzeczywistą pomocą Wydział Samorządowy nadawał stypendja 
komulatywnie, łącząc kilka stypendjów z tej samej lub z różnych fundacji w ręku 
jednego stypendysty. 
Na rok szkolny 1921/22 wpłynęln 265 podań o nadanie stypendjów. Nadano 
stypendja w wysokości od 1.000 do 100.000 Mk. rocznie. Ogółem było 143 nadań. 
Między obdarzonymi było 20 uczenic. Z ogólnej liczby obdarzonych było 140 obrządku 
łacińskiego i 3 obrządku greckiego. 
Wobec dalszego spadku waluty z początkiem r. 1922 przy rozdawnictwie sty- 
pendjów za r. szk. 1921122 stosowano zasadę kumulacji stypendjów w zakresie 
o wiele s3erszym, niż poprzednio. Ponieważ pod koniec r. 1922 kurs waluty markowej 
do tego stopnia się obniżył, że przeważna część stypendjów straciła zupełnie na 
wartości, ogłoszono w r. szk. 1922/23 konkurs na stypendja tylko z tych fundacji, 
które posiadają majątek nieruchomy, postanowiono natomiast zaniechać ogłaszania 
konkursu na stypendja wakujące w tych fundacjach, których majątek zakładowy 
ulokowany jest w papierach wartościowych, a odnośny dochód dyspozycyjny wcielić 
do majątku zakładowego fundacji. 


Zakład narodowy im. Ossollńskicb. 


Pod kontrolą Wydziału Samorządowego pozostaje zakład im. Ossolińskich, ma- 
jący charakter fundacji, posiadający jednak swój odrębny i samodzielny zarząd. 
Celem zakladu jest utrzymanie Biblioteki i zbiorów muzealnych dla użytku publicz- 
nego oraz wydawnictwo dzieł naukowych i książek szkolnych. 
Majątek nieruchomy zakładu składa się z majętności Zgórsko, w powiecie mie- 
leckim, (8.453 morgów), lasu Ponory w powiecie bobreckim (200 morgów), dóbr Mi- 
chalewice, w powiecie Rudki (532 morgów), Gmachu bibliotecznego we Lwowie przy 
ul. Ossolińskich, 2. mieszczącego Bibliotekę, Muzeum, mieszkanie Kuratora lite- 
rackiego i drukarnię zakładową, realności we Lwowie przy ul. Ossolińskich 11, re- 
alności we Lwowie przy ul. Kaleczej 5, realności w Warszawie przy ul. Nowy 
świat L. 33. 
Biblioteka Z. N. l. Ossolińskich liczyla w r. 1922 dzieł 163.090, tomów około 
700.000, rękopisów 10.000, autografów 6.000, map 2.267, muzykaljów 728, inkuna- 
bułów 300. Z pracowni naukowej korzystalo w r. 1922 5.536 osób. Z wypożyczalni 
korzystało w r. 1922 2.117 osób. 
Z Biblioteką Z. N. I. Ossolińskich związane są między innemi. Biblioteka Pawli- 
kowskich i Muzeum XX. Lubomirskich. 
Biblioteka Pawlikowskich liczyła w r. 1922 dzieł 21.000 w 26.000 tomach, 270 
rękopisów, 4.270 autografów, 670 map, 2.600 monet, 30 pieczęci, 150 obrazów i pa- 
miątek historycznych, 25.000 rycin. 
Muzeum Xx. Lubomirskich liczyło w r. 1922 przedmiotów archeologicznych 
i historycznych 2.642, obrazów 1.035, rzeźb 456, rycin 27.993, a dział numizma- 
tyczny doszedł do cyfry 21.480. Inwentarz Biblioteki muzealnej doszedl do cyfry 
1.685. Liczba osób zwiedzających Muzeum wynosiła 8.592. W r. 1922 urządzono 
w Muzeum następujące wystawy: 1. Wystawę drzeworytów ludowych. 2. wystawę 
książek francuskich i i]ustrowanych z w. XVIII-go i ilustratorów książek, 3. wy- 
stawę starożytnego Gdańska w rycinach i litografjach, 4. wystawę Wołynia i jego 
zabytków.
		

/ii37551-1920-1922-0078.djvu

			78 


Sprawy szkolne. 


Na podstawie ustawy z dnia 27. maja 1919 o ustalaniu i wynagradzaniu nau- 
czycieli publicznych szkól państwowych - wszystkie należności wynikające z tej 
ustawy od 1. lipca 1919 wypłacane są na rachunek Skarbu Państwa a tem samem 
ustało wypłacanie poborów nauczycielskich z funduszu szkolnego krajowego, pozo- 
stającego pod zarządem b. Wydziału krajowego. 
Na rachunek Skarbu P.aństwa wpływają odtąd też wszystkie przychody (pre- 
stacje, zwroty zaliczek i t d.) b. funduszu szkolnego krajowego, tak że fundusz 
ten nie ma już żadnych wpływów z wyjątkiem dochodów z majątku zarodowego 
imiennej wartości 1,392.330 kor. 74 gr. Majątek ten dotychczas nie został wydany 
Radzie szkolnej krajowej, względnie Malopolskim Kuratorjum Okręgów szkolnych, 
gdyż dotąd nie mogły być sporządzone zamknięcia rachunkowe za lata wojenne 
od 1914 począwszy z powodu niedostarczenia ze strony władz szkolnych zamknięć 
rachunkowych, obejmujących wydatki funduszu szkolnego krajowego i funduszu 
szkolnego emerytalnego od r. 1914. 


Archiwa krajowe Aktów grodzkich i ziemskich we Lwowie i Krakowie. 


Ministerstwo W. R. i O P. na mocy artykułu 44-go dekretu z 7. lutego 1919 
"O organizacji Archiwów państwowych i opiece nad archiwarjami" przejęło Archiwa 
krajowe Aktów grodzkich i ziemskich w Krakowie i we Lwowie, ustalając ich nazwy 
urzędowe: "Archiwum ziemskie w Krakowie" i "Archiwum ziemskie we Lwowie". 
W ten sposób Wydział krajowy, względnie Wydzial Samorządowy utracił ingerencję 
w tych sprawach, a dyrektorowie i funkcjonarjusze Archiwów przeszli na etat 
państwowy. 


Fundacja Franciszka Kochmana dla literatów polskich. 


Wydział Samorządowy był zmuszony z powodu dewaluacji pieniądza zaniechać 
czasowo ogłaszania konkursów na nagrodę z fundacji im. Franciszka Kochm!ma dla 
literatów polskich, dochód bowiem z majątku tej fundacji za r. 1921 wynosił za- 
led wie 12.750 Mk. 
Wobec tego dochody od 
fektów stanowiących majątek tej fundacji włącza 
SIę narazie do majątku zarodowego tej fundacji. 


Subwencje na cele dobroczynne oraz kulturalne I oświatowe. 
Były Sejm Galicyjski i b. Wydział krajowy wspieral subwencjami instytucje 
naukowe, oświatowe, kulturalne i dobroczynne, a wydatki na ten cel tworzyły w bu- 
dżetach krajowych poważne pozycje. Z chwilą wskrzeszenia Państwa Polskiego te 
działy administracji publicznej przeszły na wladze centralne a dotyczące wydatki 
weszły w skład budżetów odpowiednich Ministerstw, w szczególności Ministerstwa 
W. R. i O. P. i Ministerstwa Opieki Społecznej. Akcja Wydzialu Samorządowego 
w tym zakresie ograniczyła się do subwencjonowania nielicznych instytucji malo- 
polskich, które również za czasów austrjackich korzystały zarÓwno z pomocy kra- 
jowej jak i państwowej. Wydział Samorządowy dąży do kontynuowania tej akcji, 
gdyż popieranie oświaty, sztuki, kultury i dobroczynności w zakresie lokalnym na- 
leży do istotnych zadań samorządu. 


Biblioteka Tymcz. Wydziału Samorządowego. 


Wydział Samorządowy doprowadził do skutku uporządkowanie Biblioteki b. 
Wydziału krajowego, która skutkiem wypadków wojennych znajdowała się w stanie 
dezorganizacj i. 
Biblioteka liczy 7.843 numerów inwentarza (stan z 15. grudnia 1922) w 10.000 
tomach. Z tego brakuje jednak 1.057 numerów. Na ten brak składa się kilka kate- 
gorji braków, a to komplet dzieł statystycznych został w r. 1919 odstąpionym przez 
b. Wydział krajowy Głównemu Urzędowi Statystycznemu w Warszawie, dalej kilka-
		

/ii37551-1920-1922-0079.djvu

			79 


set dzieł z zakresu melioracji i techniki przeszło wraz z Kraj. Biurem melioracyj- 
nem w posiadanie administracji rządowej, nadto liczne dzieła wypożyczone ulegly 
zatracie w czasie wojny w mieszkaniach ich posiadaczy, innych nie można wydobyć 
bądź z powodu braku adresów bądź z powodu uporu posiadaczy. 


Fundacja im. Ludwika i .Anny Helclów w Krakowie. 


Tymcz. Wydział Samorządowy zarządza majątkiem tej fundacji i wykonuje 
nadzór nad fundacyjnym Domem ubogich, którego bezpośredni zarząd spoczywa 
w ręku Sióstr Miłosierdzia. Dom ubogich fundacji przechodzi przez poważne prze- 
silenie. Przez szereg lat dawal on około stu ubogim chorym nieuleczalnym i rekon- 
walescentom bezpłatne, zupełnie dostateczne utrzymanie dzięki majątkowi żelaznemu, 
który wynosił z górą miljon marek i ulokowany był w papierach wartościowych. 
Obecnie dochód z tego majątku starczy na kilkudniowe zaledwie utrzymanie jednego 
prebendarjusza. 
Statut fundacji przepisuje, by przynajmniej 40 ubogich nieuleczalnych i rekon- 
walescentów miało zupelnie bezpłatne ut.rzymanie w tym Zakladzie. Starania więc 
Wydziału Samorządowego i Sióstr Miłosierdzia wytężone byly w tym kierunku, by 
przynajmniej w tych minimalnych rozmiarach fundacja zadanie swoje spełniała. 
Cel ten został osiągnięty. Mimo wielkiej trudności, Zakład dostarcza bezpłatnego 
utrzymania 40 ubogim. Stało się to dzięki wielkim oszczędnościom w zarządzie, 
przedewszystkiem zaś dzięki wyzyskaniu tego wielkiego kapitaJu, jakim jest we 
wielkie m mieście położony obszerny wlasny dom z urządzeniem, z kilku morgowym 
ogrodem, z budynkami gospodarskimi i inwentarzem. Utworzono mianowicie w gma- 
chu fundacyjnym szereg przedsiębiorstw, pracujących z zyskiem na utrzymanie 
ubogich prebendarjuszy a to .pensjonat o kilku klasach pod względem wiktu, po- 
mieszczenia i całego utrzymania dla kilkudziesięciu, obecnie 70 osób, restaurację tj. 
kuchnię zakładową, która wydaje obiady i kolacje także osobom nie mieszkającym 
w zakładzie, pralnię i szwalnię zakladową. Jarzyny, owoce i kwiaty z własnego 
ogrodu spożytkowuje Zakład na własne potrzeby albo sprzedaje w mieście, a żywy 
inwentarz Zakladu żywi obecnie stale przeszło 200 osób, w tem bezpłatnie 40 ubo- 
. gich, którym jest poświęcony, dalej 15 Sióstr zarządzających Domem ubogich i przed- 
siębiorstwami Zakladu i 35 osób służby. 
W tych warunkach, spowodowanych dewaluacją 'żelaznego majątku fundacji, 
ulokowanego w papierach wartościowych, moglaby fundacja spełnić jeszcze sku- 
teczniej swoje zadanie, gdyby nie rekwizycja trzydziestu kilku sal i większych 
i mniejszych ubikacji na rzecz Izby skarbowej. Sejm Rzeczypospolitej wezwal w r. 
1923 Rząd do zniesienia tej rekwizycji, jest więc nadzieja, że i te lokalności zo- 
staną odpowiednio zużytkowane i że fundacja będzie mogła powiększyć liczbę ubo- 
gich, którym daje bezpłatne utrzymenie. 


Fundacja Stanisława hr. Skarbka. 


Fundacja ta składa się oprócz realności miejskich z 3 miasteczek i 31 wielkich 
majątków ziemskich, obszaru około 57.000 morgów, a przeznaczona jest na utrzy- 
manie w Drohowyżu (koło Mikołajowa n/D) domu ubogich i sierot. 
Według aktu fundacyjnego w Zakładzie drohowyskim ma być dane starcom 
mieszkanie, odzienie, pożywienie i stosowne do ich siły zatrudnienia, sierotom zaś 
utrzymanie, wychowanie na rzemieślników i przysposobienie do pożytecznych domo- 
wych zatrudnień, dziewczęta szczególnie maj ą być ksztalcon6 na kucharki, zręczne 
sługi i dobre gospodynie. 
W roku 1922 personel administracyjny i nauczycielski Zakładu wynosił 101 
osób, w Zakładzie sierót umieszczonych było 296 chlopców i 127 dziewcząt, zaś 
w przytułku starców 17 mężczyzn i 23 kobiety. Fundacja pozostaje pod nadzorem 
Wydzialu Samorządowego, który ten nadzór wykonuje bezpośrednio przez badanie 
i zatwierdzanie ,uchwał Rady administracyjnej fundacji w wypadkach przewidzia- 
nych w instrukcji dla Kuratora fundacji i Rady administracyjnej, pośrednio zaś 
przez swych dwu delegatów do Rady administracyjnej.
		

/ii37551-1920-1922-0080.djvu

			
		

/ii37551-1920-1922-0081.djvu

			Departament VI. 


Szef departamentu Włodzimierz Decykiewicz. 


(Zarząd b. gmaehu Sejmowego, sprawy terytO'l'jalńe, fundaeje dla inwalidów wojsko- 
wyeh, sprawy szu pasowe, sprawy utrzymania i wyehowania ubogieh sierót i dzieei 
opuszezonyeh, ubezpieezenie pensyjne funkcjonarjuszów krajowyeh, sprawy tycząee się 
podatków i .należytości, popieranie stowarzyszeń opieki spoleeznej, sprawy okręgów 
sanitarny eh, pobór krajowyeh oplat szynkarskieh i konsumeyjnyeh od piwa). 


Zarząd ł konserwacja byłego Gmachu sejmowego Illależących doń 
budynków. 


W związku ze zmianą stosunków prawno - państwowych powstała w r. 1919 
myśl użycia gmachu sejmowego na cele Uniwersytetu Jana Kazimierza we Lwowie, 
w szczególności b. Wydział krajowy w listopadzie 1919. r. oświadczyl swą zgodę, 
aby gmach sejmowy przeznaczono dla Uniwersytetu. Gdy następnie Rada Mini- 
strów w lutym 1920 powzięła uchwalę, że gmachy b. Sejmu krajowego oddaje się 
tymczasowo na użytek Uniwersytetu Jana Kazimierza przy uwzględnieniu potrzeb 
urzędów, mieszczących się obecnie w tych gmachach, nastąpiło w maju 1920 oddanie 
dla celów Uniwersytetu części tych gmachów. 
Obok tego mieściły się w gmachu sejmowym i należących doń kamienicach 
także biura niektórych urzędów państwowych. Rozmieszczenie następowało dorywczo 
i bez z góry powziętego planu, Wydział krajowy zaś, jakkolwiek prawnie był nadal 
zarządcą gmachu sejmowego, nie braI udziału w dotyczących zarządzeniach. 
Gdy z końcem czerwca 1920 r. czynności Wydziału krajowego objął Tymcza- 
sowy Wydzial Samorządowy, wyłoniła się kwest ja zarządu gmachem sejmowym. 
Wprawdzie stan prawny nie ulegał wątpliwościom, bo według ustawy z 30. stycznia 
1920 r. Wydział Samorządowy objął wszystkie czynności b. Wydziału krajowego 
a w szczególności także zarząd majątku krajowego, do którego należal gmach 
sejmowy; - jednakże Uniwersytet Jana Kazimierza, nie poprzestając na oddanych 
mu już ubikacjach, rozpoczął zabiegi w kierunku rozszerzenia swoich ubikacyj 
kosztem pomieszczenia biur Wydzialu Samorządowego, oraz w kierunku objęcia 
zarządu gmachem Sejmowym w całości. Co do ubikacyj, Wydział Samorządowy 
przeprowadzal w jesieni 1920 i w zimie 1921 rokowania z urzędami, których biura 
pomieszczone były w gmachu sejmowym, celem opróżnienia tych lokalności. Roko- 
wania te uwieńczone zostały pomyślnym wynikiem tak, że w tym okresie czasu 
oddano na cele Uniwersytetu cały szereg ubikacyj opróżnionych przez inne Urzędy. 
W sprawie zarządu Wydzial Samorządowy, licząc się z rezolucją Wysokiego Sejmu 
ustawodawczego, powziętą na posiedzeniu 25. lutego 1921, którą wezwano Rząd, 
aby gmachy b. Sejmu i b. Wydziału krajowego oddał w stałe używanie pod zarząd 
Uniwersytetu, zainicjował zawarcie z Uniwersytetem układu co do zarządu gma- 
chem sejmowym i w tym celu w maju 1921 przedstawił Rektoratowi projekt umowy, 
która po dłuższych rokowaniach podpisanli: została w lutym 1922. Do wprowadzenia 
11
		

/ii37551-1920-1922-0082.djvu

			82 


tej umowy w życie nie przyszło, a Wysoki Sejm pokierowal sprawę na inne tory, 
uchwalając ustawę o przekazaniu gmachu sejmowcgo Uniwersytetowi do wyłą- 
cznego używania. 
Przedmiotem starań ze strony Wydziału Samorządowego były także meble 
i sprzęty Wydziału krajowego. Władze państwowe wydały jeszcze za czasów urzę- 
dowania Wydziału krajowego zarządzenie, że urządzenia i umeblowania, związane 
z gmachem lub charakterem swym zastosowane do wnętrza gmachu sejmowego, 
mają być pozostawione na miejscu i przekazane aż do dalszych decyzyj razem 
z gmachem wladzom państwowym do zarządu powołanym. Jednak meble i sprzęty 
gmachu sejmowego były częścią majątku krajowego i jako takie winne nadal 
zostawać pod zarządem Wydziału Samorządowego. Tymczasem sprzęty te w r. 1919 
i w 1920 rozebrano pomiędzy urzędy mieszczące się w gmachu a wiele z nich wy- 
dano poza gmach. Wydział Samorządowy starał się o uporządkowanie tej sprawy, 
sporządził więc inwentarz sprzętów znajduja,cych się w gmachu sejmowym i za- 
strzegł, że meble należące do b. 'Wydziału krajowego nie mogą być poza gmach 
sejmowy zabierane i muszą pozostać nadal w gmachu sejmowym jako własność 
Funduszu krajowego. Kroki w celu rewindykacji sprzętów już poprzednio z gmachu 
sejmowego zabranych natrafiły na trudności, bo nie zawsze można było stwierdzić, 
które meble i do jakiego urzędu państwowego zabrano. 
Wydział Samorządowy starał się wydatki na zarząd gmachem sejmowym ogra- 
niczyć ile możności do najmniejszych rozmiarów, także roboty konserwacyjne 
ograniczono do naj niezbędniej szej potrzeby. Z większych robót, wykonywanych 
jeszcze przed objęciem czynności przez Wydział Samorządowy, wymienić należy 
naprawę szkód, jakie poniósł gmach sejmowy w listopadzie 1918 r. skutkiem wojny 
polsko ukraińskiej. Wówczas spaloną została część budynku od strony północnej, 
a już b. Wydział krajowy te uszkodzenia po części zrekonstruował, następnie Sekcja 
techniczna b. Namiestnictwa z ramienia Uniwersytetu Jana Kazimierza odbudowała 
część gmachu w podwórzu. 
W gmachu sejmowym zaprowadzone jest oświetlenie elektryczne, a prądu na 
ten cel dostarczała znajdująca się w gmachu centralna instalacja. Wskutek doko- 
nanej w czasie wojny rekwizycji ołowiu, której następstwem było zabranie znacznej 
części płyt baterji akumulatorów, okazała się potrzeba zwinięcia centralnej insta- 
lacji i połączenia sieci przewodów z Miejską Elektrownią, było to konieczne ze 
względów oszędnościowych. Przeprowadzono zatem połączenie sieci przewodów ele- 
ktrycznych z prądem miejskim a koszta tego połączenia pokryto ze sumy uzyskanej 
ze sprzedaży w drodze rozprawy ofertowej maszyn oświetlenia elektrycznego. Lokal, 
w którym znajdowały się maszyny, po zabrauiu z niego maszyn, zaadaptowano na 
użytek Biblioteki Wydziału Samorządowego i połączono z dotychczasowym lokalem 
tejże Biblioteki a koszta pokryto również z kwoty uzyskanej ze sprzedaży maszyn. 
Pozostałej z ceny sprzedaży nadwyżki użyto na przeprowadzenie zmiany kanali- 
zacji, należącej do majątku krajowego kamienicy przy pl. Smolki 3. Przez przepro- 
wadzenie tej kanalizacji usunięto braki, które grozily zawilgoceniem suterenów. 
Korzystaj ąc ze stosunków walutowych Wydział Samorządowy spłacił pożyczki 
hipoteczne, jakie ciężyły jeszcze na częściach gmachu sejmowego oraz na należą- 
cych doń kamienicach. 
W kamienicy przy placu Smolki nr. 3 wynajętej rozmaitym lokatorom, Wy- 
dział Samorządowy przeprowadził na podstawie ustawy o ochronie lokatorów regu- 
lację czynszów. Prywatni lokatorowie ubikacyj parterowych zgodzili się na pod- 
wyżkę czynszów, również Państwowy Bank odbudowy, umieszczony na III. i na IV. p. 
tej kamienicy, płaci czynsz w wysokości zażądanej, natomiast Lwowska Dyrekcja 
Poczt i Telegrafów, która zajmuje prócz niektórych ubikacyj w parterze całe I. 
i II. piętro kamienicy, nie zgodziła się na podwyżkę czynszu, przedstawiła sprawę 
Ministerstwu Poczt i Telegrafów i powołując się na opinję, wydaną przez Prokura- 
torję Generalną, odmawia zapłaty podwyższonego czynszu a nadto żąda zwrotu 
czynszu pobranego za czas od wejścia w życie ustawy z 30. stycznia 1920 r. Wy- 
dział Samorządowy poglądu tego nie uznał i przedstawił swój odmienny pogląd 
interesowanym Ministerstwom, powołując się także na to, ze konserwacja kamienicy 
przy pl. Smolki nr. 3 wymaga wielkich wkładów, wydatki te zatem winne także 
w budżecie Ministerstwa Poczt i Telegrafów znaleźć odpowiedni wyraz. W tej sprawie 
podjęte rokowania nie zostały jeszcze ukończone. Pozatem Wydział Samorządowy
		

/ii37551-1920-1922-0083.djvu

			83 


czynił zabiegi, ażeby wogóle uzyskać oprozmenie kamienicy przy pl. Smolki L 3 
z lokatorów by znaleźć pomieszczenie na biura własne na wypadek, gdyby zaszła 
potrzeba rozszerzenia lokalności biurowych lub też przeniesienie' niektórych biur 
z gmachu sejmowego. Aby to opróżnienie przeprowadzić, Wydział Samorządowy 
powolując się na przepis art. 8 ust. o ochronie lokatorów uznal, że umowy zawarte 
o najem lokalności w tej kamienicy zostały rozwiązane przez fakt, że kamienica ta 
z mocy ustawy z 30. stycznia 1920 r. przeszła na własność Państwa. To stanowisko 
nie zostało uznane przez głównych lokatorów t. j. Państwowy Bank odbudowy oraz 
Dyrekcję PQczt i Telegrafów, wobec czego Wydział Samorządowy w lipcu 1921 r. 
przedstawił sprawę interesowanym :Ministerstwom. 
W gmachu sejmowym i w należących doń kamienicach umieszczone są mie- 
szkania prywatne niektórych funkcjonarjuszów, którzy płacą za te mieszkania opłatę 
w umiarkowanej zresztą wysokości. Gdy wydane zostało rozporządzenie Rady Mi- 
nistrów z 13. sierpnia 1921 r. Dz. ust. Nr. 81 poz. 558, które m unormowano w sposób 
ogólnie obowiązujący ustalenie opłaty za mieszkania, zajmowane przez funkcjona- 
rjuszów państwowych w gmachach państwowych, a niektóre postanowienia tego 
rozporządzenia wywołały wątpliwości ze stanowiska szczególnych stosunków pra- 
wnych Tymczasowego Wydziału Samorządowego, przedstawiono w październiku 
1921 r. tę sprawę interesowanym Ministerstwom celem rozwiązania podniesionych 
wątpliwości. 


Krajowy Zakład wychowawczo - poprawczy w Przedzłelnicy. 


Budowa zakładu prowadzona przez b. Wydział krajowy na mocy uchwał 
b. Sejmu galic. z dnia 25. lutego i 12. października 1907 r. ukończoną została 
w lipcu 1914 r. tak, że zakład miał być oddany do użytku w jesieni 1914 r. Wy- 
padki wojenne przeszkodziły temu zamiarowi. Budynki zakładowe skutkiem rekwi- 
zycyj wojskowych doznały znacznych uszkodzeń, a na odbudowę nie posiadał fundusz 
krajowy środków pieniężnych. W lipcu 1919 r b. Wydział krajowy przedstawił 
właściwym Ministerstwom stan sprawy, wykazując potrzebę wprowadzenia w życie 
zakładu, zaś w marcu 1920 r. przedłożył Ministerstw\! sprawiedliwości kosztorysy 
na odbudowę, prosząc o przyznanie pomocy państwowej. Po przejęciu w czerwcu 
1920 r. agend b. Wydziału krajowego Tymczasowy Wydział Samorządowy uzyskal 
od Rządu subwencję na odbudowę na razie koniecznych budynków i wstawił na 
ten cel odpowiednią kwotę do swego preliminarza na 1921 r. Ponieważ gospodarka 
rolna na nale
ącym do zakładu folwarku, prowadzona przez ustanowionego z ra- 
mienia b. Wydziału krajowego rządcę, nie dawała prawie żadnego dochodu, Wydział 
Samorządowy zaś z powodu braku funduszów nie był w możności przystąpić do 
zakupna inwentarza, koniecznego dla poprawy tej gospodarki, zaniechano w zimie 
1921 r. prowadzenia gospodarstwa we własnym zarządzie i oddano folwark w dzierżawę, 
uzyskując w ten sposób środki pieniężne na cele zakładu. Za pomocą tych fun- 
duszów przeprowadzono w 1921 r. rekonstrukcję budynków zakładowych, poczem 
wypracowano i przedłożono Ministerstwu sprawiedliwości do zatwierdzenia projekt 
statutu dla zakładu. 
Wśród tych zabiegów, pracę Wydziału Samorządowego przerwalo rozporzą- 
dzenie z dnia 11. kwietnia 1922 r. mocą którego Ministerstwo sprawiedliwości objęło 
z dniem 1. maja 1922 r. zakład w swój zarząd. 
Postanowienie to nastąpiło bez poprzedniego porozumienia się z Wydziałem 
8amorządowym, nadto wydane zostało niezgodnie z ustawą z dnia 30. stycznia 1920 
wedle której odjęcie Wydziałowi Samorządowemu pewnych czynności i przekazanie 
ich innym władzom nastąpić może tylko w drodze ustawy. Zapatrywanie to przed- 
stawił Wydzial Samorządowy interesowanym Ministerstwom, jednakże licząc się 
z ogłoszonem już rozporządzeniem, oddał P. Prezesowi Sądu apelacyjnego we Lwowie 
w jego zarząd zakład i majątek zakładowy. Gdy następnie P. Prezes Sądu apela- 
cyjnego we Lwowie zawiadomił Wydzial Samorządowy o otwarciu zakładu w dniu 
18. listopada 1922 r. Wydział Samorządowy zwrócił się do interesowanych władz 
centralnych o wydanie odpowiednich zarządzeń celem ulegalizowania rozporządzenia 
ministerjalnego z 11. kwietnia 1922 r. 
*
		

/ii37551-1920-1922-0084.djvu

			B4 


Krajowy fundusz sierocy. 
Na mocy ustawy państwowej z dnia 3. czerwca 1901 r. i ustawy krajowej 
z dnia 2. lutego 1905 r. otrzymywał krajowy fundusz sierocy począwszy od 1901 r. 
corocznie ze zbiorowych Kas sierocych części nadwyżek z obrotu na utrzymanie 
i wychowanie ubogich sierót tudzież zaniedbanych lub opuszczonych dzieci. Z wy- 
buchem wojny zaprzestały Kasy sieroce przekazywania krajowemu funduszowi 
sierocemu wspomnianych udziałów, skutkiem czego fundusz ten popadł w niedobór. 
Ten niepomyślny stan łącznie z okolicznością, że wsparcia udzielane z tego fun- 
duszu, wobec teraźniejszych stosunków pieniężnych, są śmiesznie niskie, zniewoli! 
Wydział Samorządowy do przedstawienia Ministerstwom konkretnych wniosków 
zmierzających do sanacji. 
Zabiegi te nie odniosły skutku, władze centralne na przychyliły się do wnio- 
s
ów Wydziału Samorządowego i powzięły zamiar rozwiązania krajowego funduszu 
sIerocego. 


Sprawy tyczące sl
 szupaśnlctwa. 


Ogólną taryfą osobową z dnia 20. kwietnia 1920 r. nie przyznano zniżki ceny 
kolejowej za przewóz szupaśników i ich konwojentów, skutkiem czego gminy, bę- 
dące stacjami szupasowemi, muszą opł
cać za pr
ewóz tych osób koleją pełną cenę 
taryfową. Ponieważ w b. Galicji za rządów austr. obowiązywały 50% zniżki cen 
kolejowych przy transporcie szupaśników i ich konwojentów, Wydział Samorzą- 
dowy odniosł się do władz centralnych z prośhą o przyznanie nadal tej ulgi dla 
transportów szupaśników. Ministerstwo koleji żelaznych nie przychyliło się do tego 
wniosku. Odmowne stanowisko zajęło także Ministerstwo do żądania, by przywró- 
cono istniejące przed wojną perjodyczne transporty szupaśników kolejami żelaznemi, 
przez co zmniejszyłyby się wydatki na konwój. Ponieważ przy sprawdzaniu ra- 
chunków zauważono, że stacje szupasowe w licznych wypadkach wykonują szupa- 
sowanie na podstawie orzeczeń władz niekompetentnych, a mianowicie na podstawie 
bezpośrednich zarządzeń Sądów, a nawet na podstawie orzeczeń władz państw 
obcych jak: Austrji, Czechosłowacji, zwrócono za pośrednictwem Wydziałów po- 
wiatowych uwagę stacyj szupasowych na tę nieprawidłowość z wezwaniem o prze- 
strzeganie przepisów ustawowych; na wniosek Wydziału Samorządowego także W 0- 
jewództwa wydały w tej sprawie stosowne polecenia. Ze skarg stacyj szupasowych 
powzięto, że władze administracyjne powołane do wydawania orzeczeń szupaso- 
wych nie sprawdzają przedtem należycie przynależności osób mających być wyda- 
lonem i, skutkiem czego przez wydalanie tych osób do gmin niewłaściwych narażone 
są fundusze publiczne na nieuzasadnione wydatki. Okoliczność tę Wydział Samo- 
rządowy przedstawił Województwom z wnioskiem o wezwanie władz orzekają- 
cych, by ściśle przestrzegały postanowienia co do należytego zbadania przynale- 
żności osób szupa'sowanych przed wydaniem orzeczenia szupasowego, zgodnie z tym 
wnioskiem Województwa wydały też odpowiednie zarządzenia. Skutkiem wzrasta- 
jącej drożyzny już b. Wydział krajowy, a następnie Wydział Samorządowy, 
w uwzględnieniu słusznych żądań gmin, będących stacjami szupasowemi, pod- 
wyższał perjodycznie ustanowione ustawą z dnia 15. listopada 1874 Dz. u. kro Nr. 65 
ryczalty szupasowe, jrtóre mają być wypłacane gminom tytułem wynagrodzenia za 
spełnianie czynności szupasowych ; podwyżki te, które starano się choć w części 
dostosować do każdoczesnych stosunków drożyżnianych, nastąpily w 1919 r., na- 
stępnie trzykrotnie w 1921 r. wreszcie w 1922 r. 


Stosunek PoUcjl państwowej do władz l organów samorządowych. 


Ustawa z dnia 24. lipca 1919 r. o policji pań
twowej dotyka w znacznej 
mierze interesów samorządu. Powziąwszy wiadomość o zamierzeniach Rządu co do 
wykonania tej ustawy, Wydział Samorządowy zwrócił się do Ministerstwa spraw 
wewnętrznych z prośbą, ażeby przed wydaniem zarządzeń, o ileby te zarządzenia 
dotyczyć miały zakresu działania władz samorządowych, zasięgnęło opinji Wydziału 
Samorządowego. Ministerstwo przychyliło się do tego zdania i objawilo zamiar wy- 
dania tymczasowej instrukcji, opartej także na opinji czynników samorządowych.
		

/ii37551-1920-1922-0085.djvu

			85 


Była gaUc. Żanclarmerja krajowa. 
Wedle rozporz. wyk. Ministerstwa spraw wojskowych i spraw wewnętrznych 
z dnia 12. listopada 1919 r. do ustawy z dnia 24. lipca 1919 r. o policji państwo- 
wej przeszły z dniem 1. grudnia 1919 r. w posiadanie policji państwowe.j koszary 
galic. żandarmerji krajowej na obszarze b. Galicji, zaś Ministerstwo spraw we- 
wnętrznych przyjęło równocześnie wszelkie związane z tem posiada.niem zobo- 
wiązania. . 
Wobec tego ustały z dniem 1. grudnia 1919 r. wszelkie agendy b. Wydziału 
krajowego, względnie Wydziału Samorządowego w zakresie spraw tyczących się 
kwaterunku b. żandarmerji i wydatków na ten cel. 


Uwolnienie od opłat pocztowych, telegraficznych i telefonicznych 
urz
dowych korespondencyj I przesyłek. 
Na podstawie ustawy z dnia 27. maja 1919 r. o państwowej wyłączności poczty, 
telegrafu i telefonu zniesione zostały od dnia 1. listopada 1919 r. rozporządzeniem 
wykonawczem Ministra poczt i telegrafów z dnia 5. września 1919 r. wszelkie do- 
tychczasowe uwolnienia od opłat pocztowych, telegraficznych i telefonicznych, odtąd 
opłaty te mają uiszczać wszystkie urzędy państwowe i samorządowe w sposób prze- 
pisany ogólnemi taryfami. Uważając zarządzenie to jako niecelowe, i gdy nadto 
wpłynęły do Wydziału Samorządowego petycje Rad powiatowych i gminnych 
o zwolnienie ich korespondencji od opłaty pocztowej, Wydział Samorządowy, zgodnie 
z poprzedniem już pismem b. Wydzialu krajowego z 1919 r. wniósł do Ministerstwa 
prośbę o wyjednanie zmiany dotyczącej ustawy. Przedstawienie do Ministerstwo 
zalatwiło odmownie. 


Uczestnictwo władz i urz
dów w obrocie czekowym Pocztowej 
Kasy OSZCZ
dIlOścl. 
Na mocy postanowienia ustawy z dnia 19. maja 1920 r. władze i instytucje 
samorządowe stają się obowiązkowo uczestnikam.i obrotu czekowego Pocztowej Kasy 
Oszczędności. Gdy jednak wiele Wydziałów powiatowych wyraziło zapatrywanie, 
że przystąpienie do obrotu czekowego gmin wiejskich nie ma celu, Wydział Samo- 
rządowy interwenjował w tej sprawie w Dyrekcji Pocztowej Kasy Oszczędności 
i w Ministerstwie spraw wewnętrznych, które skutkiem tego sprawę unormowało 
w ten sposób, że mniejsze gminy, które nie posiadają znaczniejszego obrotu pie- 
niężnego, mogą być zwolnione od obowiązku uczestniczenia w obrocie czekowym PKO. 


Pretensje do b. au str. Skarbu Państwa. 
Na p9dstawie ustawy z dnia 10. maja 1919 r. zgłosił b. Wydział krajowy 
w odnośnych Komisjach szacunkowych szkody i straty wojenne, jakie poniósł ma- 
jątek krajowy nieruchomy i ruchomy. Następnie na podstawie ustawy z dnia 15. 
lipca 1920 r. zgłosił Wydział Samorządowy w gł. Urzędzie likwidacyjnym (Komi- 
sarjat Małopolski) we Lwowie pretensje po koniec pażdzierrtika 1918 r. z tytułu 
ustaw, lub umów i zobowiązań b. rządu austr. w,obec b. Wydziału krajowego, 
względnie funduszu krajowego, 


Sprawa stemplowania podań wnoszonych do Tymczasowtlgn 
Wydziału Samorządowego. 
Według ustawy z dnia 7. kwietnia 1922 r. i rozporządzenia Ministerstwa 
z 8. maja 1922 r. nie podlegają opłacie stemplowej na rzecz Państwa podania wno- 
szone do władz i urzędów samorządowych w sprawach należących do własnego lub 
poruczonego zakresu działania gmin lub związków samorządowych. Wbrew temu 
przepisowi Ministerstwo Skarbu w zarządzeniu swem ogłoszonem w dzienniku urzę- 
dowym tegoż Ministerstwa orzekło, że powołane rozporządzenie ministerjalne nie. 
dotyczy Wydziału Samorządowego ze względu, że tenże jest urzędem państwowym
		

/ii37551-1920-1922-0086.djvu

			86 


Wydział Samorządowy, nie podzielając tego zapatrywania Ministerstwa Skarbu 
jako niezgodnego z ustawą z dnia 30. stycznia 1920 r. Dz. ust. Nr. 11 i stojąc na 
stanowisku, że w myśl tej ustawy Wydział Samorządowy jest władzą samorządową 
a nie urzędem państwowym, odniósł się do Ministerstwa spraw wewnętrznych 
i skarbu z prośbą rozpatrzenia tej sprawy. 


Sprawa likwidacji rachunków kl'ajów zagl'allicznYf'b, tyczących się 
zwrotu za osoby przynależne do lUałopolsJd zaległych IiOsztów 
szupasowych, kosztów uh'zymłtnia w Zakła(lach pracy przymusowej 
ł poprawczych i kosztów utrzymania w Zakladach podrzutków. 


Kraje, które chodziły w skład b. Monarchji austr. jak niższa Austrja i Czecho- 
slowacja zażądały za pośrednictwem Konsulatów swoich względnie Poselstw polskich 
od Wydziału Samorządowego na podstawie ustaw au str. zwrotu z galic. funduszu 
krajowego za osoby przynależne do Małopolski zaległych kosztów szupasowych, 
kosztów utrzymania w Zakładach pracy przymusowej i poprawczych, wreszcie w Za- 
kładach podrzutków. Wobec zaszłych po ukończeniu wojny zmian prawno państwo- 
wych Wydział Samorządowy nie likwidował dotyczących pretensji i odniósł się do 
Ministerstwa spraw wewnętrznych o ewentualne wskazówki ze względu na związek 
zachodzący co do tych pretensji z likwidacją ogólno państwową. Stosownie do de- 
cyzji. wydanej w tej sprawie przez Główny Urząd likwidacyjny, zaniechanie likwi- 
dowania zwrotu tych pretensyj utrzymano w mocy. 


Sprawy terytorjalne. 


Ustawa z 30. stycznia 1920 r. przekazując Tymczasowemu Wydziałowi Samo- 
rządowemu obok czynności, jakie dotychczas leżały w zakresie kompetencji b. Wy- 
działu krajowego, także uprawnienia administracyjno. wykonawcze b. Sejmu krajo- 
wego, powołała temsamem Wydział Samorządowy do wydawania opinji w sprawie 
zmian terytorjalnych co do gmin, powiatów sądowych i powiatów administracyj- 
nych. Już poprzednio b. Wydział krajowy występował w tym kierunku również 
jako zastępca b. Sejmu krajowego. Wykonując te uprawnienia b. Wydział krajowy, 
względnie Wydział Samorządowy wydał opinję co do 17 spraw, dotyczących zmiany 
przynależności terytorjalnej poszczególnych gmin, wydanie opinji poprzedziły 
badania stosunków miejscowych a opinje wydano na podstawie wyniku badań 
z uwzględnieniem, ile możności, także życzeń interesowanej ludności. Dalej wypo- 
wiedział się Wydział Samorządowy w kilku sprawach dotyczących przeniesienia 
siedziby Starostw, mianowicie wydał opinję o projektach przeniesienia siedziby 
Starostwa: w Kosowie do Kut, w Husiatynie do Kopyczyniec, w Cieszanowie do 
Lubaczowa, w Ropczycach do Dębicy. Rozpatrując projekty dotyczące tworzenia 
nowych powiatów administracyjnych, Wydział Samorządowy oświadczył się za 
utworzeniem z powiatów sądowych bełzkiego i uhnowskiego nowego Starostwa 
z siedzibą w Bełzie, dalej przeprowadził dochodzenia i wypowiedział swą opinję 
w sprawie projektu utworzenia nowego powiatu administracyjnego w obrębie po- 
wiatów administracyjnych myślenickiego i żywieckiego z siedzibą Starostwa w Su- 
chej, Makowie, lub Jordanowie oraz w sprawie projektu zwinięcia Starostwa pod- 
górskiego, zajmował się wreszcie projektem utworzenia nowego Starostwa z sie- 
dzibą w Haliczu, którego działalność miałaby się rozciągać na powiaty sądowe ha- 
licki i bołszowiecki. Znaczniejsze rozmiary przybrała działalność Wydziału Samo- 
rządowego, o ile chodziło o projekty zwinięcia sądów powiatowych, mających swoją 
siedzicę poza siedzibami Starostw. Zrazu projekty te uzasadniano tem, że wskutek 
wypadków wojennych dotyczące miejscowości uległy zniszczeniu, a siedziby sądów 
powiatowych pozbawione zostały budynków sądowych, - ze względu zaś na po- 
łożenie finansowe Państwa odbudowywanie pomieszczeń dla poszczególnych sądów 
powiatowych uważano za niemożliwe. Powołany do wydania opinji Wydział Samo- 
rządowy stanął na stanowisku, że znoszenie sądów powiatowych byłoby przesądza- 
niem sprawy odbudowy w znaczeniu ujemnem, zaczem podobnym projektom sprze- 
ciwił si
. W ten sposób oświadczono się przeciw trwałemu zwinięciu sądów
		

/ii37551-1920-1922-0087.djvu

			87 


powiatowych w 5 wypadkach, w jednym zaś wypadku interwenjowano u właściwych 
władz za reaktywowaniem sądu powiatowego. W 1922 r. ujawniła się podyktowana 
głównie mylnie pojętymi względami oszczędnościowymi tendencja zwijania sądów 
powiatowych poza siedzibami starostw. Wydział Samorządowy sprzeciwił się tym 
dążeniom i wystosował w czerwcu 1922 r. do Prezydjum Rady Ministrów, Mini- 
sterstwa spraw wewnętrznych i Ministerstwa sprawiedliwości memorjał przeciw 
zwijaniu sądów powiatowych w obrębie sądów apelacyjnych we Lwowie i Krakowie, 
zaznaczając, że przy obecnym ustroju sądownictwa interes ludności wymaga jak 
największej ilości sądów powiatowycb, któreby zapewniały szybką i tanią pomoc 
prawną, że zatem dotychczasowy podział sądowy należy pozostawić niezmienionym 
do czasu ogólnej reorganizacji sądownictwa w Państwie. Temu samemu zapatry- 
waniu dawał Wydział Samorządowy wyraz także w konkretnych wypadkach, 
w których zapytywany był bądź przez Ministerstwo sprawiedliwości bądź też przez 
Prezydja sądów apelacyjnych we Lwowie i w Krakowie o zdanie co do projektów 
zniesienia poszczególnych sądów powiatowych w ramach wspomnianej poprzednio 
akcji ogólnej, w szczególności wypowiedzial się Wydzial Samorządowy przeciw 
projektom zniesienia 17 sądów powiatowych w obrębie sądu apelacyjnego krakow- 
skiego oraz 41 sądów powiatowych w obrębie sądu apelacyjnego lwowskiego. 


Sprawy sanitarne. 


Sprawy sanitarne, należące do zakresu działania samorządu, w szczególności 
czynności dotyczące zarządu i kierownictwa szpitali publicznych, unormowane ustawą 
z 28. lipca 1897 r. i sprawy dotyczące pokrywania kosztów leczenia ubogich cho- 
rych w szpitalach publicznych w myśl ustawy z 6. stycznia 1875 r., dalej prze- 
kazane ustawą z dnia 2. lutego 1891 r. względnie z 5. października 1906 r. tudzież 
ustawą z 12. maja 1909 r. kompetencji b. Wydziału krajowego sprawy dotyczące 
urządzenia służby zdrowia w gminach i obszarach dworskich t. j. sprawy lekarzy 
okręgowych łącznie z czynnościami dotyczącemi funduszu emerytalnego tych le- 
karzy oraz sprawy akuszerek okręgowych, załatwiane były przez b. Wydział kra- 
jowy do dnia 1. września 1919 r., t. j. do dnia w którym Ministerstwo Zdrowia 
publicznego wbrew obowiązującym ustawom przejęło na siebie agendy departa- 
mentu sanitarnego b. Wydziału krajowego obejmując we własny, bezpośredni zarząd 
szpitalnictwa i poruczając sprawy służby zdrowia w gminach i obszarach dworskich 
Okręgowemu Urzędowi zdrowia we Lwowie. Z chwilą utworzenia na obszarze 
b. Galicji województw i zlikwidowania Okręgowego Urzędu zdrowia, Ministerstwo 
Zdrowia publicznego w porozumieniu z Ministerstwem spraw wewnętrznych uznając 
dodatkowo, że zarządzone swego czasu przejęcie na rzecz władz państwowych czyn- 
ności, dotyczących szpitali publicznych i kosztów leczenia ubogich chorych, pozba- 
wione było formalnej podstawy prawnej, zainicjowało wydanie rozporządzenia mi- 
nisterjalnego, przekazującego te sprawy wlaściwości Ministerstwa. Co do spraw 
służby zdrowia w gminach i obszarach dworskich Ministerstwo nie chciało ich za- 
trzymać dla właściwości władz państwowych i powzięło zamiar przekazania ich 
z powrotem wlaściwej wladzy samorządowej, a więc Wydziałowi Samorządowemu, 
który w myśl ustawy z 30. stycznia 1920 r. przejął atrybucje zniesionego tą ustawą 
Wydziału krajowego Wobec tych zamierzeń Wydział Samorządowy stanął na sta- 
wisku, że do wykonywania przez władze państwowe czynności, dotyczących szpitali 
publicznych i kosztów leczenia, ze względu, że odnośne kompetencje ustalone były 
ustawą, rozporządzenie ministerjalne nie wystarcza, gdyż ustawa z 30. stycznia 
1920:r.
cały zakres działania b. Wydziału krajowego przelała na Wydział Samo- 
rządowy,_' więc tylko drogą ustawy ten zakres działania może być innym wladzom 
przekazany.. Po zatem licząc się ze stanem Jaktycznym, wytworzonym decyzjami, 
jakie zapadły jeszcze za czasów urzędowania b. Wydziału krajowego, Wydział 
8amorządowy nie podniósł zarzutów przeciw zatrzymaniu w ręku administracji 
państwowej; czynności b. Wydziału krajowego w dziedzinie szpitalnictwa, o ile 
stworzoną zostanie ku temu legalna podstawa. Przedstawienie to nie odniosło skutku, 
przekazania spraw szpitalnictwa administracji państwowej dokonano rozporządze- 
niem z 26. września 1921 r. ogloszonem w Dzienniku ustaw. Co do spraw doty- 
czących służby zdrowia w gminach i obszarach dworskich Wydział Samorządowy 
stojąc na stanowisku, że kompetencje b. Wydzialu krajowego unormowane wyżej
		

/ii37551-1920-1922-0088.djvu

			88 


cytow. ustawami nie zostały w drodze ustawodawczej uchylone ani zmienione i że 
kompetencje te przeszły w myśl ustawy z 30. stycznia 1920 r. na Wydział Samorzą- 
dowy, oświadczył gotowość objęcia tych czynności, o ile będą zapewnione potrzebne 
siły urzędowe i fundusze, a po przeprowadzeniu dotyczących rokowań objął je 
29. maja 1922 r. faktycznie. 
Stan tych spraw w chwili objęcia ich przez Wydział Samorządowy przed- 
stawial się niepomyślnie. Na 196 okręgów sanitarnych, zorganizowanych w 74 
powiatach autonomicznych, było 52 obsadzonych okręgów sanitarnych, a z tych 
okręgów wiele było faktycznie nieczynnych. Przyczyną były niskie pobory służbowe 
lekarzy, wymierzone jeszcze w kwotach przedwojennych, wielu też lekarzy opuszczało 
miejsce służbowe. Pierwszą troską Wydziału Samorządewego było w porozumieniu 
z Ministerstwem Zdrowia publicznego i Ministerstwem Skarbu podnieść pobory 
lekarzy okręgowych. Zachowując na razie niezmieniony charakter służbowy le- 
karzy - ustalony postanowieniem ustawy z 2. lutego 1891 r. Wydział Samorzą. 
dowy zastosował do lekarzy okręgowych analogicznie zasady określone ustawą z 13. 
lipca 1920 r. o uposażeniu urzędników i funkcjonarjuszów państwowych, przyznając 
lekarzom okręgowym pobory służbowe na razie w granicach od XII. do X. stopnia 
służbowego funkcjonarjuszów państwowych. To polepszenie warunków materjalnych 
nie pozostało bez skutków dodatnich, do końca 1922 r. z!lołano obsadzić 27 dalszych 
posad lekarzy. Ażeby zachęcić lekarzy okręgowych do pracy, względnie pozyskać 
kandydatów na posady nieobsadzone, Wydział Samorządowy zamierza przystąpić 
do dalszej regulacji poborów i w tym celu przedłożył interesowanym Ministerstwom 
- we formie preliminarza wydatków sanitarnych na 1923 r. swe wnioski zmierzające 
ku temu, aby część lekarzy okręgowych mogła być posunięta do poborów IX. 
względnie VIII. stopnia służbowego. Wydział Samorządowy ma nadzieję, że z czasem 
uda mu się doprowadzić do zupełnej reorganizacji okręgowej służby zdrowia w tej 
dzielnicy, na razie jednak obsadzenie posad natrafia na trudności, glównie z po- 
wodu braku sił lekarskich wogóle. W celu pozyskania kandydatów Wydział Samo- 
rządowy wszedl w porozumienie ze Związkiem lekarzy okręgowych, ogłosił w dzien- 
nikach odpowiednie komunikaty i polecił Wydziałom powiatowym ogłoszenia kon- 
kursu posyłać także reprezentacjom zawodowym lekarzy. 
Dalszą trudność wynikającą z niekorzystnego położenia finansowego funduszów 
Wydziałów powiatowych a temsamem niemożliwości regularnego płacenia lekarzom 
ich poborów z funduszów powiatowych stara się Wydział Samorządowy usunąć 
w ten sposób, że korzystając z .przepisów ustawy, wedle których fundusz powia- 
towy ponosi na płace lekarzy okręgowych jedynie wydatek w wysokości 1 % po- 
datków bezpośrednich przypisanych w powiecie, całą zaś nadwyżkę pokrywa fun- 
dusz krajowy we formie subwencji w wysokości przekraczającej ów 1 O/
 podatków 
bezpośrednich, udziela Wydziałom powiatowym zaliczek na te subwencje. Nadzór 
nad czynnościami lekarzy okręgowych winien być spełniany w pierwszym rzędzie 
przez Wydziały powiatowe, a ponieważ ten nadzór w ostatnich latach pozostawiał 
wiele do życzenia, Wydział Samorządowy udzielił Wydziałom powiatowym odpo- 
wiednich wskazówek, zobowiązując je zarazem, ażeby sprawozdania lekarzy okrę- 
gowych o przepisanych perjodycznych objazdach gmin badały merytorycznie i co 
do wszystkich podniesionych tam braków sanitarnych wydawały stosowne zarzą- 
dzenia w zakresie wlasnej kompetencji. Ponadto przesyła Wydział Samorządowy 
te sprawozdania dotyczącym Województwom celem wydania odpowiednich zarządzeń 
w drodze Starostwa także interesowanym władzom szkolnym, sądowym, kole- 
jowym, o ile spostrzeżone przez lekarzy braki dotyczą objektów znajdujących 
się w zarządzie tych władz. Ponieważ Wydział Samorządowy nie rozporządza 
lekarskiemi siłami dla wykonywania fachowego nadzoru nad lekarzami okręgo- 
wymi, odniósł się do Województw z prośbą o wydanie zarządzeń, aby nadzór 
taki wykonywany był przez rządowych lekarzy powiatowych, względnie przez 
rządowych inspektorów sanitarnych, oraz aby Województwa spostrzeżeń tych 
fachowych organów co do działalności lekarzy okręgowych udzielały Wydziałowi 
Samorządowemu. 
Emeryci ze stanu lekarzy okręgowych, ich wdowy i sieroty pobierają ciągle 
jeszcze emerytury, względnie pensje w wymiarach przedwojennych, a stan fun- 
duszu emerytalnego lekarzy okręgowych utworzonego na podstawie ustawy z 1909 r. 
jest znikomy. Wydział Samorządowy spowodował zasilenie funduszu emerytalnego
		

/ii37551-1920-1922-0089.djvu

			89 


przez ściąganie na jego rzecz przepisanych ustawą datków od lekarzy i od Wy- 
działów powiatowych, projektuje też podwyższenie poborów pensyjnych analogi- 
cznie do przepisów: tyczących się emerytów, wdów i sierót po urzędnikach państwo- 
wych, a ponieważ dochody funduszu emerytalnego na pokrycie pensyj nie starczą, 
wstawił potrzebne na ten cel kredyty do swego preliminarza na W23 r. i przystąpi 
do odpowiedniej regulacji pensji, jak skoro tylko uzyska zatwierdzenie preliminarza. 
Co do służby położniczej Wydział Samorządowy stwierdził na podstawie informacji 
zasiągniętych od Wydziałów powiatowych, że ta gałąź służby zdrowia znajduje się 
częściowo w zupełnej dezorganizacji, poszczególne okręgi pozbawione są akuszerek 
ukwalifikowanych, a przyczyna leży w niskich poborach. Usunięcie tych braków 
jest przedmiotem usilnych starań Wydziału Samorządowego. 
W celu wspierania gmin lub okręgów sanitarnych w wykonywaniu zdrowotnego 
zakresu działania przewiduje 
 16 ustawy z 2. lutego 1891 r. utworzenie stałych 
komisyj zdrowotnych Wydział Samorządowy wychodząc z założenia, że utworzenie 
takich komisyj przyczyni się do poprawy stosunków zdrowotnych w kraju, zwrócil 
uwagę Wydziałów powiatowych na istnienie tego postanowienia. Przy tej sposobności 
Wydział Samorządowy stwierdził, że wzór statutu, który określa skład i czynności 
tych komisyj, nie został swego czasu widocznie wskrrtek pomyłki ogłoszony w dzien- 
niku ustaw krajowych. Ponieważ ze sprawozdań Wydziałów powiatowych w tym 
przedmiocie okazało się, że komisje takie nie istnieją, głównie dla braku statutu, 
przeto przesłano Wydziałom powiatowym wzór statutu. Niezależnie od przedstawio- 
nych poprzednio kroków, związanych z objęciem czynności sanitarnych b. Wydziału. 
krajowego, Wydział Samorządowy z powodu zarządzonego rozporządzeniem Rady 
Ministrów z 21. sierpnia 1922 r. utworzenia wojewódzkich, względnie powiatowych 
Rad sanitarnych, zwrócił się do interesowanych Ministerstw z prośbą o wydanie 
dodatkowego rozporządzenia, powołującego do wojewódzkich i powiatowych Rad 
sanitarnych także przedstawicieli ciał samorządowych t. j. przedstawicieli Wydzialu' 
Samorządowego względnie Reprezentacyj powiatowych, uzasadniając to żądanie 
te m, że według przepisów zasadniczej ustawy sanitarnej z 19. lipca 1919 r. piecza 
nad zdrowiem ludności i bezpośrednie wykonawstwo jest obowiązkiem ciał samo. 
rządowych w obrębie podległych im terytorjów pod nadzorem i opieką władz 
państwowych. 


Biuro poboru opłat szynkarskich i konsumcyjoych od piwa. 


Krajowe opłaty szynkarskie, wprowadzone ustawą z 20. grudnia 1905 r. na 
rzecz funduszu krajowego b. Galicji były w latach 1911 do 1914 poważnem źródłem 
dochodów, przyniosły one w szczególności w 1913 r. 5,840.428 koron, a w 1914 r. 
2,184.804 koron. Skutkiem wypadków wojennych obniżył się ten dochód, w 1919 r. 
ściągnięto tylko 235.044 koron. Ten stan rzeczy poprawił się nieco w I. półroczu 
1920 r., mimo to z chwilą objęcia czynności b. Wydziału krajowego przez Wydział 
Samorządowy t. j. w dniu 1. lipca 1920 r., zalegała z tytułu opłat szynkarskich 
kwota 10,594447 Mp. 
Ściąganie zaległych opłat szynkarskich odbywało się za czasów b. Wydziału 
krajowego wyłącznie w drodze egzekucji sądowej za pośrednictwem upełnomocnio- 
nych adwokatów. Wydział Samorządowy spowodował, że sprawy powierzone adwo- 
katom zostaly niemal całkiem ukończone. Nowych spraw, dla zaoszczędzenia ko- 
sztów, nie oddawano adwokatom, natomiast zaczęto przeciw opornym płatnikom 
stosować egzekucję polityczną za pośrednictwem Starostw. W ten sposób ściągnięto 
w okl'esie od 1. lipca 1920 r. do 31. grudnia 1921 r. 8,673.951 marek nie licząc 
odsetek zwłoki, zaś w 1922 r. 11,878.048 marek. 
Należne 37 miastom po myśli ust. z dn.ia 20. grudnia 1905 r. z dochodów 
z opłat szynkarskich bonifikacje za zniesienie prawa propinacji w łącznej sumie 
2,250.000 koron, rocznie wypłacał b. Wydział krajowy tym miastom w ciągu lat 
wojennych zaliczkowo, jednak w zredukowanej wysokości, ponieważ sam nie po- 
bierał wielkich dochodów z opłat szynkarskich. W dniu 1. lipca 1920 r. winien był 
fundusz krajowy miastom z powyższego tytułu za czas po koniec 1919 r. ogółem 
4.809.401 marek. Wydzial Samorządowy wypłacił tę zaległosć łącznie z należytością 
za 1920 r.. a następnie też należytość za 1921 r. Wypłata należytości za 1922 r. 
odpadla skutkiem postanowień ustawy z 26. września 1922 r. 


12
		

/ii37551-1920-1922-0090.djvu

			90 


Opłaty konsumcyjne od piwa, pobierane na podstawie ust. z 13. lutego 1903, 
względnie z 20. grudnia 1905 r. były w latach przed wojennych również poważnem 
źródłem dochodu funduszu krajowego, w 1913 r. przyniosły one 7,633.647 koron. 
W latach 1914 - 1919 dochód znacznie się obniżył, wynosił w 1919 r. 1,866249 koron. 
Od 1. lipca 1920 do 31. grudnia 1921 r. ściągnięto tytułem opłat konsum- 
cyjnych od piwa 4,006.018 marek, od 1. stycznia do 31. grudnia 1922 r. 
2,756.556 marek 
Pomimo usilne starania, czynione przez Wydział Samorządowy w kierunku 
powiększenia dochodów z opłat szynkarskich i kensumcyjnych od piwa nie było 
możliwe z tego źródła uzyskać znaczniejszych dochodów, skoro opłaty pobierano 
według stawek przedwojennych. To też już w październiku 1920 r. przedlożyl 
Wydział Samorząd0'YY interesowanym Ministerstwom projekt ustawy o podwyż- 
szeniu stawek opłat. Ow projekt mocy obowiązującej ustawy nie uzyskał, pomimo, 
że Wydzial Samorządowy we wrześniu 1921 r. do projektu podwyżki powrócil" 
prosząc Rząd o ponowne jego rozpatrzenie. Postępująca dewaluacja pieniądza 
spowodowała Wydział Samorządowy w 1922 r. do nowych starań w tej sprawie, 
a wynikiem tych zabiegów była ustawa z 26. września 1922 r. Dz. u. kro Nr. 90 
poz. 831 podwyższająca stawki opIat szynkarskich i konsumcyjnych od piwa 
w sposób, uwzględniający obecne stosunki gospodarcze i zapewniaj"kcy wydatny 
dochód z tych opłat.
		

/ii37551-1920-1922-0091.djvu

			91 


Za1lłcznik l. do Sprawozdania T. W. S. L. 30.831. 


Ministerstwo Spraw wewnętrznych. 
N. A. O. 269/3. Do 
Polskiego Towarzystwa 


Warszawa, dnia 3. lutego 1920. 


Prawniczego 
we Lwowie. 


Prokuratorja Geueralna ul. Ormiańska. 


W odpowiedzi na pismo z dnia 22. stycznia 1920 r. Ministerstwo Spraw 
Wewnętrznych zawiadamia, że projekt organizacji Władz państwowych oraz 
Związków samorządowych, opracowany przez Towarzystwo, będzie przedmiotem 
badania Ministerstwa Spraw Wewnętrznych i zapatrywanie swoje w tym względzie 
z prośbą o dalszą współpracę nad reformą administracji Ministerstwo Spraw We- 
wnętrznych prześle Towarzystwu osobno. 
Obecnie w związku z podniesionemi przez Towarzystwo w piśmie z 22. s ty- 
eznia r. b. wątpliwościami co do zmian organizacji władz w Galicji Ministerstwo 
Spraw Wewnętrznych oznajmia, że w sprawie rozszerzenia na były Zabór Austrjacki 
ustawy z 2. sierpnia 1919 r. Dz. Pr. P. P. Nr. 65, poz. 395 nie zapadla dotąd żadna decyzja. 
Co się tyczy zniesienia Sejmu, i Wydziału krajO'Wego zmiana tem spowodowana 
pozostanie raezej w sferze prawnej aniżeli faktycznej i wobec tego o jakimkolwiek 
ujemnym wpływie na tok spraw samorządowych, załatwianych dotąd przez Wydział 
krajowy, nie może być mowy. Proponowany bowiem w miejsce reprezentacji kra- 
jowej galicyjskiej Wydzial Samorządowy obejmie i sprawować będzie wszystkie agendy 
dotyehezasowego Wydzialu krajowego tak w dziedzinie zarządu majqt!fliem i funda- 
ejami, jak i eo do orzeeznietwa w sprawach dotąd na podstawie ustaw krajowyeh do 
kompeteneji Wydziału krajowego należącyeh. 
Temsamem ani ludność tej dzielnicy nie będzie faktyeznie pozbawiona praw, 
jakie przez dlugoletnie istnienie ustroju samorządowego w tej dziedzinie nabyla, ani 
też nie zerwie tej nici, która samorząd galicyjski połączy w przyszlośei z utworzyć się 
mającą organizacją Samorządu Wojewódzkiego na ealym obszarze Państwa Polskiego. 
Niema również najmniejszego powodu przypuszeza£, że w tym stanie mogloby być 
uronione eokolwiek z dlugoletniego dorobku autonomji galicyjskiej. 
Natomiast ważne względy natury politycznej i prawnej nakazywały zniesienie 
dotychczasowej Reprezentacji krajowej w Galicji. Wobec zakresu Sejmu Ustawo- 
dawczego Rzeczypospolitej Polskiej uprawnienia Sejmu galicyjskiego nie mogą być 
utrzymane. Temsamem i Wydział krajowy jako orga.n tego Sejmu utracił podstawę 
egzystencji. a tembardziej, że wskutek zmiany statutu krajowego uchwalonej w 1913 r. 
i rozwiązania Sejmu wygasły mandaty jego Członków, a Członkowie ci iesczze przez 
7 lat mandaty te dalej sprawują. Postanowienie, że Członków Wydziału Samorzą- 
dowego wybierze Sejm Rzeczypospolitej Polskiej a Przewodniczącego po zniesieniu 
Urzędu Generalnego Delegata zamianuje Naczelnik Państwa usuwa ten stan anor- 
malny i to w sposób odpowiadający intenejom Galieyjskiego statutu krajowego. 
Okoliczność tę niewątpliwie i Towarzystwo Prawnicze uznać musi. 
Wreszcie dzięki powyższej reformie stało się możliwe przyjęcie na etat pań- 
stwowy urzędników i funkcjonarjuszów Wydziału krajowego oraz wszystkich Za- 
kładów krajowych. Te względy skłoniły Sejm, w którego pracach komisyjnych 
nad tym przedmiotem brał również udział Członek Wydziału krajowego dr. Dąmbski 
do uchwalenia odnośnej ustawy. . 
Zapatrywania Towarzystwa, że z zamierzoną zmianą należało czekać, a tem- 
samem obecny stan nadal utrzymać aż do czasu wprowadzenia w ostatecznie 
wykończonej formie ustroju Związku Samorządowego w całej Polsce, Ministerstwo 
Spraw Wewnętrznych nie może podzielić. 
Zastąpienie bowiem Wydziału Krajowego Wydziałem Samorządowym rozwiązuje 
sprawę zgodnie z wymaganiami chwili i z interesów ogólno państwowych, niezmieniajqe 
faktyeznie w niczem tych kompetencji, jakie WydzialO'Wi lr:rajowemu dotąd przyslugują, 
a temsamem w żadnym kierunku nie naraża na szkodę interesu ludności tej dzielnicy. 
Ministerstwo Spraw Wewnętrznych wyraża w końcu nadzieję, że mimo różnicę 
zapatrywań, jaka wynikła w niniejszym wypadku będzie mogła i nadal liczyć na 
cenną współpracę Towarzystwa Prawniczego w dziedzinie reformy administracji. 
Minister: 
(-) Wojeieehowslei w. r. *
		

/ii37551-1920-1922-0092.djvu

			92 


Załącznik 2. do Sprawozdania T. W. S. L. 30.831. 


Odpis odręcznego pisma Naczelnika Państwa do Wydziału Krajowego. 


Do 
Wydzialu Krajowsgo b. Królestwa Galicji i Lodomerji z Wielkiem Księstwem 
Krakowskiem la ręce Marszalka Krajowego Stanisława Riezabitowskiego 
we Lwowie. 


Ustawą z dnia 30. stycznia 1920 r. (Dz. Ust. 11. P 61) Sejm Ustawodawczy 
zniósł dotychczasową Reprezentację Krajową Królestwa Galicji i Lodomerji z Wielkiem 
Księstwem Krakowskiem t. j. Sejm Krajowy i Wydział Krajowy. 
W chwili, gdy władze Niepodległej Rzeczypospolitej PQlskiej mają przejąć 
dorobek 60 -letniej pracy Sejmu Galicyjskiego, chcę podnieść z uznaniem, że ustę- 
pująca Reprezentacja Krajowa w całym okresie istnienia, w
ród najtrudlliejszych 
warunków politycznych i gospodarczych, wytworzonycb przez rząd zaborczy, była 
ostoją patrjotycznego i obywatelskiego ducha i źródłem twórczej działalności zarówno 
w dziedzinie kulturalnego rozwoju jak i gospodarczego podniesienia dobrobytu, 
w powierzonym jej pieczy kraju 
Dbając z równą troskliwością o dobro wszystkich mieszkańców tego Kraju, 
bez różnicy narodowości i wyznania, nie zapominał Sejm Galicyjski, że jest jedyną 
na ziemiach polskich reprezentacją parlamentarną, która w ważnych dla Narodu 
Polskiego chwilach, głos zabrać powinna. 
Mimo ciasne ramy, w które wtłoczyła go wola zaborcy, Sejm Galicyjski, re- 
prezentowany przez szereg znakomitych mężów, od pierwszej chwili podjął ener- 
giczną walkę o ugruntowanie i rozszerzenie swych praw autonomicznycb, a orga- 
nizując i otaczając opieką samorząd po.wiatowy i lokalny, tworzył zarazem silne 
podwaliny pod budowę organizacji samorządowej, ożywionej zgodnym duchem praey 
dla przyszłości Ojczyzny. 
Równocześnie w ramach szczupłycb środków materjalnych Sejm Galicyjski 
troszczył się o podniesienie i rozwój wszystkich dziedzin gospodarstwa k
ajo
e&o 
i kultury krajowej. Nie szczędząc ofiar na popieranie szkolnictwa, na ozywleme 
inicjatywy prywatnej w dziedzinie pracy oświatowej i pracy nad ludem, na poparcie 
rozwoju kultury i sztuki i ochronę zabytków naszej przeszłości i ocalenie ich dla 
przyszłY9h pokoleń. Sejm Galicyjski dążył również niezmordowanie do podźwignięcia. 
Kraju pod względem gospodarczym na polu rolnictwa, przemysłu i handlu. 
Twórcza działalność Sejmu znajdowała znakomitego wykonawcę w Wydziale 
krajowym, który ożywiony tą samą myślą, pod kierownictwem szeregu wybitnych 
Marszałków Krajowych, potrafił wprowadzić w czyn zamierzenia Sejmu, występować 
z inicjatywą i sprawować przy współudziale grona urzędników, ożywionych prawdzi- 
wym duchem obywatelskim i ehęeią służenia Ojezyźnie zarząd powierzony eh mu spraw 
z jak największym pożytkiem dla kraju. 
Dziś po przeszło półwiekowej, ofiarnej pracy dane jest Reprezentacji Krajowej 
Galicyjskiej przekazać owoc Swej pracy w ręce prawowitych spadkobierców, w ręce 
władz Niepodległej Rzeczypospolitej Polskiej, która ten dorobek, jako dziedzietwo 
po przodkaeh, z wdzięeznośeią na własność przyjmuje. 


Warszawa- Belweder, dnia 26. maja 1920 r. 
N aczelnik Państwa: 
J. Pilsudski w. r.
		

/ii37551-1920-1922-0093.djvu

			ril 


Załącznik 3. do L. W. 30.831/24. 


93 


Wyciąg Z inwentarza majątku krajowego. 
AJ Majątek nieruchomy. 


p.. 


WyszczególnIenie 



 


I. .Zamki. 


1 


Wawel: 
a) Zamek królewski 2 piętr. o powierzchni 
zabudowanej 4.335 m 2 wraz z 8 budyn- 
kami murowanymi o powierzchni zabu- 
dowanej 8.347.6 m 2 , razem 12.682'6 m 2 
bJ obszar gruntów 6 ha 33 a 10'7 m 2 . 
Zamek w Olesku 
Ruiny zamku w Tokach 


2 
3 


1 


II. Gmach sejmowy i przyległe realności. 
Gmach sejmowy: 
aJ g
ach sejmowy i instalacje mecha- 
nICzne. . . . . 
b) portrety, 2 obrazy Matejki, meble 
i sprzęty . 
Realność 3 piętr. przy ul. Mickiewicza l. 5 
" " "" " l. 5a 
Budynek 4 piętrowy przy pl. Smolki 1. 3 


2 
3 
4 


1 
2 
3 


III. Budynki intabulowane na Fundusz krajowy 
zarządzane przez Bank krajowy. 
Budynek 3 piętr. przy ul. Mickiewicza 1. 3 
" 2 " "" "narożny 
" " " " "Kościuszki. 


IV. Akademja weterynarji we Lwowie 


1 


V. Szpitale powszechne: 
Krajowy szpital we Lwowie ze 
szpitalem św. Zofji 
aj grunty O łącznej powIerzchni 12 ha 
88 a 70 m 2 


Do przenieslema . 


Pojedynczo 


Wartość w koronach 


Ogółem 


K 


I gr. 


22,564.200 - 

70.850 -=- 


9,839.03 
364.756 


610.450 - 
1,762.450 - 
520.530 - 


9,137.540 -- 
--g,-137. 54 01-=- - 


K 


I gr. 


29,035.050 
194.000 
10.000 
29,23 9.050 _ 


10,203.786 
820.000 
1,044.450 
1,777.770 
13,846.066i-=- 
- j= 


2,803
 _ 


1,887.670 -
		

/ii37551-1920-1922-0094.djvu

			94 


Iil 
IP. 
I"; 


Wyszczególnienie 


Z przemeSlema 


b) 12 budynków szpitalnych z szopami, 
składami i portjerką o lącznej po- 
wierzchni zabudowanej 6.646,1 m 2 
e) 9 budynków klinicznych o łącznej 
powierzchni zabudowanej 5.820 m 2 . 
d) 6 budynków szpitala św. Zofji o łą- 
cznej powierzchni zabudow. 1.194 m 2 
e) 4 pawilony zakaźne z 5 budynkami 
pomocniczymi o łącznej powierzchni 
zabudowanej 3.499,5 m 2 
f) urządzenia szpitalne i kliniczne (1500 
łóżek) . 


2 Kraj. Szpital św. Łazarza w Kra- 
kowie: 
a) grunty szpitalne lącznej powierzchni 
8 ha 22 a 
b) dobra Prądnik Czerwony obszaru 223 
morgów 
e) dobra Tropiszów obszaru 7.07 morgów 
d) kościół i 2 budynki szpitalne z szo- 
pami i portjerką o łącznej powierz- 
chni zabudowanej 3.035 m 2 
e) dom czynszowy 3 piętrowy w Kra- 
kowie fundacji ś. p. Romerowej po- 
wierzchni zabudowanej 13
 sążni 
f) budynek kliniczny o powierzchni za- 
budowanej 2.146 m 2 . . 
g) 3 pawilony zakaźne z 3 budynkami 
pomocniczymi o łącznej powierzchni 
powierzchni zabudowanej 4.930 m 2 . 
h) urządzenia szpitalne i kliniczne (1200 
łóżek) 


3 Kraj. Zakład dla umysłowo cho- 
rych wKulparkowie: 
aj grunty . 
b) 16 budynków szpitalnych z szopamI, 
składami, portjerką 
e) 11 pawilonów zakaźnych i pomocni- 
czych . . 
d) urządzenia szpitalne (1775 lóżek) 


4 


Kraj. Zakład dla umysłowo cho. 
rych w Kobierzynie: 
aj grunty 
b) 50 budynków szpitalnych z urządze- 
niami mechanicznemi 
ej urządzenia szpitalne (760 łóżek) , 


/ 


Wartość w kOrO]lac
 
Pojedynczo Ogółem 


K 


I gr. 


K 


I gr. 


9,137.540 - 


3,622 555 - 


3,266.630 - 


330.718 - 


1,673.314 - 
1,500.000 -=- 19,530.757 - 


4,220.000 - 
669.000 - 
1,060.500 - 
1,163.000 - 
60.000 - 
708.500 - 
1,300.500 - 
1,227.860 - 1O,40!1.360 - 
- 


2,184.000 - 
4,626.765 - 
2,208.540 - 
1,745.500 - 10,764.805 - 


260.000 - 
8,640 500 - 
760.c()Oj - 9,660.500 1 - 
,- 50,3 65.422j -
		

/ii37551-1920-1922-0095.djvu

			I-< 
o 
p.. 

 


Wyszczególnienie 


VI. Krajowy Zakład wychowawczy w Przo- 
dzielnicy (powiat DobromiI). . 
aj grunty 
b) kaplica, 3 budynki 1 piętrowe i 5 bu- 
dynków gospodarczych wraz z szo- 
pami, stajniami, rzeźnią oraz oddziel- 
nie poza zakładem na wsi budynek 
t. zw. "Stary dwór" 
ej inwentarz żywy, sprzęty . 


VII. Realności zakupione z zasobów galic. 
Funduszu solnego: 
a) 9 budynków ato: w Bochni 5 bu- 
dynków, w Wieliczce 4 budynki, - 
z urządzeniem fabrycznem do prze- 
mielania soli, wraz z szopami, skła- 
dami, sprzętami i materjałami 
bj 6 realności, po jednej: w Delatynie, 
Dolinie, Huczku ad Dobromii, Łan- 
czynie i Stebniku wraz z magazynami, 
szopami, składami . 
e) grunt w Bolechowcach-Neudorf . 
d) tor kolejowy przy stacji kolejowej 
w Bolechowcach 


VIII. Realności mleczarskie. 
4 realności a to: 2 w Krakowie - Krowo- 
drza,l w Krakowie-Dębniki i 1 w No- 
wym Sączu 


1 


IX. Naukowe Zakłady rolnicze. 
Kraj. Naukowe Zaklady rolnicze 
w Dublanach: 
a) grunty obszaru 387 ha 
b) kaplica, 10 budynków parterowych, 
4 budynki 1 piętrowe, 2 budynki 
2 piętrowe oraz budynki pomocnicze 
gospodarcze, gorzelnia, stacja elektry. 
czna, gazownia, szopy, składy, staj- 
nie, cieplarnie, o łącznej powierzchni 
zabudowanej 13.288'5 m 2 . 
e) urządzenia zakładowe, zbiory nau- 
kowe . 


2 Ś r e d n i a S z koł a r o l n i c z a w C z e r- 
nichowie: 
a) grunty obszaru 225 ha . 
Do przeniesienia 


95 


Wartość w koronach I 
Pojedynczo Ogółem 
I 
K I gr. K I gr. 


534.000 -- 


1,500.000 - 
3.989 1 - 


1,985.183 - 


196.500 - 
64.000\ - 
12.000, - 
,- 


580.500 - 


1,848.620 - 
274.000 - 


356.297 - 
356.297 - 


2,037.989 - 


2,257.683 - 


319.732: - 


2,703.120 - 


2,703.120 -
		

/ii37551-1920-1922-0096.djvu

			96 


I 
 
p.. 

 


Wyszczególnienie 


Z przemeslema . 


b) 7 budynków oraz składy, stajnia, lo- 
downia, chlewnia, szopy 
e) urządzenia zakładowe i zbiory nau- 

we . . 


3 Wyżs
a Szkola lasowa we Lwo- 
WIe: 
a) Realność przy ul. Zyblikiewicza ob- 
szaru 2.170 sążni 
b) dom parterowy o powierzchni zabu- 
dowanej 850 m 2 
eJ zbiory naukowe 


4 


Szkoła rolnicza w Bereżnicy: 
aj grunty obszaru 22 ha . 
b) 3 budynki oraz stodoła, szopa, staj- 
nia, gnojarnia 
e) zbiory. naukowe, urządzenie 


5 


Szkoła rolnicza w M,ilocinie: 
aj grunty obszaru 60 ha . 
b) 4 budynki oraz sto dola, składy, stajnia 
e) zbiory naukowe, urządzenie 


6 


Szkoła rolnicza w Suchodole: 
a) 3 budynki oraz szopa, stajnia, sto- 
doła, spichlerz, lodownia . 
bj zbiory naukowe, luzadzenie 


7 Szkoła rolnicza w Horodence: 
a) grunty obszaru 3 ha . 
b) 2 budynki oraz stajnia, szopa, mle- 
czernia, kuchnia 


8 


Szkoła rolnicza w Gródku: 
a) grunty obszaru 9 ha 
b) 3 budynki oraz stajnie, stodoła 


9 Szkola rolnicza w Dulerówce: 
a) grunty obszaru 3 ha 
b) 2 budynki oraz stajnia, kurniki 
e) urządzenie szkolne . 


10 


Szkoła mleczarska w Rzeszowie: 
aj grunty obszaru 2 ha 
b) 2 budynki oraz portjerka, lodownia 
e) urządzenie mleczarni 
Do przeniesienia 


Wartość w 


Pojedynczo 


K I gr. 


356.297 - 


869.340 - 
118.000 - 


koronacq 
Ogóle
1 
K I gr. 


2,703.120 - 


1,343.637 - 


500.000 - 
100.000 - 
50.000 - 650.000 - 
- 
22.000 - 


213.000 - 
19.000 - 
1- 
120.000 - 
260.500 - 
27.000 - 


255.000 - 
19.000 - 


15.000 - 
154.380 - 


18.000 - 
104.850 - 


15.000 - 
136.200 - 
5.000 - 


254.000 - 


407 500 - 


I 
274.000 - 


169.380 - 


122.850 - 


156.200 - 


16.000 - 
161.500 - 
20.000 - 197.500- 
- "6:"278. 187 1-=-
		

/ii37551-1920-1922-0097.djvu

			m 
H 


Wyszczególnienie 


Z przeniesienia 


11 


Szkoła ogrodnicza na Wulce ka- 
pitańskiej: 
a) budynki, wodociąg . 
b) urządzenie szkolne. 


12 


8zkoła ogrodnicza w Tarnowie: 
a) budynki 
b) urządzenie szkolne. 


13 


Z ak ł a d s a d o w n i c z y w Z a l e s z c z y- 
kach: 
a) grunty obszaru 141/2 morgów 
b) budynki oraz wodociąg 
e) urządzenie szkolne . 


14 


Grunty poszkolne w Jagielnicy 
obszaru 5,7 ha 


1 


X. Szkoły przemysłowe. 
Kraj. Szkoła tkacka w Krośnie: 
a) budynek parterowy oraz stajnia. 
b) urządzenie tkalni 
Kraj. Szkola tkacka w Glinia- 
nach: 


2 


a) grunt . 
b) budynek 1 piętrowy 
e) narzędzia, maszyny, książki 


3 


Warsztat tkacki w Horodence: 
a) realność - dom parterowy 
b) krosna tkackie . 


4 Kraj. Szkoła sukie nnicza w Rak- 
szaWIe: 


a) grunt . 
b) 2 budynki 1 piętrowe, farbiarnia, bu. 
d
ek parterowy oraz stodola i pi- 
wnICa murowana . . 
e) urządzenie tkalni :mechanicznej i me- 
ble 


5 


Kraj. Szkoła stolarska w Kal- 
warji Zebrzydowskiej: 
a) grunty 


Do przeniesienia 


97 


Wartość 

oronac h I 
Pojedynczo Ogólem I 
K I gr. K I gr. 


6,278.187 - 


210.000 \ - 
15.000 - 
9LOOO! - 
15.000 - 
'- 


225.000 - 


106.000 - 


29.000 - 
177.000 - 
5.000 - 


211.000 - 


5.700 1 - 
6,825.88 7 1-=- 


45.000' - 
I 
1,36
1
 1,411.629164 
I 
4.430 - 
48.700 - 
189:753 - 242.883- 


10.000 - 
228 - 10.228 - 


4.000 - 
94.000 - 
29.357 50 127.357 50 
- 


6.810 - 
--- 
6.810 - 1,792.098 14 


13
		

/ii37551-1920-1922-0098.djvu

			98 



 
I-< 
o 
p.. 

 


Wyszczególnienie 


Pojedynczo 


Wartość w koronach 


Ogólem 


K 


I gr. 


K 


I gr. 


Z przeniesienia . 


b) 3 budynki murowane oraz szopa, 
magazyn, stajnia 
e) urządzenia mechaniczne, sprzęty 


6 Kraj. Szkoła stolarska w Stani- 
sławowie: 
a) grunty 
b) 3 budynki murowane 
ej urządzenie hali maszyn, narzędzia 
sprzęty . 


7 


Kraj. S zko la prz e mysłu dr z ewn e- 
go w Jaworowie: 
a) grunty 
b) 3 bu
ynki murowane oraz szopa, su- 
szarnIa, magazyn . 
e) urządzenie fabryczne, środki naukowe 
i sprzęty _ 


6.810 - 1,792.098 14 
104.860 35 
. 47.948 60 159.618 95 
- 


37.000 -' 
270.000 - 
157.848 57 


10.000 - 
98.645 30 
58.783 89 
- - 


I 
77.500\ - 
198.000 - 
16.647 - 


464.848 57 


167.429 19 


292.147 - 


9 Kraj. Szkoła kołodziejsko-kowal- 
ska w Grybowie: 
a) 4 budynki oraz szopy, składy, staj- 
nia, kuźnia 78.100 - 
bj urządzenia maszynowe, urządzenie 
szkolne . . 42.833 - 120.933 - 
- - 
10 Kraj. Szkoła kołodziejsko-kowal- 
ska w Gr:zymałowie: 
a) 1 budynek murowany i 3 budynki 
pomocnicze 35.500 - 
b) sprzęty . . 323 13 35.823 13 


8 


Kraj. Szkoła kolodziej sko-kowal- 
ska w Kamionce Strumiłowej: 
a) grunty . 
b) 4 budynki'" murowane, kanalizacja, 
studnia 
ej urządzenie szkolne . 


11 


Kraj. Centralna Szkoła koszy- 
karska we Lwowie: 
a) wartość prawa (rzeczowego) bezpłat- 
nego używania realności miejskiej 
Lwk. hip. 817 I. dzielno we Lwowie 
ul. św. Zofji przez lat 12 t. j. do dn 
s/6 1933 r. .. ... 
b) urządzenie i sprzęty szkolne. 
Do przeniesienia . 


15.271 26 
372 64 


15.643 80 
3,048M1178
		

/ii37551-1920-1922-0099.djvu

			I-< 
o 
p.. 

 


Wyszczególnienie 


Z przeniesienia . 


12 S z koł a p r z e m y s ł u ż e l a z n e g o 
w Sulkowicach: 
a) grunty . 
b) 4 budynki oraz magazyny 


13 


Szkola zawodowa ślusarska 
w Świątnikach: 
a) grunty 
b J 3 budynki 


1 


XI. Szkoły kupieckie. 
Kraj. Szkoła kupiecka w Białej: 
aj grunty . 
b) budynek 2 piętrowy 
e) urządzenie szkolne . 
 


2 


Kraj. Szkoła kupiecka w Prze- 
myślu: 
a) grunty . 
b) 2 budynki 
. ej urządzenie szkólne . 


3 


Kraj. Szkoła kupiecka w Tar- 
nowie: 


a) grunty . 
b) 2 budynki murowa.ne, oraz komórki, 
studnia . . 
e) urządzenie szkolne . 


XII. Zakłady górnicze. 
Kraj. Szkoła górnicza l wiertni. 
cza w Borysławiu: 
aJ grunty 
b) zbiory naukowe, bibljoteka, sprzęty 
2 Kraj. zbiorniki na ropę w Popie- 
lach i w Boryslawiu: 
a) grunty w przysiółku Bania-Kotowska 
b) w Popielach : 2 budynki oraz por- 
tjerówka, strażnicówka i 20 zbior- 
ników . 
e) w Popielach : zbiornik ekspedycyjny 
i 4 nalewaki i rurociągi . 
Do przeniesienia 


1 


99 


Pojedynczo 


Wartość w koronach 


Ogółem 


K 


I gr. 


29.766 - 
417.234 - 


I gr. 
3,048.541 78 


K 


447.000 - 


4.300 - 
130.000 - 134.300- 
- 
3,629.841 78 


46.000 - 
154.000 - 
85.000 - 


135.000 - 
124.000 - 
19.221 52 
-j- 
133.8601- 
294.230 - 
120.000 - 


22.790 - 
1.586 - 


13.209 - 


1,519.033 95 
56.220 15 
1,588. 463 1 10 


285.000 - 


278.221 52 


548.090 - 
1,1 11.311 
 


24.376 - 


24.376 - 


*
		

/ii37551-1920-1922-0100.djvu

			100 


Iil 
I
 
H 


Wartość w koronach 
Pojedynczo Ogólem 
K I gr. K I gr. 
1,588.463 10 24.376 - 
8.027 25 
121.293 90 
154.793 10 1,872.577 35 
- - 


Wys zczególnienie 


Z przeniesienia. 


3 


d) w Borysławiu: 3 budynki oraz dozor- 
cówka 
e) w Borysławiu: 5 oddzielny	
			

/ii37551-1920-1922-0101.djvu

			ril 
p.. 

 


Wyszczególnienie 


Z prz eniesienia 


bj 5 budynków piętrowych i 17 budyn- 
ków parterowych 


2 


Kraj. koszary wojskowe w Mo- 
stach Wielkich: 
a) grunty o łącznej powierzchni 4 ha 
28 a 92 m 2 . . 
b) 7 budynków piętrowych i 13 budyn- 
ków parterowych 


3 


Kraj. kosz ary woj s ko w e w.Rawie 
Ruskiej: 
a) grunty o 'łącznej powierzchni 2 ha 
72 a 25 m 2 . . 
b) 6 budynków piętrowych i 1 budynek 
parterowy 


4 


Kraj. koszary wojskowe w Trem- 
bowli: 
a) grunty o łącznej powierzchni 2 ha 
39 a 75 m 2 . 
b) 12 budynków 


5 


Kraj. koszary wojskowe w Za le- 
szczykach: 
a) grunty o łącznej powierzchni 2 ha 
26 a 98 m 2 . 
b) 13 budynków 


XV. Drogi i realności drogowe. 
aj dawne drogi krajowe długości 
klm 1 832'542 
b) nowo ukrajowione ,,1.000'6 
razem klm 2.833'142 
ej instrumenty i przyrządy mIernIcze 
łącznej wartości . 
d) według wykazów Zarządów drogo- 
wych: 
1. parcele gruntowe i budowlane 
2. urządzenia biur drogowych 
3. urządzenia drogowe różne. 
4. urządzenia mechaniczne 
5. urządzenia różne 
6. inwentarz żywy. . 
7. zapasy materjałów 


101 


Wartość w koronach 


Pojedynczo 
K 
 gr. 


536.312 - 


1,182.048 - 


171.568 - 
991.948 - 


136.225 - 
571.697 - 


95.800 - 
611.051 - 
I- 
I 
90.7921 - 
576.290 - 


684.691 40 
8.975 - 
73.006 30 
618.302 60 
234.446 50 
33.520 - 
138.0091 70 
1- 


Ogółem 


K 


I gr, I 


1,718.360 - 


1,163.516 - 


707.922 - 


706.851 - 


667.082 - 
4,963.731 - 


70,825.000 - 


40.627 - 


1,790.951 50 
72,656.5781 50
		

/ii37551-1920-1922-0102.djvu

			102 


I Wartość w koronach I 

 
1-0 Wyszczególnienie 
o Pojedynczo Ogółem 
I p., 
..:j K I gr. K I gr. 
. I 
XVI. Różne. 
1 Realność w Wiedniu ul.Rennweg 
l. 1: 
Parcela budowlana i budynek 3 piętrowy 
murowany 430.000 - 
2 Kraj. Skład publiczny dla z b oż a 
i towarów w Krakowie: 
a) grunty łącznej powierzchni 74 a 
78'90 m 2 . 1,047.060 - 
b) 3 budynki, 4 magazyny, szopa, pe- 
ron kryty, dobudówki o łącznej po- 
wierzchni zab
dowanej 3.346'9 m 2 . 534.780 - 
e) tor kolejowy zniszczony 220 m b. . 15.400 - 
d) narzędzia, urządzenia w magazynach, 
sprzęty biurowe 4.619 - 1,601.859 - 
- 
2,031.859 - 
,-
		

/ii37551-1920-1922-0103.djvu

			108 


BJ Majątek ruchomy. 


",,"ortoś6 
 koro:l:l.ooh 



 
1-0 
o 
p., 

 


Wyszczególnienie 


Gotówka Papiery Ruchomości Ogółem 
wartościowe różne 
K Ig K 
g K !g K \g 
I I 
I I 
I 


I. Uzupełniające Szkoły prze- 
mysłowe. 
Sprzęty i środki naukowe 72 
szkół: 5 w Krakowie, 8 we 
Lwowie, 2 w Przemyślu, 
a po 1 szkole w Andrycho- 
wie, Białej, Bieczu, Bro- 
dach, Brzesku, Dębicy, Dro- 
hobyczu, Jaśle, Jaworznie, 
Kętach, Kołomyj i, Krośnie, 
Krzeszowicach, Leżajsku, 
Łańcucie, Mielcu, N owym 
Sączu, N owym Targu, Oświę' 
cimiu, Pilznie, Przeworsku, 
Radomyślu wielkim, Roz- 
wadowie, Rzeszowie, Sam- 
borze, SaIJ.oku, Sokalu, So- 
kołowie, Nisku, Stanisławo- 
wie, Starym Sączu, Starym 
Samborze, Stryju, Strzyżo- 
wie, Tarnobrzegu, Tarnopo- 
lu, Tarnowie, Trzebini, Trze- 
bini wsi, Turce, Tustanowi- 
cach - W olatlce, Wadowicach, 
Wieliczce, Zakopanem, Zło- 
czowie, .zółkwi, Żywcu, - 
Bochni, Brzeżanach , Bu- 
czaczu, Chrzanowie, Gorli- 
cach, Jaworowie, Kałuszu, 
. Kolbuszowej, Myślenicach, 
Zatorze 


94.500 99 


94.500 99 


II. Zawodowe Zakłady naukowe. 
1 Kraj. szkoła rzemiosł w Dro- 
howyżu . 
2 Kraj. szkoła garncarska w Ko- 
łomyji . 
3 Kraj. kursa dla przemysłu ke- 
ramicznego w Krakowie- 
Podgórzu . 
Do przeniesienia . ! 


88.236 56 
360- 


9.95140 
98.54796 
9
 99 _ 94. 500 1 99
		

/ii37551-1920-1922-0104.djvu

			"V'\T 
rtoś6 vv koro:J:1
oh 
- 
Wyszczególnienie Gotówka Papiery Ruchomości Ogólem 
wartościowe różne 
- - Ig -- Ig 
]{ Ig ]{ K ]{ Ig 
94 500 99 I 
Z .{ 94.500 99 
przenIeSIenIa 98.547 96 
Kraj. szkoła szewska w Ko- 
łomyji . 2.974 - 
Kraj. szkoła hafciarska w Ma- 
kowie . 2.384 58 
raj. szkol a szewska w Sta- 
rym Sączu 4.404 71 
Krajowa szkoła koronkarska 
w Zakopanem I 16.455 - 
- - _1= - 
124.766 25 124.766 25 
III. Krajowe Stacje doświad- 
czalne. 
Kraj. keramiczna stacja do. 
świadczalna przy Szkole Po- 7.570[66 
litechnicznej we Lwowie . 
Kraj. mechaniczna stacj a do- 
świadczalna przy Szkole Po- 
litechnicznej we Lwowie 41.575 - 
Kraj. stacja doświadczalna dla 
przemysłu naftowego przy 
Szkole Politechnicznej we 
Lwowie 8.165 1 73 
- 
I 57.311 39 57.311 39 
- - 
IV. Bibljoteka Wydziału kra- 
jowego 
oddana Uniwersytetowi lm. 
Jana Kazimierza we Lwo- . 
wie w ilości 7.900 dziel dru- 
kowanych w okrągło 22.700 60.000 
tomach 60.000 - - 
- - - 
V. Udziały i akcje funduszu 
krajowego. 
Udziały i akcje fundu- 
S z u kra j o w e g o n i e n ą.- 
l e ż ą c e do s p e c j a l n y c h 
funduszów: 
1. 12.500 sztuk akcyj Pol- 
skiego Banku Przemysło- 
wego we Lwowie po 400 K 
nom. . 5,000.000 - 
2. Centralna kasa Spółek rol- 
. niczych w Warszawie 5,000.000 - 
3. Dotacja z funduszu kra- 
jowego na kapitał zakła- 
dowy Banku kraj owego 32,600.000 - 
-1- - - 
Do przeniesienia 1O,O
)Q.OOO - d36.578 63 336.578 63 


104 


1-;- 
I
 
H 


4 
5 
6 K 
7 


1 


2 


3 


1
		

/ii37551-1920-1922-0105.djvu

			&"lJ) 


105 


liT 
I 



 "'\	
			

/ii37551-1920-1922-0106.djvu

			106 



 

 
o 
o... 


Wyszczególnienie 



 


Z przeniesienia 


i) 5% oblig. pożyczki pań- 
stwowej z roku 1920 Mp. 
1,485.700'- waloryzacja: 
grudzień 1920 r. =-: 100 = 
= Zł. X l'05=K . 
k) 173 sztuk akcyj Banku 
przemysłowego we Lwo- 
wie po 400 K . . 
l) 3 książeczki Banku krajo- 
wego na łącznych Mkp. 
2,689.671'80 waloryzacja: 
grudzień 1921 = : 450 - 
= Zł X l'05=K 


2 Kraj. fundusz przemy- 
słowy: 
a) według bilansu za r. 1922: 
Mp. 6,020.950'76 przera- 
chowano według relacji 
1 K=0'7 Mp. . . 
bJ 3.735 sztuk akcyj "Rak- 
szawa" po 200 K nomin. 
wartości 
ej 2.645 sztuk akcyj "Spólka 
akcyjna "Azot" w Bo- 
rach" po 200K nom. wart. 
dJ 50.050 sztuk akcyj "Bank 
przemysłowy we Lwowie" 
po 400.K nom. wart.. 
e) 8.070 sztuk akcyj "Polskie 
Tow. handlowe w Krako- 
wie" po 200 K . . . 
f) 10.000 sztuk akcyj "Spół- 
ka akcyjna elektrowni 
okręgowej w Sierszy" po 
200 K nom. wart.. 
g) 7.000 I'Iztuk akcyj "Spół- 
ka akcyj na elektrowni 
okręgowej w Sierszy" po 
200 Mkp. - waloryzacj a 
= lipiec r. 1922= :850= 
= 1.647'06 Zł. X 1'05= . 
h) udział funduszu krajowego 
w "Spółce stolarzy w Kal- 
warji Zebrzyd." w kwocie 
500 Zł. - waloryzacja= 
1 K==1'05 Zł. . 


- 
1)0 przeniesienia .j 


Gotówka 


"VV"artoś6 vv .k::oro:l:l.a.oh. 


Ogółem 


K 


. { 33, 652 .869 75 


Papiery I 
war;ŚCiOje g 
= 24. 658 '300 I OC 


Ig 


15.074 85 


69.200 - 


Ruchomości 
różne 


K Ig 
336.578 1 63 


K Ig 


336.578 63 


5.97705 
33,652.8691
 24,748.55190_- 


8,601.35823 


47619 
8,601.83442 
42,254.704 17 


747.000 - 


529.000 - 


20,020.000 - 


1,614.000 - 


2,000.000 - 


1. 729 41 


= 58,401.421 65 


l. 


24,911.72941 _ - - 33,5 13.56383 
49,660
 31 336.578 
 92,25 1.564 11
		

/ii37551-1920-1922-0107.djvu

			Wyszczególnienie 


Z przemeslema 


3 Kraj: fundusz inwesty- 
cYJny: 
a) według bilansu za r. 1922: 
Mp. 9,135.083'25 przera- 
chowano według relacji= 
=1 K=0'7 Mp. 
b) 600 sztuk akcyj "Polski 
Bank przemysłowy we 
Lwowie" po 400 K nom. 
wartości . 
e) 68 sztuk akcyj "Krajowy 
Związek przemysłowy we 
Lwowie" po 500 Mp. = 
waloryzacja = grudzień r. 
1920=: 100=340 Zł. X 1'05 
d) 800 sztuk akcyj "Małopol- 
skie Towarzystwo dla prze. 
mysłu chemicznego we 
Lwowie"po 175 Mp.=250K 
e) udział funduszu krajowe- 
go w Syndykacie rolni- 
czym w Krakowie na ksią- 
żeczce udziałowej . 
f) udział funduszu krajowe- 
go w Zakładach przędzel- 
niczo-tkackich w Krośnie 
na książeczce udziałowej 


4 Kraj. fu n d usz dla po- 
pierania rękodzieł i 
drobnego przemysłu: 
a) 75 szt. akc. "Zakłady przę- 
dzelniczo - tkackie w Kro- 
śnie" po 500 Mp. walory- 
zacja = czerwiec r. 1921 
-' 200 = Zł. 187'50x 
X 1'05=. 
b) 100 sztuk akcyj "Syndy- 
kat koszykarski" w Kra- 
kowie" po 500 Mp. walo- 
ryzacja=czerwiec r. 1921 
= : 200 = Zł. 2.50 X 1'05 = 
ej 5 sztuk akcyj "Polskie 
Towarz. handlowe w Kra- 
kowie" po 200 K nomin. 
wartości . . 
po przeniesienia .j 


1 (17 


"VV"a.rt:oś6 "VV koro:l:l.a.oh 
<><>;Wka l ul w::

-J RU: ::
'
 g 0='8\ 
42,254.70417 49,660.281131 336.57863 92,251.56411 


13,050.11893 


240.000,- 


357- 


200.000 - 


20.000 - 


2.000 - 
13,072.11893 


440.357 - 


- 13,512.47593 


19688 


262 50 


1.000 - 
- --- 
- - 1.45938 - - 
55,326.823 10 50,10 0.63831 336.578 1 1 63 105,764.040; 04 
- -1- 
*
		

/ii37551-1920-1922-0108.djvu

			108 



 

 
o 
p.. 


Wyszczególnienie 



 


Z przemeslema 


dJ 100 sztuk. akcyj "Kraj. 
Związek przemyslowy we 
Lwowie" po 500 Mk. wa- 
loryzacja - grudzień r. 
1920=: 100=500 Zł. X 1'05 


e) 60 sztuk akcyj "Zj edno- 
czeni polscy przemysłowcy 
metali w Krakowie" po 
1.000 Mp. waloryzacja = 
czerwiec 1923 = . 


f) udział funduszu krajowego 
do spólki stolarzy w Kal- 
,,:arji Zebrzyd. t( w kwo- 
CIe 1.000 zł. (waloryzacja 
= l K = 1'05 Zł.) = 


5 Kra j. f u n d u s z p o Ż y c z- 
k?wy dla Kółek roi. 
nlczych: 
Według bilansu za rok 1922: 
Mkp 68.227'69 przeracho- 
wano wedlu g relacji 1 K = 
=0'7 Mp. 


6 Fundusz pożyczkowy 
n a b u d o w ę d róg p ow i a- 
towych i gminnych: 
Według bilansu za rok 1922: 
Mp. 1,407.265'87 przeracho- 
wano według relacji 1 K= 
=0'7 Mp. 


7 Fundusz pożyczkowy 
dla przemysłu rolni- 
czego: 
Według bilansu za rok 1922: 
Mp. 669.724,29 przeracho- 
wano według relacj i l K = 
=0,7 Mp. . 


Do przeniesienia 


. 


"'\	
			

/ii37551-1920-1922-0109.djvu

			109 


1-;- 
1& 
I
 


9 


""0""0..6 
 koro
oo
 I 
Wyszczególnienie Gotówka Papiery Ruchomości Ogółem 
wartościowe różne 
Ig Ig ---- -- 
K K K Ig K Ig 
Z przeniesienia 58,392.372 41 50,102.627 336.578!63 I 
94 108,831.57898 
S t a ł y fu n d u s z h o d o- 
wiany: 
Według bilansu za rok 1922: 
Mp. 132.824'22 przeracho- 
wano według relacji 1. K = 
= 0'7 Mp. 189.748 88 
- 1= 
189.748 88 - - - 189.748 88 
- 
Fundusz pożyczkowy I 
na ułatwienie krycia 
dachów materjałem 
o gnio trwałym: 
Wedlug bilansu za rok 1922: 
M p. 1,132.137'10 przeracho- 
wano według relacji 1 K= 
=0'7 Mp. 1,617.338 71 
1,617.338 71 - - - '= 1,617.338 71 
- - 
Fundusz pożyczkowy 
dla gmin i prywatnych 
na budowę koszar woj- 
skowych: 
Wedlug bilansu za rok 1922: 
Mp. 2,194.832'65 przeracho- 
wano według relacj i 1 K = 
=0,7 Mp. 3,135.475 21 
3,135.475 21 - - - 1- 3,135.475 21 
63,334 935 21 50,102.627 94 336.578 63 113,774.141178 
I I 


8 


10
		

/ii37551-1920-1922-0110.djvu

			110 


Rek a p i t u l a c j a. 


I 
I 


Wyszczególnienie I Pojedynczo I Ogółem 
pa K I gr. I gr. 
K 
AJ Majątek nieruchomy: I 
I. Zamki 29,239.050 - 
II. Gmach sejmowy i przyległe realności 13,846.006 - 
II. Budynki funduszu krajowego zarzą- 
dzane przez Bank krajowy. 2,803.430 - 
V. Akademja weterynarji we Lwowie 1,887.670 - 
V. Szpitale. '. . 50,365.422 - 
l. Krajowy Zakład wychowawczy 
w Przedzielnicy 2 1 037. 989 1 - 
II. Realności zakupione z zasobów fun- 
duszu solnego 2,257.683 - 
II. Realności mleczarskie . 319.732 -- 
X. Naukowe Zakłady rolnicze 6,825.887 - 
X. Szkoły przemysłowe 3,629.841 78 
I. Szkoły kupieckie . 1,111.311 52 
II. Zakłady górnicze . 16,938592 35 
II. Koszary żandarmerji 3,229.178 - 
V. Koszary wojskowe 4,963.731 - 
V. Drogi i realności drogowe 72,656.578 50 
L Różne . , 2,031.859 -- 214,143.961 15 
- 
B) Majątek ruchomy: 
I. U zu pełniaj ące Szkoły przemysłowe 94.500 99 
II. Zawodowe Zakłady naukowe 124.766 25 
II. Krajowe Stacje doświadczalne 57.311 39 
V. Bibljoteka Wydziału krajowego: 60.000 - 
V. Akcje i udzialy funduszu krajowego 
Galicji . 113.437.563 15 113,774.141 78 
- 
- 
327,918.102 93 
- 


Gru 


I 
I 
V 
V 
VI 
I 
X 
X 
XI 
XI 
X 
XV